Asqar NÁMETOV: «Akademııalyq erkindik bilim ordasyn ǵana emes, ár tulǵany ósiredi»

A.Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti Qazaqstan­nyń soltústik óńirindegi aldyńǵy qatarly bilim ordasy. Zamanaýı talap­tar­ǵa saı mamandar daı­yndaýǵa umtylǵan ýnıversıtet rektory Asqar Námetovti áńgimege tar­typ, elimizdiń joǵary bilim berý salasyndaǵy baǵyt­tar men mańyzdy ister jóninde pikir bólisýin suraǵan edik. – Asqar Myrzahmetuly, otandyq bilim berýde sońǵy on jylda túbegeıli ózgerister bar. Mamandar daıarlaýdyń kóp deń­geıli úlgisi, ıaǵnı kredıttik jáne qashyqtan oqytý tehno­logııalary, sapa menedjmenti júıesi engizildi. Reformalaý­dyń arqasynda mamandar daıar­laý júıesi halyqaralyq tá­jirıbege kóshti, Bolon úderi­sine qatysý júrip jatyr. Siz elimizdiń bilim berý sala­syn­da­ǵy osyndaı úderisterdiń, júr­gizilip otyrǵan jumystardyń qaısysyna basymdyq berer edińiz? – Meniń oıymsha, bilim berý reformasyndaǵy mańyzdy jetis­tik­ respýblıkanyń je­tekshi jo­ǵary oqý oryndary damýy negiz­deriniń biri – aka­de­mııalyq erkindik dep esepteımin. Bizdiń ýnıversıtette oqytýdyń kredıttik teh­no­logııasy júzege asy­rylýda, ıaǵ­nı oqý úderisin uıym­das­ty­rýdyń ashyq jáne ut­qyr­lyq qaǵıdatta­ryna basshylyq ete oty­ryp, bar­lyq deńgeıdegi jo­ǵary oqý or­yndary oqytý­shy­la­ry men stý­dentterdiń akade­mııa­­lyq erkindigin edáýir keńeıtedi. Akademııalyq erkindik joǵa­ry oqý ornynyń oqý úderisin óz betinshe uıymdastyrýyna, kafe­dra­lardyń elektıvti pánderdiń maz­munyn óz betinshe anyq­taýy­na, oqytýshylardyń oqý pánin óz ádistemesi boıynsha oqytýyna, stýdentterdiń óz beıimdiligi men qajettilikterine saı bilim alý­la­ryna múmkindik beredi. Sonymen qatar akademııalyq erkindik bilim berý úrdisiniń barlyq qatysý­shylarynyń akademııalyq jaýapkershiligin tartady jáne bilim alýshylar men oqytýshylardyń shyǵarmashylyq damýy úshin qo­laıly jaǵdaı jasalýyn jáne oqytýdyń ınnovasııalyq tehno­logııalary men ádisteriniń qolda­nylýyn tuspaldaıdy. – Qazirgi ýaqytta barlyq bilim ordalarynyń oqý jos­par­lary teorııalyq bólimi min­detti jáne elektıvti pán­der­den turady. Sondaı-aq joǵary oqý ornynyń óz usynysymen aly­natyn pánder bazalyq jáne beıindik pánderdiń negizin quraı­dy. Ýnıversıtet olar­dyń tizimi men mazmunyn ózi tań­daıdy. Bul erkindik Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynda bilim berýdi da­my­týdyń 2011-2020 jyl­ǵa arnal­ǵan memlekettik baǵ­dar­lama­sy­na sáıkes taǵy da keńeıti­le­di. Munyń bilim or­da­laryna qandaı paıdasy bar? – Munyń bári aımaqtyń ál­eýmettik-ekonomıkalyq damý er­ek­sheligin jáne jumys berýshi­ler­diń qajettiligin eskere oty­ryp, mamandardyń jeke daıar­laý­yn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Biraq bul jaıynda týyn­daı­tyn másele kóp jáne joǵary oqý oryndary osy baǵytta tek