Aspantaýdyń aqıyǵy

Muqaǵalı-80 Bir-birine baýyr basyp, tekturlary tóbesimen kók tiregen bul ólkege pendeniń súıingennen basqa eshqandaı sharasy joq. Keshigip kelse de kóktemi qandaı! Sireý qar kóbesi sógilisimen jaratylys jaınap sala beredi. О́rteńde bórtegúlder búr jaryp, betkeılerde bozqaraǵan gúldeıdi. Bozboran tútekte jumyrtqa shaıqaǵan qy­randar shańqyldaıdy. Quj-quj quz­daryn­da qozyqasyn ertken quljalar qyltııady. Shyńdar men shatqaldarda jastyq álemi­niń jasyl jebesindeı shyrshalar shanshy­lyp, janardy jaýlaıdy. Saǵyndyryp kelgen nazerke jazy she? Jurttyń arqa-basy keńip, bulttarmen aralasyp, jaı­laýǵa kóshedi. Jeliden bosaǵan qulyndar junttaı bolyp, túgi jyltyrap, asaý jelmen jary­sa­dy. Enesin emeksitip qozy-laq oty­ǵa­dy. Sal dáýren uzaǵynan súıin­di­re­tindeı. Biraq, tomsyraıyp kesheý kúz kelip, qaıdaǵy-jaıdaǵy tátti muńdy qozǵap, tyraýlaǵan tyrnalar kóshi kerneıletip kú­n­geıge tartady. Jotalarda jynyn shashqan býradaı shógip alyp, burq-sarq etken qysyn sýretteýge til jete me? Paı-paı!.. Munda jer júregi lúpildeı soǵyp tur­ǵandaı. Qashan barsań da Abaıdyń Jıdeba­ıyn­daı, Ilııastyń Aqsýyndaı, Qasymnyń Qarqaralysyndaı Muqaǵalıdyń Qarasazy da ádemi áser qaldyrady. Jyr kindigi. Ol oıynda ortekedeı orǵyp, qyrynda kók­bóri­deı jortyp osynda týyp-ósti. Jal­ǵyz emes eken. Narynqoldyń narkesken aqyny Erkin Ibitanov ekeýi qulyn-taıdaı tebisip, ómir men óner álippesin ashty. Aǵasy Berdibek, turǵylasy Telman jáne inileri prozashy Baqqoja men shaıyr Ba­tyq taıaq tastam jerde ǵumyr keshipti. Ujym­shar­dyń alǵashqy uıytqysy ákesin maıdanǵa shyǵaryp salyp, orys orman­darynyń sol­tús­tik-batysynda sheıit bo­la­tyn ony sa­ǵyna júrip, soqaǵa ógiz jegip, buǵanasy áli bekimegen qarshadaı bala ma­saq teripti. Bular Muqaǵalıdyń tuń­ǵysh tabaldyryq attaǵan ómir mektepteri. Sary qurylyqtyń belomyrtqasyndaı Táńirtaýlar tizbegi taýsylǵan ba? Arydan qaharly Hantáńiri qabaq túıip qa­raýy­ta­dy. Beriden birtúrli Elshen­búırek eljiretedi. Uly taýlar qorshaı qaýmalap mysy basatyndaı. Ony rýhy bıikter mekendeıtindeı tek. HH ǵasyrdyń alpysynshy jyl­­darynyń basy. Almaty kınotehnı­ký­myn bitirgen bir top órimdeı jas qudaı aıdap tuz-dám buıyryp, Kegen asyp, Na­rynqolǵa atbasyn tiregen. Sondaǵy jurt­tyń shekten tys qonaqjaılylyǵy qaıran qaldyrǵan bolsa, áli otyzǵa jetpegen Muqaǵalı janyna jyr uıalatyp, qyran qanatyn qomdap, alys kókjıekke kóz jibergendeı kúı keship júrgen kezi bolatyn. Oǵan Qarasaz qyrany, Hantáńiri muzba­la­ǵy dese de jarasyp tur. M.Maqataev poezııa patshalyǵyn ıemdenip, Abaı sanatyndaǵy bıikten túspeı qaldy. Syrym da osy. Jyrym da osy aldyńda, Baıqashy bir: byqsydym ba, jandym ba? Mahańdar joq. Mahańdardyń sarqyty Muqaǵalı Maqataev bar munda! «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn» dep jyr-áýlıeni