Memlekettik rámizder mártebesi

El táýelsizdiginiń eń basty belgileriniń biri – onyń ózine ǵana tán memlekettik rámizderi­niń bolýy. Bul – eldiń basqarý bıligin óz qolyna alýy, memlekettik shekarasyn aıqyndaýy, tól teńgesin shyǵarýy sııaqty asa mańyzdy egemendik sı­pat­tarymen bite qaınasyp jatyr. Táýelsiz Qazaqstannyń rámiz­de­rin jasaý, ony halyq talqy­syna salý, arnaıy qurylǵan memlekettik komıssııanyń sa­raptamasynan ótkizý – joǵary mańyzdy mindet edi. «Týy­myz­dyń túsi qandaı bolady?», «El­tańbamyzdyń ereksheligi neden baıqalady?», «Ánuranymyz ulttyq rýh berip tura ma?» dep talaı qazaq balasy egemen­di­gimizdiń eleń-alańynda uıqy qashyrǵan bolatyn. Kóne túrki dáýirlerin aıtpaǵannyń ózinde, bergi HV ǵasyrdaǵy Qazaq han­dy­ǵynyń da óz baıraǵy, baı­taǵy, shekarasy bolǵan. Keshegi keńestik dáýirde de odaqtas respýblıkalardyń biri retinde keńestik Qazaqstannyń týy, el­tańbasy, ánurany boldy. Bir­aq bul tolyq derbestigimizge, egemendigimizge kepildik bere al­maıtyn edi. Biz Odaqtyń qu­ramyn­daǵy, bodandyq qursaý­yn­daǵy el edik. Elimiz tolyq táýelsizdikke 1991 jyly ǵana qol jetkizdi. Qazaq memleketi quryldy. Álemdik qaýymdas­tyq derbes memleket retinde tanı bastady. 1992 jyldyń 4 maýsymynda Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev qol qoıǵan zańdarmen tuńǵysh ret táýelsiz elimizdiń Týy, Eltańbasy bekitildi, al 1992 jyldyń 11 jel­toqsanynda memlekettik Gımnimiz týraly Zańǵa qol qoıyldy. Bul memlekettik rámizderimiz eldigimizdiń aıǵaǵyna aınaldy. 1996 jylǵy 24 qańtarda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nyshandary týraly» Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııalyq Zańyna qol qoı­yl­dy. Iаǵnı, memlekettik rá­mizder bir zań aıasyna toptastyryldy. Prezıdenttiń 2004 jylǵy №837 Jarlyǵyna sáıkes, res­pýb­lıkamyzda 4 maýsym «Memlekettik rámizder kúni» retinde atalyp ótilip keledi. Bul me­re­keniń jóni erekshe. Sebebi, ár­bir azamattyń júreginde Ota­nyna degen súıispenshilikti, óz eline degen maqtanysh sezimin oıatýda memlekettik rámizderdiń mańyzy asa zor. 2007 jylǵy 4 maýsymda Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń qol qoıyp bekitken «Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń memlekettik rámizderi týraly» Konstıtýsııalyq Zańy memlekettik rámizderimizdi paıdalaný tártibin naqty belgilep, osyǵan baılanysty memlekettik organdardyń quziretin aı­qyn­dady, jaýapkershilikti art­tyr­dy. Kók aspan tústi Týy­myz, aıbyndy Eltańbamyz, asqaq Ánuranymyz – baǵa jetpes qundylyqtarymyz. Al osy qundylyqtarǵa degen qarapaı­ym halyqtyń qurmetin qalyp­tas­tyrý, jas urpaqtyń sana­sy­na otanshyldyq sezimdi sińirý, patrıottyq ańsardy tárbıeleý – basty maqsatymyz, perzenttik paryzymyz bolýy kerek. Árıne, bul oraıdaǵy udaıy júrgiziletin tálimdik, tárbıe­lik, úgit-nasıhat jumystary balabaqsha men mektepten bastaý alyp jatqany quba-qup. Ata-babalarymyz: «Tárbıe tal besikten bastalady», dep beker aıtpasa kerek. Keıbir ortada memlekettik rámizderdi qur­met­teý, olardy nasıhattaý tek mem­lekettik organdardyń, bılik mekemeleriniń mindeti degen syńarjaq pikir bar. Al Qa­zaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııasynyń 34-babynda: «Ár­kim respýblıkanyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti», dep taıǵa tańba basqan­daı jazylǵan. Al sol mindettilikti seziný úshin, oryndaý úshin árbir otandasymyzǵa úıde, bala­baqshada, mektepte, joǵary oqý oryndarynda, óndiriste, mekemelerde udaıy tálimdik-tárbıelik ju­mystar júrgizilýi kerek. «Biz­diń memlekettik týymyz nege kók tústi?» degen saýalǵa: «Týy­myz­dyń tutas kók tústi bolýy – beıbitshilikti súıetinimizdiń, bir­li­gi­mizdiń, bólshektenbeıtindigi­miz­diń, birtutastyǵymyzdyń belgisi», dep saırap turǵan jasós­pirimderdi kórgende qalaı rıza bolmaısyz. 