alǵashqy qadam jasaýda. О́ıtkeni JOO-da kadrlardyń aımaqta qa­jettiligine tıisti taldaý jetkilikti jasalmaǵan, al jumys berýshiler ózine qandaı maman kerek ekendigine, mamannyń qandaı biliktilikti talaptarǵa saı bolýyna naqty tujyrym jasaýǵa áli de bolsa qınalady. Biraq birtindep tájirıbe jınaqtalýda. Bolashaq­ta bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes joǵary oqý orny usynatyn bilim baǵdarlamalarynyń úlesi áli de artyp, ol bakalavrıatta 70 paı­yz, magıstratýrada 80 paı­yz, dok­torantýrada 90-95 paı­yzǵa deı­in bolady. QMÝ-diń ár fakýltetinde qam­qorlyq keńesi qyzmet etedi, olardyń quramyna mamandyq­ta­ryna sáıkes qyzmet salasyndaǵy kásiporyn jáne uıym basshy­la­ry kiredi. Máselen, zań fakýlte­ti­niń qamqorlyq keńesi qura­my­na Qostanaı oblysynyń barlyq quqyq qorǵaý organdarynyń birinshi basshylary endi. Bul óz fakýltetteriniń damýy men bir­qatar máselelerin sheshýde qam­qorlyq keńesterine kásibı kómek kórsetedi. Bul uıym oqý úde­ri­si­ne qatystyrylady, mamandardy daıarlaýdyń sapasyn jaqsartýǵa járdemdesedi. Olar bizge oqý-jumys josparlaryn, elektıvti pánder tizbesin eńbek nary­ǵy­nyń qajettilikterine sáıkes jetildirýge, kásiporyndarda kafedralar fılıaldaryn, tájirıbe bazalaryn qurýǵa, stýdentter men professor-oqytýshylar qu­ra­my úshin ýnıversıtette, son­daı-aq tikeleı óndiriste jetekshi mamandardyń kómegimen sabaq ótkizýge úlken kómek kórsetedi. Mundaı tyǵyz yntymaqtastyq bolmasa, ýaqyt talabyna saı bá­se­kelestikke qabiletti maman daıar­laý múmkin emes. – Jumys berýshiler men ýnı­versıtet fakýltetteriniń ózara yntymaqtasa qyzmet etýi­nen naq­ty mysaldar keltirseńiz. – Árıne, mysaldar kóp. Má­se­len, qamqorlyq keńes múshe­le­ri – Qostanaı oblysyndaǵy jetekshi buqaralyq aqparat qural­darynyń basshylary stýdentter­diń tájirıbelik jumystaryna kóp kóńil bólýdi usyndy. Nátı­jesinde oqý úderisine «úzdiksiz» praktıka engizildi, onyń bary­synda stýdent-jýrnalıster jergilikti telearnada, radıoda, gazet jáne jýrnal redaksııalarynda aptasyna bir kún jumys istep, bolashaq mamandyǵynyń qyr-syryn ishteı uǵynady. Al tá­jirıbe nátıjesi kredıt túrinde esepteledi. Naryqtyq qarym-qatynas já­ne ómirdi demokratııalandyrý jaǵ­daıynda eńbek naryǵy mamannan kásibı bilim, biliktilik jáne daǵdyny damytýdyń joǵa­ry deńgeıin, sondaı-aq ıkemdilik, jan-jaqty, derbestik, basta­mashy bolýǵa qabileti bar, tańdaý jasap, soǵan jaýap bere alatyn qasıetteriniń bolǵanyn talap etedi. Sondyqtan qamqorlyq keńesterdiń usynystary boıyn­sha oqý úderisine «Básekege qa­biletti tulǵa psıhologııasy», «Iskerlik etıket» pánderi engizildi. Ýaqyt óte kele bul pánder stýdentter úshin óte qajetti jáne ózekti bolyp tabyldy jáne tú­lekterdiń jumysqa ornalasýyna biraz septigi tıdi. Endi barlyq fakýltetterde osy pánder boı­ynsha sabaq beriledi. Jumys berýshiler