pir tutqan aqyn dástúr men jańashyldyqty jalǵastyra otyryp, kimdi aıtty? Mahambet О́temisulyn ba, joq Maǵjan Jumabaıdy ma? Bul bizge jumbaq bolǵanmen, ózine aıan. Ulttyq ádebıet ta­rıhy mysyqkómbege aınaldyrýǵa eshqa­shan kónbeıdi. Náıeti jıyrma jyldyń o jaq, bu jaǵynda Muqaǵalı Maqataev q­a­zaq aqynynyń qandaı bolýy kerektigin tanytyp ótti. Qıyrǵa ushatyn ata qyran­daı qaıratqa minip, muzbalaqqa tán minez kórsetti. Jan-janýarlar men qustar ishinen tek suńqar tektes qanattylar ǵana asa ójettikpen kún kózine jasqanbaı tike qa­raı alady eken. Jetistikteri men kemistikteri, jaqsylyǵy men jamandyǵy uda­ıy ıtjyǵys, únemi qyl ústinde júretin adam ba­lasy arasynda aqyndar ǵana shyj­ǵyr­ǵan shyndyqpen betpe-bet kelip, onyń shy­ra­ıy­na qaımyqpaı qaraı alady. M.Ma­qataev sondaı jyr jar­qy­ly­nan jaralǵan jan. Gáp bur­qy­ra­typ az nemese kóp jazýda emes. Qa­zaq­tyń bas aqyny týǵan halqyn súı­gendikten zaman­das­taryn qalaı mi­nep-sheneı­di? Ol shyǵarmalaryn jınap, kitap shyǵa­rý­dy úrdis etpepti. Bertinge deıin nege óleńderin Kókbaı atynan jarııa­lady? Nege óıtti? Ol artyna bar-joǵy 5313 joldaı jyr jazyp, 1700 jol tárji­ma jasap qaldyrsa; eń uzaq eńbek etken 1897 jyl – 397 jol, al eń az qalam tartqany 1885 jyl – 14 jol. Muqaǵalı da osy sanatqa jatady. Qalaı, qaıtip jazam dese de oǵan onsha kedergi bola almaı, erkin júrip, erkin siltedi. Kezinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men onyń basylymy «Qazaq áde­bıe­ti­nen» qaǵajý kórdi. Alaıda, qolyn eshkim qaqqan emes. Keıbir kó­keıkesti má­se­­lelerdi aqynnyń ózi týdyra­tyndaı, qa­sa­qana jasaıtyndaı kórinetin. Ol qalam tartqan qaı taqyrypty alsań da jámıǵat pen tabıǵat, adam men zaman, ómir men ólim bárinde de qamshy saldyrmaıdy. Oqyrman oıy men qaısybir áleýmettik-qoǵamdyq kúshter dúmpýimen ulttyq aqyn bolyp sanada qalyptasty. Ony qoltoq­paqtaı kekildi bala men tulymshaǵy jelbiregen qyz­dan bastap, keýdesi qazynaǵa toly qart­tar­ǵa deıin oqıdy. Biraq dúnıejúzi deńgeıine kótere almaı júrgenimiz kóńilge kirbiń túsirmeı me? Abaı men Maham­bettiń kebin ol da kıdi. Basqa basqa, tipti ol qońsymyz orys tiline de jóndep aý­da­rylǵan joq. Ondaı nıet te baıqalmaıdy. Budan otyz jyldaı buryn shala-pula asy­ǵys tárji­me­lenip jaryqqa shyqqan jetim jınaq pa?! Jalpy, Muqaǵalı Maqataev­tyń aý­dar­mashylyǵy aýqymynda keńinen sóz etetin kez jetkendeı. Biz tek ol Alıgerı Dan­te, Ýolt Ýıtmen jáne basqalar­dy qa­zaq­sha sóıletti dep máz bolyp júr­gen­deımiz áli. Ol qaıtip, qalaı tárjima­lady? Taǵy da tilimizdi tistegendeı kúıge tap bolǵan jaǵdaı. Bul Shákárimniń tár­jima týraly aıtqanyna jan bitire túsedi: «Shy­ǵarmany aýdarýshy adam sol shyǵar­ma­nyń mazmunyn túsinýmen qatar jazýshy­nyń (ıakı aqynnyń – A.N.) názik sezimin, sheberligin, shyǵarmanyń qandaı kúıde, qan­daı rýhta