Oqymysty

«Qabikenniń qarshadaı uly bes jasynda shahmat úırenip, alty jasynda aǵasyn, jeti jasynda ákesin, segiz jasynda matematık ustazdaryn utyp ketipti. О́zi shıraq eken», – degen sózderdi biz bala kezimizde jıi estıtin edik. Bólimshe mektebinen aýyl mektebine aýysqanda, oqýshylardyń aýdan­dyq pıonerler sletinde «Qabikenniń uly kandıdat shahmatshylardy utyp ketipti» – degendi de estidik. О́zimizben synyby qatarlas bul qaıdan shyq­qan bala dep júrgende, aýdandyq sparta­kıadaǵa barǵan kezde qoldy-aıaqqa turmaıtyn shıraq, bá­rin ózimsinip júrgen bir balamen tanystym. Álgi bala sózge aǵyp tur, bilmeıtini joq, esepti de aýyzsha shyǵarady eken. Mine, qyzyq, spar­ta­kıa­da­nyń qorytyndysy shyq­­­qan­da «álgi shı­­raq sary» shah­mat­tan, doıbydan aýdan jeńimpazy bolyp shyǵa kelmesi bar ma. Sóıtsem, álgi Asqarym deg­dar­lardyń aýyzynan túspeıtin, ákesin alty jasta jeńip ketken «Qabikenniń oqymystysy» bolyp shyqty. Sodan bastap Asqarmen aradaǵy jipsiz kóńil dostyǵy bastaldy. Synypta qalaı tynysh oty­ratynyn bilmeımin, arada qyryq jyldan astam ýaqyt ótse de, meniń kóz aldymda Asqardyń zyr júgirip, bir nárseni izdep, bir nárseni qyzyqtap, bilgenin ózgelermen bólisýge asyǵyp júretini qalyp qoıdy. «Formýlany jattap qaıtesiń. Myna esepti bylaı shyǵarsań da, sol nátıje shyǵady. Sonda oıyn sııaqty qyzyq kórinedi» deıtin. Onyń rasynda da bilmeıtini bolmaıtyn. «Semeıdiń shahmat mektebiniń balalaryn op-ońaı jeńýge bolady eken. Pálen degen sheberlikke kandıdatyn utyp kettim» – dep óz basyndaǵy jańalyǵyn aıta júrip, ózińdi baýyryna tartyp, aqylyn da aıtyp úlgeredi. Tek «bilgishsinbeıdi», nendeı jaıtty aıtsa da ánsheıin bir qyzyq kitaptyń mazmunyn aıtyp turǵandaı etip jetkizedi. Keıin bildim, tórt jasynda shahmat taqta­syn kórip, aǵasynyń oıynyn baqylap júrip, bul oıyndy úırenip alypty. Bir kúni aǵasy ermek úshin úıretpek bolǵanda, úndemeı otyryp ony jeńip ketipti. Qaıta oınaǵanda ázer teń túsipti. Sodan keıin Semeıden shahmattyń kitabyn al­dyr­­typ, óz betinshe orysshany ári shahmat taq­ta­syn­daǵy júristi qosa úırenip, «Qabikenniń kishkentaı oqymystysy» atanypty. Árıne, mundaı «ishten oqyp týǵan bala» mektepti altyn medalǵa bitirdi. Oqýǵa da tústi. Bir kezdesken tusta «Úsh ǵylymı jańalyq ashyp, av­torlyq kýálik aldym» – dedi ol. Shahmatty qoıypty, ǵylymı izdeniske bóget jasaıdy eken. Sol joly ol maǵan óziniń aspırantýradaǵy oqý­yn jalǵastyrýǵa Germanııaǵa ketip bara jat­qa­nyn aıtqan. Onda barǵanda qınalmaıtynyn, nemis tilin tııanaqty biletinin, al aǵylshynsha úırenip júr­genin aıtqan. Osy arada birer jyl ótip, biz de baspasózge tóselip, eki jınaq shyǵaryp, Jazýshylar odaǵyna kóz tigip júrgende, sol kezdegi ǵylymı jýrnal «Bilim jáne eńbekke» baıaǵy Asqarym kirip kelsin. Shıraqtyǵyna batyldyq qosylypty, kóńili nyq. Munda tekke