2006 jyly memlekettik Gımn­i­mizdi qaıta jańartyp qa­byl­da­dyq. Bul – biz úshin asa bir kóńil tolqytarlyq jaǵdaı boldy. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde, yzǵarly da yzbarly dúleı kúshke qarsy shyǵyp, teńiz­eı tolqyǵan qalyń qazaqtyń ýyzdaı jastary kompozıtor Shámshi Qal­daıaqovtyń «Meniń Qazaq­stanym» ánin keýdemiz namysqa tola, bo­dan­dyqtyń buǵaýynan shyǵýdyń jolyn ańsaı júrip shyrqaǵan edik. Shyn máninde osy án sol bir qıyn-qystaý sáttegi egemendikti ańsaǵan elimizdiń ánurany edi. Endi, sol qudiretti ánniń resmı túr­de táýelsiz Qazaqstannyń Án­uranyna aınalýy tarıhı tur­ǵydan alǵanda, zańdy da edi. Áni Shámshi Qaldaıaqovtyń, sóz mátini Jumeken Nájimedenov pen Nur­sultan Nazarbaevtyń avtorlyǵy­men shyqqan jańa memlekettik Gımn – erliktiń, eldiktiń, namys­tyń dastany boldy. Qazaqtyń rýhyn asqaqtatty. Ánuranymyz­d­yń tek qana memlekettik tilde oryndalatyny – qazaq tiliniń mártebesin bıiktetti. Sóz joq, «Meniń Qazaqstanymnyń» eli­miz­diń memlekettik rámizderiniń birine aınalýyna kúlli qazaq qaý­ymy qýandy, qoldady, sonyń ishin­de jeltoqsandyqtardyń qýa­­ny­shy erekshe bolǵany daý­syz. Osy jańa Ánuranymyzdy Parlament Májilisindegi talqy­laýǵa qatysqanymdy, ony qoldap daýys bergenimizdi oılaǵanda keýdeni patrıottyq sezim kerneıdi. Gımndi shyrqaǵanda oń qoly­myzdy júrek tusyna qoıyp aıtý jónindegi usynysqa da biz tolyq quptap daýys bergenbiz. Bul jańa memlekettik Ánuranymyzdyń Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń kezekti Prezıdenttik saı­laýdaǵy jeńisinen keıingi dú­nıejúziniń el basshylary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri qatysýymen bolǵan ulyqtaý rá­siminde alǵash ret resmı oryn­dalýy – tarıhı mańyzdy oqıǵa bol­dy. Mundaı sátter el ta­rıhynda, memleket shejiresinde máńgilikke qalary sózsiz. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq tarıhyndaǵy táýelsiz­dik­pen túıdeı qurdas jastary­myz­dyń sana-sezimi, otansúıgish­tigi, Qazaq eline degen qurmeti qaı deńgeıde?! Osy jıyrma jyl­da egemendi eldiń jastary óz otany úshin, óz eli úshin namysqa toly, erlikke para-par áreketke qabiletti azamattar retinde qa­lyptasty ma?! Táýelsizdigin álem tanyǵan Qazaqstannyń qatardaǵy azamattary elimizdiń memlekettik rámizderine qanshalyqty qurmet­pen qaraıdy?! Bul saýaldar kóp oılarǵa jeteleıdi. «Men jas­tarǵa senemin!» dep Maǵjan aqyn aıtpaqshy, biz de bolashaǵy­myzdy jas urpaqtyń júrekterin­degi eline, jerine degen ólsheýsiz mahabbattan sezinsek deımiz, so­larǵa senemiz. О́z basym Qazaq­stan sportshylarynyń álemdik sport saıystarynda, Olımpıada­lyq joǵary sport oıyndarynda elimizdiń kók Týyn jelbiretip, táýelsiz Qazaqstannyń Ánuranyn asqaqtatyp turǵan sátterin kór­gen­de erekshe tebirenemin, tol­qı­myn. Olardyń júzinen «Osy jeńisimdi, Otanym, saǵan ar­nadym!» degen jazýdy únemi oqysam  deımin. Memlekettik rámizderge qur­met halyqaralyq, memle­ket­ara­lyq qarym-qatynastyń táji­rı­besinde qalyptasqanyn jáne resmı ornyq­tyrylyp otyra­ty­nyn bilemiz. Memleket bas­shylaryn qarsy alý jáne