Ýaqyt talabyna– ispen jaýap– Dáýren Boztaıuly, Elbasy bıyl «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyn jarııalap, elimizdiń damýyn joǵary qarqynda qamtamasyz etetin basym baǵyttardy aıqyndap berdi. Tarıhı qujat nesimen erekshelenedi?
– Álem jurty sekildi qazaqstandyqtar da kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip otyr. Elbasy atap ótkendeı, syn-qaterlerdi kútip otyrmastan, oǵan tabandy túrde qarsy tura alatyn halyq qana jeńis baspaldaqtarymen alǵa qaraı ilgerileri daýsyz. Qazaqstan eki jańǵyrý arqyly turaqty ekonomıkalyq ósimderge qol jetkizip, úzdiksiz damý jolyn tabandylyqpen jalǵastyryp keledi. «Nurly jol» ekonomıkalyq saıasaty, «100 naqty qadam» – Ult jospary aıasynda irgeli mindetter oryndaldy. Endigi basty talap – «Qazaqstan-2050» Strategııasynda belgilengen otyz ozyq eldiń qataryna qosylý. Bul – oryndalatyn is. О́ıtkeni, keleshektiń is-qımyldar josparyn túze otyryp, úshinshi jańǵyrýǵa bel sheshe kiristik. Joldaýda jeke-jeke taldanǵan bes negizgi qaǵıdat sheńberinde ekonomıkalyq ósimniń jańa modelin qurý sheshimi ótkir qoıylyp otyrǵandyqtan, zamana kóshine ilese otyryp, uly ózgerister sapynan kórinýdiń birden-bir múmkindigi – jańa ındýstrııalar qalyptastyrý, ınnovasııalardy qoldaý, olardy óndiriske tezirek engizý, bir sózben aıtqanda, ekonomıkanyń jedeldetilgen tehnologııalyq jańǵyrtylýyna betburys jasaý mańyzdy qadam bolyp sanalady. Búgingideı jahandyq básekelestiktiń ósýi men turaqsyzdyq jaǵdaıynda taýar óndirý men ótkizý, qyzmet kórsetý isin jahandyq jelige beıimdeý buryn-sońdy bolmaǵan betburys ekeni talassyz shyndyq. Jańa naryq kózderin tabý, otandyq ónim túrlerin molaıtý, sapasyn jaqsartý, agrarlyq sektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý, bıznes-ortany keńeıtý, makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaý baǵyttary boıynsha da atqarylatyn sharýalar az emes.
– Olaı bolsa, júzege asyrylǵan aýqymdy baǵdarlamalar men jobalardyń keıbirine toqtala ketseńiz?
– Bılik basynda júrgender úshin belgilengen tapsyrmalardy buljytpaı oryndaý – basty mindet. El aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinip, kásibı biliktilik tanyta bilsek, eń basty abyroı da, qurmet te osy.
Eginshilik – jetekshi salalardyń biri. Onyń óndiristegi úlesi 76 paıyzǵa jeteǵabyl. Byltyr 23254,2 mıllıon teńgeniń ónimderi óndirilip, fızıkalyq ındeks kólemi 104,2 paıyzdy qurady. Kúzgi oraq naýqanynyń qorytyndysy boıynsha birinshi oryndy ıelendik. Elbasynyń astyq óndirisin ártaraptandyrý týraly tapsyrma bergeni málim. Sharýashylyqtar ýaqyt aǵymyna oraı maıly daqyldardy kóptep ósirýge bet burdy. Osydan alty jyl buryn maıly daqyldar egistigi 5,49 myń gektar bolsa, ótken jyly 6 esege deıin molaıdy. Bul kórsetkishpen toqtalyp qalmaq emespiz. 1,2 mıllıard teńgege zamanaýı tehnıka satyp alyndy. Sonymen qatar, memleket tarapynan beriletin demeýqarjy mólsheri de aıtarlyqtaı ósti. 2015 jyly janar-jaǵarmaı, gerbısıd, tuqym, mal azyǵy úshin 677 mıllıon teńge sýbsıdııa berilse, 2016 jyly ol 886 mıllıon teńge boldy.
Búginde mal sharýashylyǵy edáýir basymdyqqa ıe. Bul salamen 47 sharýashylyq aınalysady. Olardyń arasynda «Astrahanskoe», «Poltavskoe», «Leonov», «Shaımerdenov», taǵy basqa sharýashylyqtar tańdaýlylar qatarynda. «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» baǵdarlamalary boıynsha atqarylǵan ister qyrýar. Alaıda, iri qara malynyń − 56, qoı-eshkiniń − 90, jylqynyń − 76,6, shoshqanyń − 93,9, qustyń 96,7 paıyzy jeke adamdardyń qolynda shoǵyrlanǵanyn eskersek, maldy asyldandyrý isin utymdy uıymdastyrý, sapaly jem-shóp qoryn jasaý basty talaptardyń biri ekeni daýsyz.
– Byltyr 3400 tonna sút satyp alynypty. Eksportqa 99 tonna et jiberilipti. Tabyndar asyl tuqymdy maldarmen tolyqtyrylypty. Osyndaı múmkindikterdi odan ári eseleı túsýdiń ishki-syrtqy rezervteri qarastyrylǵan ba?