kelmeı, «doktor – ınjener» degen ǵylymı ataǵymen qosa, bir ǵylymı-kópshilik kitaptyń qoljazbasyn da ala kelipti. Jıyrma segiz jasar jigit úshin úlken bedel jáne Qazaqstanda ondaı ataq buryn eshkimde joq edi, sóıtip, qazaq ǵylymyna taǵy da bir «tuńǵysh» degen sóz qosyldy (Araǵa otyz eki jyl ótken soń baryp «doktor – peıdjı» degen sóz qoldanysqa resmı túrde ene bastady ǵoı). Onyń budan keıingi oqymystylyq joly men zertteýleri meniń tilim kelmeıtin termınderge toly boldy. Qazaqta: «Shyn júırik órge shapsa órshe­le­ner», «Júırikke – shapqan da óner, jatqan da óner» degen qanatty tirkester bar. Sonyń qaı­sysyn oqymysty Asqar ónege tutty bilmeımin, álde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary shet eldiń bilim salasynan habardar adam kerek boldy ma, qaıdam, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bola­shaq damý jáne bilim berýdiń jańa tehnolo­gııalary, Bilim berýdi damytý strategııasy sııaqty basqarmalarynyń tizginin ustady. Mınıstrliktiń kollegııa múshesi bolǵan kúni men «Qabikenniń oqymysty ulynan» taǵy da kúder úze bastadym. О́ıtkeni, qyzmettiń tymaýy bir tıse ońaı­shy­lyqpen kete qoımaıdy. Alaıda «oqymystym» kóp uzamaı «Qazaq ensıklopedııasynyń» bas redaktorynyń orynbasary bolyp shyǵa keldi. Bizge shet eldiń talabyna jaýap beretin derbes ensıklopedııalyq júıe kerek eken, is onymen de bitpeıtin bolyp shyqty. Endi eýropalyq stan­dartqa saı oqýlyqtar shyǵaratyn baspanyń (Mek­tep, Raýan) jumysyn jolǵa qoıý kerek kóri­nedi. Iá, endi Bilim akademııasy arqyly oqýlyq­tar júıesin biryńǵaı standartqa túsirý qajettigi týypty. Ony aıtasyz, Asqardyń otyz tomdyq jańa úlgidegi sózdik jasaýǵa qatysyp, Memlekettik syılyq alýy óz aldyna bir áńgime. Ashyǵyn aıtqanda, men úshin osynyń bári «oqy­mysty» degen sózdiń orynyn toltyra al­maıtyndaı kóringen. Asqar Pedagogıkalyq ǵy­lymdar akademııasyn qurǵanda, nesin jasyraıyn, bul jigittiń «oqymystylyǵynan» múldem kúder úzgendeı boldym. Baıaǵy bala kezdegi tapqysh­be­gim óz jolynan adasyp qaldy ma dep te kúdik­ten­dim. Onyń ústine, ózim professor bolsam da, osy oqý metodıkasy degendi erikkenniń ermegi, jalqaýdyń jandármeni dep esepteıtinmin. Bilim salasy týraly batyl, oıly, taldamaly maqa­lalaryn unatyp oqysam da, erinbegen soń oıyn bildirgisi kelgen shyǵar dep joramaldaıtyn edim. Sodan HHI ǵasyr bastalǵan tusta qazaqtyń joǵary jáne orta bilim júıesi oqý­lyqtan tun­shyq­ty. Ádistemesiz bilim qurǵyryń mıǵa siń­beıdi eken. Jazýshylyq tásilge súıenip qana dá­ris berýge bolmaıtynyna kózim jetti. Bir kezdeskende osyny syr ǵyp aıtyp em, ózime uzaq dáris oqydy. Kelesi joly ta­ǵy da solaı. Úshinshi joly ushy­rasqanda: «Sen ja­zýshysyń ǵoı. Meniń eńbegim kózińe túspegen eken. Bálkim, oqymaıtyn da shyǵarsyń. Sen baıaǵy «Qabikenniń ulyn» iz­deı­siń. Oqý júıesi jáne standart