shyǵa­ryp salý kezinde sol elderdiń án­urandary oryn­da­lady. Bul – bir memlekettiń ekinshi memleketke resmı túrde kórsetken joǵary dárejedegi qurmeti. Shetelderdegi ártúrli resmı is-sharalarǵa, Parlament­aralyq májilisterge qatysqa­nymyzda da memlekettik Týy­myz janymyzda turady. Týy­myzǵa qurmet – elimizge qur­met ekenin talaı-talaı már­tebeli jıyndarda sezinip júr­miz. Máselen, TMD elderiniń Parlamentaralyq Assam­bleıa­sy­nyń otyrystary Sankt-Peterbýrg jáne basqa qala­lar­da jylyna eki ret ótkizilip júr. Ár eldiń Parlament depý­tatt­ary osy jıynǵa kelip qatysqanda, óz elderiniń týla­ry qatar-qatar tizilip tursa ǵana májilistiń shyraıy enip, joǵary deńgeıdegi resmı sıpat alady. Álemniń kóptegen elderinde bolyp júrgende bir baıqaǵanym, Jer sharynyń qaı túkpirinde de Qazaq­sta­nym­nyń kók Týy maǵan erekshe ystyq. Osyndaı sezimdi meniń kóptegen áriptesterim de bastan keshetinderin aıtady. Tipti, bizdiń memlekettik týy­myz­ǵa uqsaıtyn basqa elder­diń týynyń joqtyǵy – Qazaq­stannyń taǵy da bir ereksheligi. 2008 jyly Nıý-Iorkte, Birikken Ulttar Uıymynda bol­ǵanymda, oǵan múshe elderdiń týlary arasynda elimniń kók baıraǵy erekshe jelbirep tur­ǵanyn kórgende, Qazaq memle­ketiniń álemdik qaýymdas­tyq­ta erekshe orny bar ekendigine kózim jetti. Bul – Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń memleket qurýdaǵy, ony damy­týdaǵy, elimizdi álemdik deń­geıge kóterý­degi zor eńbeginiń nátıjesi. Rámizderge baılanysty qa­daǵalaý jumystary da júıeli túrde júrgizilýi kerek. Memlekettik mekemeniń mańdaı­sha­sy­na kók Týymyzdy qadadyń ba – endi onyń túsi ońyp ketpeýin, búlinbeýin, bıikte jelbirep turýyn baqylaýǵa mindettisiń. Keıbir mekeme basshylary kók týy boz týǵa aınalyp ketkenshe mán bermeıdi. Keıbir memlekettik mekemeniń basshyla­ry týdyń, eltańbanyń jumys bólmesindegi erejege saı belgilengen oryndaryn da aýys­tyryp alyp jatady. Bul usaq-túıek emes qoı. Memlekettik rámizderge qurmet memlekettik qyzmetshi úshin ony qalaı ustap, qalaı paıdalanýdy bilýden bastaý alsa kerek. Iri sport jarystarynda keı kezde jeńiske jetken sportshy qýa­nysh ústinde qolyndaǵy memlekettik týymyzdy tastaı salyp, jankúıerlerimen qu­shaq­tasyp jatqanyn kórgende eriksiz qynjylasyz. Tárbıe tabaldyryqtan bastalady. Syrt kóz synaı qarap otyr­ǵanda qolyńdaǵy týǵa jaı bir zat retinde qaraýǵa bolmaıdy. Ras, elimizdiń bar aımaǵyn­daǵy memlekettik mekemelerde eldigimizdiń rámizderi kózge aıryqsha shalynyp turady. Astananyń qaq ortasynda bıiktigi 115 metrlik (matasynyń uzyndyǵy 30 metr, eni 15 metr) ǵajap Kók týymyz da jelbirep tur. Bul memlekettik týymyzǵa aıyryqsha qurmet­tiń belgisi dep bilgen jón. Dál osyndaı Týǵa qoıylǵan tiri eskertkish álemniń kóptegen elderinde joq. Memlekettik rámizderdi bárinen de joǵary qoıýdyń shynaıy úlgileri kóp ǵasyrlar boıy qalyptasqan Japonııa, Ulybrıtanııa nemese Amerıka Qurama Shtat­ta­ryn­­daǵy dástúrlerdi zert­teý­diń, zerdeleýdiń de taǵylymdy bolary sózsiz. Al ózimiz qo­ly­myzdaǵynyń qadirin bileıik. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń bıylǵy ata­lyp ótiletin 20 jyldyǵy qar­sa­ńyn­da biz memlekettik rá­miz­deri­mizdi qasterleýdiń ta­masha úlgilerin kórsetip, ony salt-dástúrlerimizben sa­baq­tastyr­saq, bul da bizdiń memleketimizge, ultymyzǵa, eldigimizge qosqan úlken úlesimiz bolmaq. Nurtaı SABILIаNOV, Parlament Májilisiniń depýtaty,  «Nur Otan» HDP Saıası Keńesiniń Bıýro múshesi.