PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti
Búgingi tańda bizdiń qoǵamdy óz-ózine qol jumsaıtyn jastardyń kóbeıip bara jatqany tolǵandyryp otyr. Bul taqyryp – adamzat balasy úshin óte ózekti. Biz úshin árbir adamnyń taǵdyry qymbat.
Keıde bizdiń sýısıdke qatysty kózqarasymyz da durys emes sııaqty kórinedi. Aıtalyq, bir adam ózine ózi qol jumsasa, oǵan aıaýshylyq bildirip jatamyz. Al Anglııada múldem basqasha. Olar ózine ózi qol jumsaǵan adamdy aıamaıdy. Ulybrıtanııanyń zańy boıynsha, bir bala sondaı qadamǵa barsa, qylmysqa bardy, áke-sheshesine uıat keltirdi dep esepteıdi. Iаǵnı, ózin ózi óltirý – qylmys. Biraq keıbir balalar ózine qol jumsaýy arqyly ata-anamdy jazaladym degen qate túsinikte bolady. Sondyqtan Anglııada balany kishkentaı kezinen ondaı qylmysqa barmaý úshin tárbıeleıdi. Áńgimelesip otyryp túsindiredi. Sonyń oń nátıjesi de bar. Anglııada ózine ózi qol jumsaıtyn adamdardyń sany óte az.
Keıde mundaı qadam jasaǵandardy aıtqanda aýa raıyna, tabıǵatqa baılanysty bolady dep jatady. Aıtalyq, Anglııanyń aýa raıy únemi túnerip turady emes pe? Bul máseleniń máni óte tereńde jatyr.
Biz balalardy tyńdap tursaq ta, keıde olardyń daýysyn estimeı qalamyz. Sondyqtan ár balamen pikirlesip, ony ne mazalap júrgenin bilýimiz kerek. Áleýmettik salanyń qyzmetkerleri balalarmen júıeli jumys jasaǵandary durys. Psıhologtar qandaı deńgeıde jumys isteıdi, ádis-tásilderi bar ma? Mektepterdegi tárbıe isi jónindegi meńgerýshiler qandaı qyzmet atqarýda? Búgingi tańda mektep ınspektorlary qalaı jumys isteýde? Olardyń barlyǵy jalpylama tárbıe berýge basa kóńil bóledi de, al ózine ózi qol jumsaý máselesine jetkilikti deńgeıde nazar aýdaryp júrmegen sııaqty. О́zderi jasaǵan jumystaryna esep berýleri kerek. О́mirden túńilip júrgen balalardy erte anyqtaý qajet. Kóptegen zertteýlerge qarasaq, óz-ózine qol jumsaǵan balalar tiri kezinde «О́mir súrgim kelmeıdi» degen sııaqty áıteýir bir adamǵa óziniń jaǵdaıyn aıtady eken. Oǵan kóp jaǵdaıda der kezinde mán berilmeı qalatyny anyq.
Qaı ýaqytta da árbir qaterli jaǵdaıdyń aldyn alý kerek dep jatamyz. О́z-ózine qol jumsaýdyń da aldyn alýymyz qajet. Eger bir bala nemese eresek adam qabaǵy túsip, kóńili qulazyp júrse, oǵan qolushyn berýge, janyn emdeýge umtylǵanymyz abzal. Ár adam dáriger sekildi aýrýdy emdeı almasa da, jaqsy sózimen, aqyl-keńesimen adam janyn emdeı alady. Biz osyǵan tereń mán bermeı júrmiz.
Kóp másele tárbıege baılanysty. Bizder – eresek adamdar osyǵan asa jaýapkershilikpen qaraǵanymyz jón. Ata-babamyzdan kele jatqan salt-dástúrimiz, dinı ustanymdarymyz arqyly balalardyń sanasyna kishkentaı kezinen bastap óz-ózine qol jumsaýdyń qylmys ekenin, óz ǵumyryn ǵana qıyp qoımaı, ata-anasyn orny tolmas ókinishke qaldyratynyn aıtyp túsindirýimiz qajet. Sonymen birge, búkil áýletine qara daq keltiretinin jetkizýimiz kerek.
Ádette jergilikti jerde jumys oryndaryn ashýymyz kerek dep jatamyz. Búgingi tańda áleýmettik salanyń mamandary jetispeıtin tustary bar. Aıtalyq, aýyldyq jerlerde de, qalalarda da balamen otyrǵan analar jetkilikti. Solardy kúnine eki-úsh saǵattyq áleýmettik jumystarǵa tartsa, oryndy bolar edi. Máselen, tústen keıin mektepke baryp, balalarmen aınalysýǵa bolady. Birqatar shet elderde sondaı tájirıbe oń nátıjesin berip keledi. Keıbireýler erikti túrde jumys isteıdi. Buǵan úkimettik emes uıymdar qatyssa da artyq emes. Bizge kásibı áleýmettanýshy qajet. Ol, birinshiden, balalar psıhology bolýy tıis. Balalar úıde qalaı ómir súrip jatqanyn, jaǵdaıy qalaı ekenin bilýi kerek. Bul tásil tek sýısıd máselesine qatysty ǵana emes, esirtkige qarsy kúreste de óz nátıjesin bermek. Keıbir balalar úıinen qashyp ketedi. Onyń sebebi ne? Ár otbasynyń taǵdyry alýan túrli ǵoı. Múmkin onyń ógeı sheshesi, nemese ógeı ákesi bar shyǵar. Parlament depýtattaryna ár túrli taǵdyrlardy baıandaıtyn hattar kelip jatady. Sonyń birinde ógeı sheshesi oqtaýmen soǵyp, bir balanyń aıaǵyn syndyrǵany jazylǵan edi. Keıin ol bala emdeldi, aıaǵy jazyldy, qazir mektebine baryp júr.
Balalardyń óz úıinen ketip qalýynyń aldyn almaǵandyqtan, kóp problemalar týyndap júr. Bizde ondaı jasóspirim buzaqylarǵa qosylyp, eki-úsh aıdan soń, nemese bir jyldan keıin qandaı da bir qylmysqa baılanysty polısııaǵa ustalǵan kezde baryp ol balany anyqtap jatamyz. Ol kezde bári kesh bolady. Al erterek bilgende, bala ondaı jolǵa túspes edi.
Áleýmettanýshylar mekteppen tyǵyz baılanysta jumys isteýi kerek. Mektepte ata-analar keńesi bar emes pe? Sonyń quramynda balalarmen jumys isteıtin adamnyń bolǵany jón. Jáne de ol ana bolǵany durys.
Musylman dini de, hrıstıan dini de óz-ózine qol jumsaǵan adamdy jaqtamaıdy. Bul dinge de qaıshy keledi. Bizdiń dinı uıymdardyń jetekshileri, ımamdar, olardyń shákirtteri dinniń qaǵıdalaryn túsindirgende osy máselege de basa nazar aýdaryp, adam balasynyń ózine ózi qol jumsaýyn Allanyń ózi qosh kórmeıtinin únemi aıtyp júrýi tıis dep oılaımyn.
Keıde «Osynshama meshitter salynyp jatyr» dep qýana habarlaımyz. Ol – óte jaǵymdy jańalyq. Meshitterde otyrǵan ımamdar ýaǵyz aıtady. Ásirese, oraza aıynda taraýyq namazynyń aldynda ýaǵyz aıtylady. Olar da balalardyń ózine ózi qol jumsaýyna ıslam dininiń qarsy ekenin túsindirip, osy máselege tereń mán berse, saýapty is bolar edi. Buǵan ózge dinı uıymdar da atsalysqany jón. О́zderińizge belgili, buryn óz-ózine qol jumsaǵan adamdy úlken qorymnan bólek, aıdalaǵa, jeke jerlegen.
Buryn qazaqtyń da, balqardyń da otbasynda asyrap alǵan balalar kóp bolǵany málim. Kóptegen dinder, sonyń ishinde ıslam da eresek adamdardy balalarǵa qamqorlyq jasaýǵa mindetteıdi. Ol ózińnen týǵan bolsa da, ózgeniki bolsa da, barlyq balalarǵa súıispenshilikpen qaraýymyz kerek. Kóshede balalar tóbelesip jatsa, bireýler «Onyń ishinde meniń balam joq», dep ketip qalýy múmkin. Ondaı ózimshildik kózqarastan arylatyn kez keldi. О́ıtkeni, biz oǵan bóten adam emespiz. Basqa balalar da bizge jat emes. Elimizde ósip kele jatqan árbir jas – memleketimizdiń bolashaǵy. Osy turǵyda qaraýymyz kerek.
Balalardyń ómirlik tájirıbesi az ekeni belgili. Olar keıbir kúrdeli máselelerdi ózderi sheshe almaı, tyǵyryqqa tirelip jatady. Sondyqtan olardyń óz syrlaryn aıtatyn, onyń qupııa túrde saqtaıtynyna sene alatyn adamy bolýy kerek. Germanııaǵa barǵan saparymyzda «bizde balalarǵa arnalǵan mynadaı mýltfılmder bar» dep kórsetti. Onda balalarǵa ne isteýge bolady, ne isteýge bolmaıtyny túsindirilgen. Men alyp keldim. Sondaı mýltfılmder qazaq, orys tilderine aýdarylyp, bizdiń balalarǵa da kórsetilse, jaqsy bolar edi. Keńestik kezeńde de tárbıelik máni zor mýltfılmder kóp edi ǵoı.
Ata-ana da, qoǵamdyq ortadaǵy qyzmetkerler de «Meniń aıtqanym oryndalýy tıis!» degen uǵymnan arylýy kerek. Ár balanyń abyroıyn saqtaı otyryp, onyń boıyndaǵy darynyn asha bilýimiz qajet! Ár balanyń ishinde áıteýir bir daryn buǵyp jatady.
Biz buıryq berýmen tárbıeleýdi jón kóretin sııaqtymyz. Joq, balalarǵa dos retinde qaraǵan utymdy bolmaq. Balalardyń óz-ózine baǵa berýin kóterýimiz kerek. Kóptegen ata-analar balalaryna: «Sen tenteksiń, sabaǵyńdy oqymaısyń! Basqalardy qarashy, áne!» dep urysady. Al japon sekildi halyqtar balalaryna olaı uryspaıdy eken. «Sen eń aqyldysyń, óskende el syılaıtyn azamat bolasyń!» dep tárbıeleıtin kórinedi. Osy jaǵyn barlyq ata-ana uǵynǵany abzal. Tárbıe bergende tym bosańsytyp jibermeı, ár qımylyna ret-retimen qarap, balanyń minez-qulqyn oń baǵalap, únemi túzý jolǵa aqylmen salyp otyrǵan jón.
Bala ata-anasymen sózge kelip qalǵanda, nemese muǵalimnen sógis estise, kezdeısoq qylmystyq is jasap alsa, ómirlik tájirıbesi bolmaǵandyqtan, bul dúnıeden túńilip, óz-ózine qol jumsaýǵa umtylady. Sondaı-aq men ultyna qaramaı, barsha óskeleń urpaq ókiline «Qol jumsama ózińe, aınalaıyn!» dep aıtar edim. Meniń osy sózim estir qulaqtyń bárine jetse eken dep tileımin.
Lıýdmıla HOChIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