tek bilim baǵdarlamalaryn qalyptas­tyrý­ǵa ǵana emes, oqý úderisin uı­ym­dastyrý úshin óziniń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn berýge de qatysady. Máselen, «Zootehnııa» jáne «Azyq-túlik ónimder tehnologııasy» mamandyǵy stýdentteri úshin «Qazaq-Tulpary» JShS bıotehnologııalyq zert­ha­na­synda seleksııa jáne bıotehnologııalar, jylqy sharýa­shy­ly­ǵy, sút jáne jylqy ónimderi tehnologııalary boıynsha sabaq júrgiziledi. «Mıasko» kásip­or­nyn­da stýdentter úshin arnaıy qajetti jabdyqtar, stendter, oqý materıaldarymen bezendirilgen oqý synybynda etti qaıta óńdeý jáne et ónimderi tehnolo­gııa­la­ry, et salasyndaǵy esep jáne es­ep berý boıynsha sabaq júrgi­zi­ledi. – Qazaqstandyq jáne eý­ro­palyq ýnıversıtetterdegi oqý úderisin uıymdastyrýdy sa­lys­tyra otyryp, stýdentter­diń ózdik jáne dárishanalyq jumystaryna bólingen ýa­qyt­qa qatysty ártúrli ádisterdi atap ótýge bolady. Al osy ba­ǵytta siz basqaratyn bilim or­da­synda ne istelip jatyr? – Iá, rasynda eýropalyq oqý oryndarynda dáris, semınarlar men oqytýshylar ótkizetin sabaq­tardan góri, ádebıetti oqytýǵa, derbes izdenister, jazbasha ju­mys­tarǵa kóp kóńil aýdarylady. Stýdentterdiń ózdik jumystary bilim berý úrdisinde negizgi ele­ment retinde qarastyrylady, sebebi ol oı-óristi keńeıtedi, tal­daý­shylyq qabiletti, logıkany damytady. Bizdiń ýnıversıtette birneshe jyldar boıy oqý úderisin jos­parly-kezeńdik qaıta qurý júr­gizilip keledi. Bul stýdentterdiń ózdik jumystary men ótkiziletin sabaqtarynyń praktıkalyq for­ma­laryn baıyta túsedi. Dáris­ter­diń maqsaty ózgerdi, ıaǵnı sholý nemese problemalyq dáris­ter­di jetekshi maman-praktıkter nemese shaqyrylǵan akademıkter, professorlar júrgizedi. Qazir bizde stýdentterdiń óz betimen izdenip júrgizgen jumystary ná­tı­jeli bolýy úshin barlyq qa­jet­ti jaǵdaılar jasalǵan. «Bilim ortalyǵy» aqparattyq-bilim berý ortalyǵy ýnıversıtettiń barlyq oqý korpýstaryndaǵy oqý zaldarynda jumys isteıdi. Olar eń jańashyl talaptarǵa saı jabdyqtalǵan, aqparattyq-bilim berý portalynyń elektrondyq ki­taphanasynda barlyq qajetti aqparattyq jáne oqý materı­al­dary ornalastyrylǵan, oǵan ýnı­versıtettiń tarmaqty korporatıvtik jelisiniń kez kelgen kompıýterinen kirýge bolady. Ýnı­versıtettiń portaly, ınter­net­tiń jyldamdyǵy 20 mgb qu­raıdy. Oqý sabaqtary negizinen tústen keıin ótkiziledi, stýdentter qalǵan ýaqyttaryn oqytý­shy­lardyń basshylyǵymen ózdik jumystaryna arnaıdy. Dene shy­­nyqtyrý sabaqtary tústen keıin júrgiziledi, keshkilik stý­dent­ter­diń óz qalaýlary boıyn­sha ár­túr­li sport túrimen aına­lysýyna múmkindikteri bar. Oqytýshylar eńbegi negizinen akademııalyq erkindik deńgeıimen jáne kez kelgen jańasha bas­ta­ma­lardy jandandyrýlarymen ól­she­nedi, olarǵa eńbek etýdiń qo­laıly sharttary arqyly jáne laıyqty eńbekaqy