jazylǵanyn jaqsy bilý. Demek, aýdarmashy sol aýdarmanyń avtory­nan oı-sanasy, sezimi tómen bolsa, onda aýdarma dál bolyp shyqpaıdy. Shyǵarma aýda­ryl­ǵanda rýhynan aıyrylyp qalsa, onda aý­darmashynyń jazýshyǵa qııanat istegeni bolady». Aýdarmashylyq qyzmeti Muqa­ǵa­lı Maqataevtyń aqyndyq qýatyn kú­sheıt­pese álsiretken joq. Qaı taqyryp­ty jyr­lasa da ishki qajettilikten týatyn­daı. Tabıǵat pa – tasasynda adam, onyń sezimi sharpysyp jatady. Japyraq-júrek, jas qaıyń! Janymdy aıyrbastaıyn. Sen adam bola bastasań, Men qaıyń bola bastaıyn. Kelisesiń be, jas qaıyń? (Kóriner, múmkin, kimge ersi) О́mirińdi maǵan bir bershi! Dúrbeleń myna dúnıeni, Adam kózimen bir kórshi. Qaıyń bop men de baǵaıyn, Ormannan ornym tabaıyn. Beımálim myna ómirge, Qaıyń kózimen qaraıyn. Sen-daǵy jerden nár aldyń, Men-daǵy jerden nár aldym. Bireýden sen de jaraldyń, Bireýden men de jaraldym. Tiliń joq, jandy qaıyń sen, Aıyrmashylyǵym – Adammyn. Adam qaıyńǵa, qaıyń adamǵa aınalyp ketkendeı jaratylysqa ajyramastaı jan bitip tur. Taý men dala, kól men shól, sho­raǵaı men qaraǵaı sýrettelgende aqyn ar­qalanyp, baı beıneleý quralyn jumsap, bárin ajarly aıshyqtaıdy. Naızaǵaı sha­tyr­lap, bulttar kóship, jaýyn nóserlep, qar qylańytyp, kún shapaqtanyp, tań nur­lanady. Ol jumyr basty pendeniń kóńil kúıimen astasqanda aspan aıyrylyp, jer jarylmaıdy. Aqyn kúndeliginiń arasynda maýsymnyń alǵashqy onkúndiginde jaı­laý­da tizeden asa qar jaýǵanyn aıtyp, taý minezine tań qalǵany baıandalady. Ol kú­ıi­nish pen súıinishin, jerýi men zerigýin, qush­tarlyǵyn sezimge orap jetkizedi, ta­bı­ǵatqa umsynyp, ony ǵashyq kózben kó­re­di. Bul saladaǵy biraz lırıkasy ózekten órilip, bolmys-bitimmen tonnyń ishki baýyn­daı tutasyp jatatyny sondyqtan. M.Maqataev nalysa da, qýansa da búkpesiz jan syryn aq qaǵazǵa aqtarady: «...ázirge nemen tynary belgisiz, barym meniń, balam meniń, jarym, jaqsylyǵym meniń – poezııam, tek seni saqtap qalsam eken. Seni de óltirgisi kele me, qalaı? Olaı bola qoı­mas, eger bola qalsa, qalǵan ómirdiń qyzyǵy ne maǵan. Oılap otyrsam, mende bir-aq arman bar eken. Ol – qalaıda hal­qy­ma jaǵyný, unaý dep edim. Halqym, únim­di qa­laı jetkizem saǵan?». Aqyn – qazaq áde­bıetindegi kúrdeli qubylys. Onyń mu­ńy móldir. Jan jarylysyndaı. El men jer, ósken orta men otansúıgishtigi orasan, oqshaý. Basymdy ıip, tizemdi búgip turyp, Ajarymda aıdyndaı shýaq tunyp. Otanymdy súıemin kúlip turyp, Otanymdy súıemin jylap turyp. Qyblanamadaı jaqsylyqqa qaraı bu­ry­lyp turatyn júregi qandaı názik! Dú­nıe­qońyzdyq pen dáldúrishtikke, aıarlyq pen zulymdyqqa jany qas, shyndyq úshin shyryldap, ara túsedi, qatygezdik pen qa­raý­lyqqa shydamaıdy. Barlyǵyna ańǵal­dyq­pen baladaı senip, ustanymdarynda kirshiksiz ar-ojdan men bıik adamgershilik murattardy tý etip ustap, júrek otyn