– Aýdan turǵyndaryna esep berý kezdesýine sol kezdegi oblys basshysy arnaıy qatysyp, aldymyzǵa birqatar mindetter qoıdy. Olardyń ishinde aýylsharýashylyq ónimderin qaldyqsyz óńdeý jaıyna aıryqsha nazar aýdaryldy. Aýdanda qyryqqa jýyq uqsatý kásiporyndary men sehtar jumys istegenimen, qazirgi qajettilik pen suranysqa qaraǵanda áli de azdyq etedi. Osy jaǵy muqııat eskerilip, jergilikti jáne sheteldik qarjygerlermen áriptestik yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyrý kózdeldi. «IKEA TAS GRÝPP» JShS-niń qarjysyna kúnine 120 tonna un tartatyn dıirmen kesheni, «Vıtalmar Astyq» fırmasynyń demeýimen astyq qabyldaý elevatory turǵyzyldy. «Rostan» seriktestigi maı zaýytyna jańa jabdyqtar ornatty. Smırnov kentinde 10 myń basqa arnalǵan sút óndirý keshenin ashý josparlanǵan. Bul – elimiz boıynsha eń iri jobalardyń biri. Kásiporyn úshin jer telimderi men bes myń gektar jaıylym ázirlendi. Bul ınvestorlar Qııaly aýyldyq okrýginde astyqty tereńdetip óńdeıtin óndiris ornyn salýmen de aınalyspaq. «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi Rýblevka eldi mekeninde 600 basqa shaqtalǵan sút fermasyn salýǵa qarajat bóldi. «Astrahanka» JShS-niń «Maıly daqyldardy qaldyqsyz óńdeý, saqtaý» jobasy maquldandy. Aıta berse, mundaı mysaldar kóp.
− Aıtpaqshy, «Sapronat» JShS óte tıimdi jobanyń birin aýdannyń bilim oshaqtaryna engizip jatqan kórinedi. Osyǵan toqtala ketseńiz?
– «Sapronat» elimizde birinshi bolyp áleýmettik nysandardy modýldi jylytý qazandyqtaryna qosý baǵdarlamasyn qolǵa alyp otyr. Qanatqaqty joba bizdiń aýdannan bastaý aldy. Byltyr 5 mektep, bıyl 11 mektep qamtylsa, aldaǵy ýaqytta barlyq bilim oshaqtarymen qatar mádenıet, aýrýhana ǵımarattary da qamtylatyn bolady. Basty artyqshylyǵy–únemdiliginde. Máselen, «Astrahanka» orta mektebi qysqy maýsymda 600 tonna kómir jaǵyp kelse, endi jumsalatyn otyn shyǵyny úsh esege deıin azaıdy. Seriktestik servıstik qyzmet ortalyǵyn ashqannan keıin memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda joǵarydaǵy nysandar senimdi basqarýyna berildi. Biz tek tarıf boıynsha eseptesip otyramyz. Al qazandyqtardy satyp alý, ornatý, jóndeý sekildi jumystar – seriktestiktiń moınynda.
– Aýdanda qandaı máseleler ózekti sanalady?
– Esep berý kezdesýlerinde jurtshylyqty baspana, balabaqsha, eldi mekenderdi abattandyrý, kóshelerge jaryq tartý, jol máseleleri qatty tolǵandyratyny baıqaldy. Bul baǵyttarda atqarylǵan sharýalar az emes. Byltyr 36 páterli 2 úı paıdalanýǵa berilip, oǵan birinshi kezekte jetim balalar, múgedek jandar, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna qatysýshylar qonystandyryldy. Onyń janynan 5 jekemenshik úı boı kóterip, az qamtylǵan otbasylar kirdi. Sóz arasynda bul baspanalar qaladaǵydaı jaıly ekenin, modýldi qazandyq arqyly bir ortalyqtan jylytylatynyn aıta ketken jón. Endi 54 páterli eki úı salý úshin jobalyq qujattar daıyndalýda.
«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» aıasynda jeti nysan jóndeldi. Eldi mekenderdi abattandyrý, jaryqtandyrý, kógaldandyrý sharalaryna 157 mıllıon teńge baǵyttalyp, 12 okrýg túgeldeı qamtyldy. Oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldardy qalpyna keltirýge byltyr 450 mıllıon jumsalsa, bıyl qarajat eki ese artyq qarastyryldy. Astrahanka – Smırnov – Qııaly, Smırnov – Poltavka – Ivanovka baǵyttary boıynsha joldar jóndeledi. Qııaly – iri okrýgterdiń biri. Munda klýb úıi kópten beri ıesiz tur. Bıyl ony jańartpaq oıymyz bar. 28 eldi meken Býlaev toptyq sý qubyryna qosylǵan. 3 aýyl uńǵymalardy paıdalanady. Aǵymdaǵy jyly Vlasov jáne Qııaly eldi mekenderinde sý taratý jelileri jańǵyrtylady.
Toqtap turǵan kásiporyndar jaıly birer sóz. Oblys ákiminiń esepti kezdesýinde Toqshyn aýylynyń turǵyny Baqyt Ábdýsadyqov burynǵy sút zaýytynyń qańyrap turǵan ǵımaratyn qaıta iske qosý máselesin kóterdi. Oryndy usynys − sehtardy jabdyqtaýǵa ınvestorlar tabyldy, aǵash óndeıtin seh retinde qaıta jabdyqtalady degen jaýap alyndy. 100-150 mıllıon teńge qarjyny ınvestorlar quıady. Bul ónimge degen muqtajdyq Reseı esebinen ótelip kelse, endi ózimizde shyǵarylatyn bolady. Sol sııaqty, Qııaly okrýginde toqtap turǵan burynǵy maı jáne dıirmen kásiporyndaryn paıdalanýǵa berýdiń joldaryn da qarastyrýdamyz.
Árkez ýaqyt talabyna naqty istermen jaýap bere otyryp, jańǵyrtý jónindegi mindetterdi oryndaýdyń barlyq múmkindikterin talmaı qarastyratyn bolamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aqqaıyń aýdany