tólenedi. Aldymen, olar sabaqta qa­jet­ti ınnovasııalyq tehnologııa­lar­dy, ony baıyta túsetin qu­ram­das ádistemelerdi paıdalaný jáne óz­diginen pánderdiń mazmu­nyn belgileý múmkindigine ıe bolady. Akademııalyq erkindik oqy­tý­shy jaýapkershiliginiń joǵarǵy deńgeıdegi úlesin kórsetedi, ol –óz kezeginde sabaq berýdiń sapaly bilim nátıjesine jetýdegi qyz­metiniń basty jetistigi bolmaq. Munda oqý jetistikteriniń eńbek­pen ushtasýy jáne onyń qoǵam­dyq róli sonymen qatar stý­dent­terdiń pikirin eskere otyryp taldaý jasaý, oqytýdyń barlyq ke­zeń­derinde ózin-ózi baqylaý úr­di­sin júrgizý, bilim sapasymen an­yqtalady. Árıne munyń barly­ǵy eńbek etýdiń qolaıly shart­tary jáne laıyqty eńbekaqy tólemimen júzege asyrylady. Árbir oqytýshy stýdenttiń pán­di qanshalyqty ıgergendigin ózi taldap kórsetedi, jospar­laı­dy jáne jumysyn jandandyrý baǵytynda ózinshe izdenip, ózge­ris­ter engizedi. Bul oqytýdyń barlyq kezeńderinde solaı bo­lyp otyrady, ıaǵnı oqytýshydan rektorǵa deıin qoıylar talap osyndaı bolmaq. Naǵyz menedjment sapasy degenińiz osy. Al menedjment sapasy degenimiz negizinen óz jumysyn ózi tıimdi uıymdastyrý emes pe? Kredıttik tehnologııa stý­dent­ke oqý baǵdarlamasyn óz betimen meńgerýde onyń belsendiligin art­tyrady, praktıkalyq taldaý men talqylaýda jeke kózqarasyn qa­lyp­tastyrady jáne óz-óziniń bilim deńgeıin kóterýge baǵyttaıdy. – Al, siz basqaryp otyrǵan oqý ornynda bul qalaı júzege asady? – Oqý úderisinde erkin tańdaý jasaý óte mańyzdy bolyp ta­by­lady, óıtkeni bul stýdenttiń ká­si­bı daıyndyq belsendiligin art­tyrýǵa múmkindik beredi. Birinshiden, stýdentterdiń túrli pán­der boıynsha oqytýshyny ózderi tań­daýlaryna qatysty úlken múm­kindikter bar. A. Baıtur­sy­nov at­yn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnı­versıtetinde barlyq elektıvti pánder 2 topqa bólin­gen. Bul jal­pylama jáne oqy­tý­dyń traekto­rııa­lyq anyqtaǵy­shy, stýdentterge bilim berýdegi baǵdarlama boı­ynsha kásibı daǵ­dy­sy men qu­zi­ret­tilik tepe-teń­digin negizge ala otyryp, naqty qyzmet salasyna tikeleı qa­tys­ty baǵdarlaýdy kóz­deıdi. Jumys berýshiniń ótinimi boıynsha jáne de stýdenttiń óz tańdaýy boı­yn­sha da osyndaı 2-3 traektorııa usynylady. Stýdenttiń akademııalyq jetekshisi – edvaızer dep atalady. Ol stýdentke jeke oqý josparyn qurý barysynda oqıtyn oqý pánderin tańdaýyna kómektesýi úshin akademııalyq júkteme bekitilip berilgen aqylshysy deýge bolady. Oqý aqysy da semestr boıyndaǵy jeke oqý jospa­ry­nyń jumysyna negizdeledi. Al, oqý aqysy bir semestrde qansha kredıt josparlanǵandyǵy boı­yn­sha stýdenttiń jeke oqý jos­paryna tikeleı baǵyttalǵan­dyq­tan, ár semestrde qansha kredıt kórsetilse soǵan sáıkesti túrde oqý aqysy da ártúrli bolyp óz­ge­rip otyrady. Eger stýdent qarjy tapshyly­ǵy­na baılanysty az ǵa­na pánderdi ıgerýdi