Shalqar ólke sary altynǵa malynyp terbelgendeı ertegilenýshi edi. Ájelerimiz tabyn-tabyn kıiktiń aldynan shashý shashyp shyǵatyn. Kıeli dep qadirlegeni shyǵar. Qarııalar aýyl úıdi jınap, mal shaldyratyn. О́risine oralǵan beıkúná ańdy kórmekke taǵy bir jyl buıyrtqan Alla taǵalaǵa alǵysy shyǵar.
Jasy úlken aqsaqal balapan kókke tize búgip, qalyń kıikke janary jasaýrap qarap, tilek tileıtin.
Mamyrda quralaıyń egiz bolsyn,
Shildede erketotaı semiz bolsyn.
Marqasqa jelge qarsy top bastasyn,
Qudaıym ergen kóshin toqtatpasyn.
Tapsyrdyq kókte Táńir ıesine,
Qapyda kez keltirme kıesine.
Iá, tirshilik ataýlynyń kıesi de, ıesi de bar.Ulan-ǵaıyr jer bergen Jaratqanǵa sát saıyn alǵys aıta júrip, sol Jer anamyzǵa baýyr basqan ań-qusty qorǵaý paryz. Al qazaq dalasynda ósip-óngen kıik kóktemde júzdep-myńdap qyrylatyn boldy. Sony oılaısyń da, sarqylǵan qystan keıingi aılarǵa jasqana qaraısyń. Aq bóken atanǵan beıkúná ańnyń tóldeıtin aıy mamyr ıektiń astynda tur. Al biz olardyń taǵy da shyǵynǵa ushyramaýy úshin ne tyndyrdyq?
Osy saýaldy Úkimetke, ań-qusqa tikeleı jaýapty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qoıa otyryp, kıiktiń qyrylýy kezdeısoq jaǵdaı emes, turaqty sıpat ala bastaǵan, sebebi áli anyqtalmaǵan kesel ekenine nazar aýdarǵymyz keledi. Buǵan dálelimiz de barshylyq.
Qazaqstanda 1970 jylǵa deıin 1 mıllıon 200 myń kıik boldy. 2003 jyly sonyń 1 myń 800-i qaldy. 1984 jyly Oral qumynda 250 myń, 1988 jyly Betpaqdala, Jańaarqa, Arqalyq atyrabynda 500 myń aq bóken jappaı qyryldy. Budan keıingi jyldarda keıde 10 myńnan, keıde 30-50 myńynan aıyrylyp júrdik. Al 2015 jyly resmı derek boıynsha 127 myńyn taǵy joǵalttyq.
El osyǵan bir qynjylsa, dala ańyn baýdaı túsirip jatqan pasterellez indeti degen qorytyndyǵa senbeı taǵy qajıdy. Eger osylaı bolsa, ótken ǵasyrdyń 84-shi jylyna deıin kıik nege jappaı qyrylmaǵan? Ol nege udaıy Arqa men Oral óńirinde óledi? Kıik kóp taraǵan qalmaq dalasynda nege mundaı apat bolǵan emes?
Osy saýaldarǵa tıisti oryndar aıqyn jaýap bermegen soń, bergen kúnde jańbyr kóp jaýǵandyqtan, kók shópke toıǵandyqtan, kene shaqqandyqtan deıtin pátýasyz syltaý aıtylǵan soń, el ózinshe boljam jasaýda. Arqadaǵy Baıqońyrda kosmodrom bar. Oral aımaǵynda ıadrolyq synaq alańy bolǵan. Qyrǵynnyń syryn solardan izdeıdi. Kıik 2015 jyly myńdap ólgen kúnniń aldynda «Protonnyń» apatqa ushyraǵanynan kúdiktenedi.
Pasterellez kıik apatynyń basty sebebi emes ekenin Ulybrıtanııadaǵy «Kıikterdi saqtaý alıansynyń» jetekshisi Mıller Gýlland ta aıtqan edi. Onyń dáleldeýinshe, pasterellez bakterııasynan basqa bir indetke shaldyqqan, ábden álsiregen ań ǵana óledi.
Eske sala keteıik. Qazaqstan jerindegi 47 aımaqqa Baıqońyrdan tynymsyz ushyrylyp jatqan zymyrandardyń qaldyqtary qulaıdy. Sol aımaqtardyń 39-y Qaraǵandy oblysynda. Al mamandardyń málimetterine, atap aıtqanda, akademık Qaıyrjan Bekishulynyń derekterine júginsek, «Proton» zymyran tasyǵyshy shtatty jaǵdaıda jerge túskende 1,5 tonnadan 3,5 tonnaǵa deıingi mólsherdegi geptıl topyraqqa tógiledi eken. Eger 44 jylda Baıqońyrdan 1300 zymyran ushqan bolsa, osy ýaqytqa deıin qansha tonna geptıl jerge sińgenin shamalaı berińiz. Budan keıin Arqa óńiriniń ekologııasy sútten-aq, sýdan taza dep qalaı aıtasyń?!
Mine, taǵy da kóktem keldi. Shýdan beri qaraı qulaǵan kıik Arqaǵa jetip, aldy Arqalyq, Qostanaı, Oralǵa bet túzedi.
Sonyń esen-saýlyǵyn oılap el eleńdeýli. 2015 jylǵy oqıǵadan soń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń janynan qurylǵan komıssııa kıikti saqtaý jóninde ekologııalyq-epıdemıologııalyq monıtorıng júrgizý, respýblıkalyq jáne sheteldik ǵylymı uıymdar men sarapshylardyń jumysyn úılestirý týraly sheshim qabyldap edi.
Bizdińshe, bul jetimsiz. Kıik apatyn budan bylaı boldyrmaıyq desek, ekologııasy kúmándi aımaqtardaǵy topyraq pen ósimdiktiń, sý men aýanyń bıologııalyq, hımııalyq, t.b. ózgeristerin udaıy tekserip otyratyn turaqty ǵylymı ortalyq qurylýy kerek. Ol eń aldymen dala ańy ólim-jitimge ushyrap júrgen Qaraǵandy, Jezqazǵan, Torǵaı, Qostanaı, Aqmola, Oral óńirleriniń ekologııasyn tekserýdi qolǵa alsa, quba-qup.
Jaqynda Oral qumynan ólip jatqan 80 kıiktiń tabylýy kókeıde burynnan júrgen osy oılardy qozǵady. Aldııar qarttar tilegenindeı, qapyda beıkúná ańnyń kıesine kez keltire kórmesin!