degen bilimniń kilti. Sen my­nalardy bir qarap shyqshy», – dedi. Sizge ótirik, ózime shyn, men úshin «Qabikenniń oqymysty uly» qubylyp túsken tuıǵyndaı bop, ózge bir qyrynan kórinip shyǵa keldi. Aqyl­dymsyp qaıteıin, sol eńbekterdiń atyn atasam da, astary túsinikti bolar deımin. «Oqýlyqtaný», «Salystyrmaly pedagogıka», «Salystyrmaly pedagogıka: ádisnamasy men ádistemesi», «Bilim jáne reforma», «Bilim – bolashaq negizi», «Pedagogıka jáne psıhologııa salalaryndaǵy dıssertasııalar», «Termınologııa – tildiń kúretamyry», «Oryssha – qazaqsha – aǵylshynsha polıteh­nı­ka­lyq sózdik» (1-2). Bizdiń shyryldap ári ja­rymaı júrgen oqýlyqtarymyzǵa qoıylatyn talaptar, júıeler, deńgeıler, bilim satylary Reseıde, Ame­rıkada, Kanadada, Fransııada, Germanııada, Ulybrıtanııada, Japonııada, Qytaıda qalaı ref­ormalandy, damý baǵyttary qandaı, biz qaısy­syn ustanýymyz kerek, ár satydaǵy bilim oryn­daryna qandaı talaptar qoıylady, sonyń bári osy eńbekterde qamtylypty. Uzyn sózdiń qys­qa­sy, sonaý jetpisinshi jyldan bastap shet eldiń bilim júıesindegi reformalardyń kýási bolǵan ǵa­lymnyń ǵylym men bilim salasyndaǵy tájirı­be­si táýelsizdiktiń qıyn jyldary bizge demeý berip­ti. Bul ózi Qazaqstanda osy Asqar qalyptas­tyr­ǵan, áli de jetilý ústindegi, bizdiń bilim júıe­mizdiń keleshegin anyqtaıtyn ilim salasy eken. Demek, ol shyn oqymysty dárejesine kóte­rilip, kemeldengen kemel oı ıesi deńgeıine jetipti. Baıaǵy men biletin «Qabikenniń oqymysty uly» endi, ondaǵan shet eldiń, ózimizdiń bilim ordalarynyń qurmetti professory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Asqar Qabi­kenuly Qusaıynov. Osynyń ishinde professor degen ataǵy maǵan óte túsinikti ári ózine jarasyp turǵandaı. Aıtpaqshy, aıta keteıin, báıbishesi de ózine saı bapty bop kezikti. Dálıla da ǵylym kandıdaty. Uly Aqylbek, qyzdary Dınara men Zııa da mektepti altyn belgimen bitiripti. Joǵary oqý oryndaryn úzdik aıaqtap, sheteldik kompanııalarda qyzmet etedi eken. Anyqtamadaǵy kóp ataq­tyń ishinen «8 memlekettik standarttyń avtory» degendi kózim shalyp qaldy. Bul – naǵyz zamanaýı eńbek. Bir memlekettiń bir ólsheminiń avtory bolyp ta máńgilik tarıhta qalýǵa bolady. Al, mynadaı nátıjege qol jetkizýiniń syry onyń qýaty býyrqanyp turatyn tegeýrindi oılaý júıesinde me dep oılaımyn. Oılaımyn da, sonaý bir elýinshi jyldardyń aıaǵynda, alpysynshy jyldardyń basynda shahmattan ákesi men aǵasyn qatar utatyn jeti jasar uldyń polıgonnyń dúmpýimen jarysa jetip jatatyn «oqymystylyǵy» týraly ańyz shyn­dyq­qa aınaldy – degen qorytyndyǵa keldim. Áıt­se de, keı kezde aǵa Asqardan kóri, bala Asqar­dy saǵynyp ketemin. Bir jańalyq taýyp, sony jetkizýge asyǵyp, aq kóılegi deldeńdep júgirip kele jatqan beınesi áli de maǵan ystyq. Tursyn JURTBAI, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.