maqsat etse, az aqy tó­leıdi, biraq ondaı jaǵdaıda oqý merzimi árıne, uzaǵyraq bolady. Oqytýdyń jekelik sıpaty – stýdentterdiń qajettiligin óteý barysynda ózin-ózi kórsetedi. Má­selen, memlekettik standarttar talaby boıynsha stýden­ter­diń bir bóligine (eń az kólemde) eń tómengi bilim jetkilikti bolsa, onda basqa stýdentterge óz yq­tııa­ry boıynsha tereńdetilgen oqý pánderin oqytýǵa tıispiz. So­nymen qatar stýdentterdiń óz qa­laýy boıynsha qosymsha pán­derdi oqýǵa múmkindikter beriledi. Osyndaı múmkindikti kredıttik tehnologııa bere alady. – Akademııalyq erkindik qa­ǵı­datynyń artyqshylyǵy on­yń akademııalyq utqyrlyǵy dep bilemiz. Sizderde osy ba­ǵyt­ta ne istelinip jatyr? – Akademııalyq utqyrlyq–oqý ordalarynyń ıntegrasııalyq bilim berýdegi eń mańyzdy úrdisi. О́ıtkeni, ol bilim berýdiń ha­lyq­ara­lyq keńistigine jol ashady. Qos­tanaı qalasyndaǵy joǵary bilim oryndarynyń úsh jaqty kelisimi negizinde oqý jyly ba­rysynda birqatar mamandyqtar úshin keıbir pánderdi birlesip (biriktirip júrgizý) ótkizý nemese bir bilim ordasynda bar maman­dyq­tar ekinshi JOO-da júr­gi­zilýine baılanysty aýystyry­lyp otyratyn bolady. Sonymen qatar, bilim ordalary oqý jos­par­larynyń ıntegrasııasy júze­ge asady, munda bul konso­r­sı­ým­ǵa qatysatyn JOO-nyń kelisilgen oqý kestesi boıynsha bir­lesken oqý sabaqtaryn pán boı­ynsha eń úzdik dep iriktelingen oqytýshylar júrgizedi. – Eýropalyq deńgeıge ba­ǵyt alǵandaryńyz qýantady. Degenmen áli de túıini sheshilmegen máseleler bar ma? – Akademııalyq erkindikke um­tylǵan basqa da joǵary oqý or­yn­daryndaǵy jumys úrdisi ba­ry­synda birqatar qarama-qaı­shy­lyqtar men qarsylyqtar joq emes. Akademııalyq erkindiktiń mán-maǵynasyn jete túsinbeý, du­rys mazmunyn ashyp jetkize almaý ony oqý úrdisinde qol­da­ný­ǵa keri áserin tıgizip júr. Akademııalyq erkindik týraly stýdentter qaýymynyń da tanym túısigi áli kúnge jetkilikti dá­re­jedegi múmkindikte emes, sondaı-aq naqtyly erkindik mehanızmi tý­raly kózqarastary da qalyp­ta­syp úlgermegendikten, óziniń bilim alýy barysyndaǵy quqyqtyq negizdemeleriniń tıimdiligin tanı bermeýi kóp jaǵdaıda muny qol­daný tıimsizdeý sııaqty kórinisti qalyptastyryp otyr. Kásibı mamandar daıyndaý ba­rysynda akademııalyq erkindik týraly pikir kóbinese kóleńkede qalyp, eskerilmeı, jalpylama dek­larasııalanatyn (resmı túrde málimdeletin) bolsa, onda oqý or­nynyń túlegi kez kelgen ma­man­dyq salasyndaǵy qajetti­lik­ti óteı almaıtyn, tıimsiz, jaram­syz bolady. Osy máseleni toly­ǵy­raq stýdent te oqytýshy da tanym túısigimen qabyldaı bilýi kerek. Eger barlyq joǵary oqý or­yndarynda onyń qundylyǵyn art­­tyryp, qurylymǵa engizse, aka­­demııalyq erkindiktiń otandyq bilim ordalarynda tıimdiligi artyp, jemisti nátıjeleri bolary aıqyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı.