Táýelsizdik sımvoly

Áıgili qytaı fılosofy Kon­fý­sııdiń jazbalarynda «Álemdi belgiler men nyshandar basqa­ra­dy» degen joldar bar kórinedi. Aqı­qatynda bizdi qorshaǵan álem belgiler men sımvoldardan tur­maı ma?! Eger kúndelikti qarbalas tirlikten bir sát damyl taý­yp, osy sózdiń astaryna tereń oı júgirtseń, onda qan­sha pálsafa jatqanyn ańǵarasyń. Belgiler men nyshandar kez kelgen adamnyń ómirinde ǵana emes, memlekettik deńgeıde de orasan zor mańyzǵa ıe. Endeshe, táýelsiz elimizdiń memlekettik rámizderi biz úshin qanshalyqty qundy? Árbir otanshyl azamat ózine qoıý­ǵa tıisti osy saýaldy alǵa tosyp, Memlekettik rá­miz­der jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń múshesi jáne IýNESKO janyndaǵy halyqaralyq sýretshiler assosıa­sııasynyń múshesi, ónertaný ǵylymdarynyń doktory, professor Raıhan ERǴALIEVAǴA jolyqqan edik. – Raıhan Ábdeshqyzy, ádet­­te memlekettik Án­ura­ny­myz oınaǵanda júregimiz tol­qyp, Aqordanyń tó­be­sin­de jelbiregen kók Týymyz­dy kór­gende kókiregimizdi maqta­nysh sezimi kerneıdi? Nege? – Memlekettik rámizder – bizdiń maqtanyshymyz! Bul bel­gilerde bizdiń shamshyl múd­­delerimiz ben maqsattary­myz tur. Qaı kezde de eldi­gimizdiń arǵymaǵy atoılap, kúni jarqyrap atyp, shańy­raǵy shaıqalmaı turǵaı. – Mine, búgin memlekettik rámizderimiz qalaı dúnıege kelgenin eske túsirip, erteńgi keleshegimizdiń qaperine qaı­ta-qaıta salyp otyrýdyń sáti túsip turǵandaı. – 1992 jyldyń 4 maýsymy Qazaqstan Respýblıkasynyń Eltańbasynyń týǵan kúni retinde tarıhta qaldy. – «Gerb» degen sózdiń ózi nemistiń «erbo» degen sózinen shyqqan kórinedi. – Qazaq tiline aýdarǵanda, ol «tańba», «belgi», tipti «mu­ra» degen maǵyna beredi. Bul termın ejelgi Túrki qaǵanaty (551-630 jyldar) kezinen bastap qoldana bastaǵan. – Al Qazaqstannyń bú­gin­gi gerbi týraly ne aıtasyz? – Qazaqstannyń qazirgi tań­­daǵy gerbi úlken eńbektiń arqasynda, eki sáýletker Jandarbek Málibekov pen Shota Ýálıhanovtyń shy­ǵar­ma­shy­lyq izdenisteriniń nátıje­sin­de dúnıege keldi. Bul baıqaýda jeńiske jetý ońaı bolǵan joq. Aıtalyq, ony seziný úshin aqtyq jarysqa 245 joba men bolashaq eltańbanyń 67 sýrettemesi qatystyrylǵanyn eske alýdyń ózi jetkilikti. Bizdiń eltańbamyz dóń­ge­lek. Álemdegi eń jetildirilgen forma shar tárizdes bolyp ta­bylady. Osy eń jetildirilgen bul belgi kóshpendiler ara­syn­da da joǵary baǵalanǵan. Geraldıka bólshegi retindegi dóńgelek barlyq jerde qol­danylady desek te bolady. Ási­rese, bul element shyǵys­tyq kóshpendiler arasynda úlken qurmetke ıe. Ári ol máńgilik pen ómir sımvoly. – Shańyraq ta óz ulty­myz­ǵa ǵana tán, sátti tańda­lynǵan nyshan emes pe? – Shańyraq – qaı kezde de qazaq úshin otbasynyń berekesi men tynyshtyǵynyń belgisindeı qyzmet atqaryp kelgen. Ortasyn­daǵy túndikten kógil­dir aspan kó­rinedi. Barlyq tarabyna teń tara­ǵan ýyqtar – ómir men jyly­lyq­tyń bas­taýy. Keregedegi kúldi­reýish­­­ter bolsa, úsh júzdiń basyn biriktirip turǵan belgi. Osy­laısha avtorlar geraldıka tilimen beıbitshiliksúıgish qa­zaqtyń bol­my­syn tanytýdy maq­sat etti. Iá, Eltańbamyz elimizdegi barsha halyqtardy bir shańy­raq­tyń astyna shaqyryp, bizdiń ortaq úıimiz Qazaqstannyń myq­ty ýyqtaryna aınalýdy úndeıdi. – Memlekettik rámizge ar­ǵy­maqtyń beınesin salý baı­qaý­ǵa qatysýshylar arasynda pikirler kereǵarlyǵyn týdyr­ǵany da este. – Eltańbanyń kelesi kom­po­zı­sııalyq qurylymynyń ból­she­gi – altyn qanatty, múıizi aı tárizdes tulparlar. Jalpy memlekettik rámizderde at beınesin tańbalaý tarıhtan tamyr alady. Rasynda da, avtorlar arasynda eltańba túpkilikti qabyldan­ǵan­ǵa deıin birshama pikirtalastar bolǵan. Arǵymaqtyń beınesi geraldıster tilinde tereń maǵyna men mazmunǵa ıe. Ol dushpanǵa qarsy shyqqanda qorqynyshtan ada arystandy, suńqardyń sam­ǵaýyn, ógizdiń kúshin, bókenniń shapshańdyǵy men ıkemdiligin, túlkiniń tapqyrlyǵyn bildiredi. Baıqasańyz, arǵymaqtardyń qa­nat­tary bıdaıdyń býylǵan al­tyn sabaqtary sııaqty. Bul da eńbekti, baılyq pen berekeni jáne materıaldyq tabystylyq­ty bildiredi. – Eltańbanyń joǵary ja­ǵyn­da bes buryshty juldyz tur. Joba boıynsha áý basta ol jerde jarty aı men úsh kishkentaı juldyz bolǵan kórinedi. – Eltańbany qabyldaý kezinde ol jerde segiz buryshty, jeti buryshty nemese bes buryshty juldyz bolsyn degen nusqalar bolǵan. Sońǵysyna toqtaldyq. Bizdiń darhan júregimiz ben keń peıilimiz bes qurlyqtyń ókil­derine birdeı ashyq. – Memlekettik nyshandar­dy talqylaý kezinde túske de kóp mán berilgenin bilemiz. Kóp­tegen halyqtarda tústiń de óz tili bar ekeni belgili. Máse­len, kórshiles Qytaı elin­de qyzyl tús baılyq pen bereke shaqyrady degen túsi­nik qa­lyp­tassa, aq tús – qaraly, qazaly jaǵdaıdy bildiretin kórinedi... – Bizdiń Eltańbamyzǵa kó­gil­dir men altyn tús tańdalyp alynǵan. Kógildir tús bizdiń ha­lyqtardyń bultsyz keleshegine, aspan ortaq degenge yrym­da­la­dy. Gerbtegi bul tús yntymaqqa, aýyzbirshilikke, jahandaǵy ha­lyq­tar birligine bastap tur. – Áńgimeni endi týdyń tú­sine baılanysty jalǵas­tyr­saq. – Týdyń avtory Sháken Nııazbekov ekenin bilesizder. Osy arada basynan bastap av­tordyń týdyń tú­siniń kóp túr­li­liginen qashqanyn aıta ketken jón. Biregeı kógildir tús tekten tekke tańdalǵan joq. Ol aspan men ómir nári sýdyń da túsi. Halyqaralyq aýqymda alyp qa­ra­saq, saıasatta ashyq kók tústi tý kótergen halyq ba­rynsha senimmen, túsinistikpen qabyl­da­nady. Jáne taza kógil­dir tús bizdiń ha­lyqtary­myz­dyń etno-máde­nı birligin bil­diredi ári bir mezette mem­le­ket­tiń tu­tas­ty­ǵyn meń­­zeı­di. Iаǵnı, ala-qula emespiz. Qysqa qaıyr­ǵan­da, týdyń orta­syn­daǵy kún – ómir bastaýy men qýat­tylyq. Kósh­­pendiler ýa­qyt­ty kúnniń jyl­jýy­men belgilegen. Búr­­kit te bizdiń hal­qymyz úshin kókke samǵa­ǵan kıeli qus. Bul – táýel­siz­dik­tiń sımvoly, sam­ǵap bara jatqan suń­qardy eshkim toq­tata almaıdy. Bul ıdeıa da egemendik alǵan jas memleketimiz álem­dik órkenıettik bıigine jetsin degen maqsatpen júzege asty. – Sońǵy kezde keıbir shet­el­dik ǵalymdar óz zertteýleri arqyly qazaqtyń oıý­la­ryn­da tereń nyshandar jat­qa­nyn aıtyp júr. Rasynda da ma­mandardyń aıtýynsha, ult­tyq oıýlarymyzdyń árqaı­sy­sy ár túrli mánge ıe kórinedi. – Bizdiń týymyzdyń shetine altyn túspen qoshqar múıizdi oıý salynǵan. Jalpy, qazaq ulttyq oıý-órneginiń birneshe ondaǵan ǵasyrlyq tarıhy bar. Atadan balaǵa, urpaqtan urpaqqa mura bolyp, únemi qoldanysta damyp kele jatqan óner túri. Qazaq oıý-órnegi qoshqar múıiz túrinen bastaý alatyndyqtan qandaı oıý túrin jasaǵanda da osy oıý túri basty kórinis tabýy qajet. Qosh­qar múıiz oıý-órnegi – baılyq pen molshylyqtyń nyshany. Qosh­­qar múıiz ben arqar múıiz oıýlarynyń qazaq qolónerinde qoldanylmaıtyn jeri joq. – Raıhan hanym, siz «Beıneleý ónerindegi dala fenomeni» atty kitaptyń avtorysyz.Onyń ústine Qazaqstannyń zamanaýı ónerindegi etno-mádenı dástúrlerdi dendep zerttep júrgen ǵalymsyz. Memlekettik rámizder jónindegi res­pýb­lıkalyq komıssııanyń múshe­ligine de jetelegen osy ju­mystaryńyz bolar? – Dalany túrki tanymynyń besaspap kilti retinde qabyl­daǵan sýretshiler árdaıym óz jumystarynda mıfologııalyq qabattardyń shejiresin, dástúr­li dúnıetanymyn, Qazaqstan men Ortalyq Azııa halyqtary­nyń ulttyq ereksheligin, ta­rıhyn jáne búgingi shynaıy ómirin kórsete bilgen. Biz óz tarıhymyzdan nár ala­myz. Tamyrsyz aǵash bol­maıtyny sekildi, tegine tart­paı­tyn el joq. Demek, osyndaı mártebeli memlekettik komıssııa quramyna qosy­lýǵa beıneleý óneri salasyndaǵy san jyl­dardaǵy izdenisterim de septesken bolar. Áńgimelesken Aınash ESALI, Almaty.