mazdatady. Kóp óleńderi men tolǵaý-poe­ma­lary týǵan topyraq pen qazaq dalasyna degen ystyq súıispenshilikke sýǵarylyp, perzenttik parasat pen mahabbattan nár alyp jatqandaı. «Alataý, Altaı, Atyraý» osyndaı óleń-órneginen týady. «Men ózim­di zertteı almaı kelemin» dep jaryq jalǵanǵa jar salady. Meniń kóz aldymda eki Muqaǵalı eles beredi. Bireýi – kún shýaq­ty, jaıdary – jaz, júzinen nur sha­shyp turǵan kez, onda sabazyń ústine taý qu­latsań da, kótere beredi. Ekinshisi – aı­bar­ly arystan, tisin qaırap atylýǵa ja­qyn turǵandaı. Ol kezde júzine týra qa­raı almaısyń. Aqyryn júrip, ańdap sóı­leısiń. Muqaǵalıda ártúrli minez bar edi». Áıtpese, aqyn bola ma? Minez baılyǵy ony shyǵarmashylyqtyń shyrqaý shyńyna shyǵardy. Ulttyq qundylyqtar óz al­dy­na, ol álem jáne orys ádebıetin jaqsy bil­di. Shalkódeniń shalǵynyna jatyp alyp taýdyń shańqaı túsine deıin uly ustaz­dar­dy oqyǵany, tipti jattaǵany jasyryn emes. 1973 jyldyń kúzinde biraz ýaqyt Mu­qa­ǵalı Maqataev Máskeýde bolyp, M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń joǵarǵy kýrsynda dáris tyńdady. Ol munda orystyń kóptegen A.Mejırov, A.Voznesenskıı jáne basqa da aqyndarymen tanysyp, emin-erkin suhbat qurdy. Kóńil kókjıegin keńeıtti. Munda qanshama beımaza mezetterdi bastan ótkerdi. Bazbir syn­shylar buny baıqamaǵan­syp júrgen­deı. M.Maqataev Máskeý merı­dıan­­daryn­da bolyp, bazynalyq jasap, za­man­das­tary­na naz bildiredi. Aqyn osynda júrip, «Túsime taý kiredi», «Júregim meniń – ja­nartaý», «Saǵyndym ǵoı», «Pýshkınmen qosh­tasý», «Synyq qanat shaǵalam», «Esenın-Maıakovskıı» jáne ózge de óreli de óristi óleńderin jazdy. Bular órshil ómir­baıannyń jarqyn betterine aınaldy. Endi jyrmen órilgen bul izderdi eshkim óshire almaıdy. M.Maqataev qaı taqyrypty qaýzasa da tyńǵylyqty izdenip, úlken daıyndyqpen keletin. «Mavr», «Appasıonata» («Ilıch»), «Ra­ıymbek, Raıymbek», «Chılı – shýaǵym me­niń», t.b. tolǵaý-poemalary sondaı zerde qo­ıyp, shuqshııa zertteýdiń nátıjesinde jú­rek­terge jol tartty. Aqyn turmys taý­qy­metin tar­typ, qansha qatshylyq pen zárýlikke ushy­rap júrse de taǵdyrǵa mo­ıyn­sunyp, (anda-sanda moıyǵany bolmasa) osaldyq tanytqan joq. Talantqa ta­bynýshylar az emes bola­tyn. Ǵabıt Mú­sirepovtiń «Aqqýlar uıyq­ta­ǵanda» poema­sy­na jyly lebiz bildirip, al­tyn qalam syılaýy, Ábdilda Tájibaevtyń «Turpaty bólek aqyn keldi» dep týǵan halqynan súıinshi suraǵandaı bolýy jaı qatardaǵy qarapaıym oqıǵa emes. Bular oǵan degen qamqorlyq pen janashyrlyqtyń kende bolmaǵanyn kórsetedi. Qazaqtyń aqıyq aqy­ny atanǵan Muqaǵalı Maqataev shırek ǵasyr tynymsyz eńbek etip, jeti jınaq shy­ǵaryp, artyna qyrýar mura qaldyrdy. Olar týǵan halqynyń rýhanı kádesine jarap, úlken qyzmet atqaryp keledi. Aıan NYSANALIN. ___________________ Sýrette: Muqaǵalıdyń avtorǵa jaz­ǵan haty.