– Kúzembaı Erǵalıuly, mal sharýashylyǵynyń kásibı mamany retinde naryqtyq qatynastarǵa ótkennen keıingi egemen elimizdiń mal sharýashylyǵynyń damýyna qandaı baǵa berer edińiz?
– Memleket qoldamasa, aýyl sharýashylyǵy salalarynyń ózdiginen qarqyndy damýy múmkin emes. Aýyl sharýashylyǵy salalarynan, ishinara bolmasa, jumsaǵanyńnyń qaıtarymy, paıda tabý óte baıaý bolsa, tipti bizdiń Mańǵystaý sııaqty mal sharýashylyǵy úlken táýekelmen, tabıǵatqa tikeleı táýeldi júrgiziletin aımaqtarda tıyn tappaı shyǵynǵa ushyraýyń da ábden yqtımal. Biraq Elbasy, Úkimet adam tirshiliginiń negizi tamaq pen kıim óndiretin, naryqtyq qatynastarǵa ótý kezeńinde turalap, tipti kópshiligi tarap ketken, jumysyn toqtatqan aýyl sharýashylyǵy men onyń ónimin óńdeý salalaryn damytýǵa asa mán berip, arnaıy memlekettik baǵdarlamalar qabyldap, qarjylaı qoldap, jedel damýyna zor múmkindik týdyrdy jáne onyń nátıjesin biz qazir kórip, jemisin jep otyrmyz. Alaıda, kútken nátıjemizge tolyq qol jetkizdik deı almaımyn. Buǵan negizgi sebep, maqsatymyzǵa qol jetkizýge ustanǵan taktıkamyz ben tásilderimizdiń álsizdigi, bergenimizdiń nátıjesin baqylaı almaýymyz, jaýapkershiliktiń tómendigi, múmkindigi bar tulǵalarda memleket múlkin, qarjysyn urlaýǵa, jeke maqsatqa paıdalanýǵa degen pıǵyldyń joıylmaýy, ózge de faktorlar áser etti. Eger, baǵdarlamalardy iske asyrýǵa memleket tarapynan bólingen qarjy maqsatty, sol múddege tolyq jumsalyp, nátıjesin bergende, jaǵdaıymyz búgingiden áldeqaıda jaqsy bolar edi dep oılaımyn.
– Aýyl sharýashylyǵy maldaryna asyl tuqymdy degen mártebe berýdiń qazirgi júıesi týraly ne aıtasyz?
– Keńes dáýirinde asyl tuqymdy mártebesin berý júıesiniń jaýapkershiligi men bereri mol bolatyn. Ol kezde, úkimettiń bereri kóp bolmasa da, asyl tuqymdy degen mártebe alý qıynnyń qıyny edi jáne quzyretti oryndar tarapynan jaýapkershilik te qatty suralatyn.
Elimiz egemendik alyp, naryqtyq qatynastarǵa ótip, aýyl sharýashylyǵy salasynda etek-jeńimizdi jınaı bastaǵan 1999 jyldardan bastap asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa kóńil bóline bastady. Osy jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aımaqtyq, oblystyq basqarmalarynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy ınspeksııasy qurylyp, sharýada qalǵan, qadiri kete bastaǵan zootehnık-seleksıonerler aldy tarap joıylǵan, arty turalap qalǵan asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn qalpyna keltirýge kiristi. Nátıjesinde qazirgi elimizdegi asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salalary qalyptasty, damydy. Memleketimiz de ony jan-jaqty qoldap, kómegin aıaǵan joq. Biraq osy qyzmettiń qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalarymyz, meniń oıymsha, qazir sheginen asyp, qyzmettiń qadirin ketirýge aınaldy. Malymyzdyń sany bar da, sapasy joǵalyp bara jatqan joq pa degen kúdik bar.
Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdyń alǵashqy satysynda keńestik kezeńde qoldanylǵan kóptegen talaptar negizge alynyp, qoldanyldy. Mysaly, mártebe alýǵa úmitker sýbekt salalyq ǵylymmen keminde 3-5 jyl baılanysta bolyp, ǵylymı negizdelgen, maqsatty mal tuqymyn asyldandyrý qyzmetimen júıeli aınalysýy kerek bolatyn. Qajet bolsa, nátıjesi ǵylymı keńeste qaralyp, usynys beriletin. Osydan keıin, áýeli oblystyq, sosyn respýblıkalyq deńgeıdegi komıssııalar jumys nátıjesine baǵa berip, qorytyndyǵa kelip, mınıstrlikke mártebe berý týraly usynys túsiretin. Mártebeni mınıstrlik beretin.
Qazir munyń bári joq. Tuqym palatasyna tirkel de, malyńa asyl tuqymdyq mártebe al, sosyn malyńdy da «maqtap-maqtap» sata ber, kerek bolsa memleket qarjysynan qoldaý qarjy – sýbsıdııa al.
– Sonda asyl tuqymdy degen mártebe mal sharýashylyǵy sýbektisine emes, malǵa berile me?
– Solaı. О́sirip otyrǵan malyń 1000 bas bolsa, onyń 10 basy talapqa jaýap berse, asyl tuqymdy dep tirke, biraq «ata-tegin» saıly etip, qujatyn durys resimdeýdi esten shyǵarma. Buryn, birinshi kezekte, sýbektige asyl tuqymdy mártebe alý úshin biraz jyl eńbektenýge týra keletin, lajsyz ǵylymı qyzmetkerler jumysqa tartylatyn, sýbektide mindetti túrde seleksıoner-zootehnık jumys jasaıtyn, plemýchetchıkter esebin júrgizetin. Qazirgi talapta munyń biri de joq, arǵy jaǵyn ózińiz túsine berińiz...
– Tuqym palatasy degenińiz ne? Onyń asyl tuqymdy mártebe men sýbsıdııa alýǵa qatysy qandaı?
– Qazir elimizde barlyq mal túrleri boıynsha ónimdik baǵytyna qaraı tuqym palatalary qurylyp, resmı tirkelgen. Olardyń basty qyzmeti malǵa asyl tuqymdy mártebe berý jáne ony resmı túrde arnaıy bazaǵa tirkeý, mal ıesi aýyssa oǵan asyl tuqymdy degen kýálik berý jáne sol mal qozǵalysyn bazada resmı túrde resimdeý, baqylap otyrý. Asyl tuqymdy ónimdi tirkeý mal ıesiniń ótinishi boıynsha, malynyń sapasy men ónimdiligi, óniminiń sapasy qoıylǵan eń tómengi shektik talapqa jaýap berse, júrgiziledi. Shynyn aıtsaq, munyń bári qujattarmen negizdelse boldy, tirkeledi. Al shyndyǵynda, ol mal qandaı, onda sharýamyz shamaly bolyp barady. Osy durys pa? Árıne, durys emes. Qazir osy qujatty túsinip, ony saralap, oǵan baǵa beretin, maldy kórgende basa tanıtyn mamanymyzdyń da azaıyp bara jatqandyǵy qınaltady. Sol sııaqty, asyl tuqymdy degen mártebe alýǵa malyn usynǵan tulǵanyń kásibı bilimi nemese tulǵa quramynda salanyń kásibı mamany bar ma – ony surap jatqan eshkim joq. Sýbsıdııa alý úshin de asyl tuqymdy mal palatada tirkelgen bolýy tıis. Asyl tuqymdy mal qozǵalysyn resimdeıtin, oǵan asyl tuqymdy degen kýálik beretin – palata.
– Palatany kim qarjylandyrady?
– Palatanyń negizgi qarjy kózi múshelik jarnadan túsedi-aý deımin. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, negizgi músheleri palata qyzmetin paıdalanatyn asyl tuqymdy ónim ıeleri. Olaı bolsa, palata neǵurlym kóp múshe tartýǵa yntaly bolmaıdy ma?
– Asyl tuqymdy degen kýálik qalaı resimdeledi?
– Meni keńestik kezeńdi kóksep otyr deı kórmeńiz, sebebi, sol kezeńmen salystyra aıtsam túsiniktirek bolady dep oılaımyn. Qazir asyl tuqymdy degen kýálikti mal ıesi aýyssa boldy, jańadan satyp alasyz. Sebebi, maldyń ıesiniń aýysýy jańa kýálikpen resimdeledi. Mysaly, qoı óz ómirinde 3 ret ıesin ózgertip, oryn aýystyrsa, 3 ret palatadan jańa kýálik satyp alasyz. Al 20-25 jyl ómir súretin túıe men jylqyny aıtpaı-aq qoıaıyn. Osy qajet pe? Árıne, qajeti joq. Buryn asyl tuqymdy malǵa asyl tuqymdy degen kýálikti bir-aq ret toltyrylatyn jáne ıesi aýysatyn bolsa, kýáliktiń betindegi arnaıy kestege jazylyp, ózgeris engizilip, sol kýálik kelesi mal ıesine beriletin. Sonda, satyp alýshy maldyń alǵashqy óndirgen ıesi kim, ol qandaı qozǵalysta boldy, ózine qalaı jetti, bárin bilip otyratyn, týyndaǵan suraǵyna qajetti tulǵadan jaýap alýǵa múmkindigi bolatyn. Al myna kýálikten mal ıesi ekinshi aýysqannan bastap, óndirýshini tappaısyz. Tipti, adamnyń ózin mysalǵa alaıyqshy. Adam oblys ishinde ǵana emes, el ishinde meken-jaıyn aýystyrǵanda da kýáligin jańaǵa aýystyrý mindetti emes qoı.
Al qazir asyl tuqymdy mal bir aýdanda ornalasqan sýbektiler arasynda qozǵalys jasasa da, aqy tólep, qujatyn qaıta resimdeýge májbúrmiz.
– Kúzembaı Erǵalıuly, osy asyl tuqymdy mal degen jalpy kerek pe, maldyń bári túri men tuqymyna qaraı tıisti ónimin bermeıtin be edi?
– Mal tuqymyn asyldandyrý qyzmetin, ıaǵnı asyl tuqymdy maldyń baǵalylyǵyn eshýaqytta joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Al tabıǵatta ózdiginen júretin «tabıǵı suryptaý» degen bar, bul toqtamaıtyn úrdis. Eger salanyń damý deńgeıine qaraı «kórpeńe qaraı – kósil» degen, «asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytamyz degen máseleni ýaqtyly, oryndy kóterip otyrmyz ba?» degen suraq qoısańyz, ol basqa másele.
Meniń oıymsha, biz qolda barymyzdy kelistirip alýymyz kerek. Iаǵnı, aldymen qolda bar malymyzdyń esebin tııanaqtaıyq. Osy statıstıka kórsetip otyrǵan malymyzdyń sany ras pa? Qazir malymyzdyń 85-90 paıyzy sharýa jáne jeke úı qojalyqtarynda ekenin jáne esep-qısap aýyzeki alynatynyn eskersek, meniń kúmánim bar. Mal esebi durys bolmasa, ónim óndirisi de kúmándi degen sóz. Sondyqtan, birinshi kezekte esebimizdi tııanaqtaý jolyn qarastyrý kerek, ózimizdi ózimiz aldaýdyń qajeti joq. Ekinshiden, qolda bar malymyzdan, sapasyn bylaı qoıǵanda, berýge múmkindigi bar ónimin tolyq alyp otyrmyz ba, osyny tııanaqtap, sol ónimdi tolyq óndiretin joldy qarastyrýǵa mindettimiz. Úshinshiden, osy alǵan ónimdi uqsatyp, ıgiligimizge jaratýǵa daıynbyz ba? Daıyn bolmasaq, daıyn bolýymyz kerek. Osylaısha qolda barymyzdy kelistirgennen keıin, maldyń ónimdiligin, alynatyn ónim sapasyn arttyrý máselesin qolǵa alsaq durys bolar edi.
Áńgimelesken
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
