Áıelge – qurmet, jasqa – úmit

Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmynyń alǵashqy kúni osyndaı aq nıetpen bastaldy Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda 7-shi Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmy (BIEF) óz jumysyn bastady. Mańyzy jaǵynan BIEF-ti «Islam Davosy» dep te ataıtynyn eskersek, musylman elderi úshin bul forýmnyń mańyzy qandaı ekenin ańǵarýǵa bolady.  Onyń sońǵy ýaqyttarda ótip júrgen forýmdardan aıyrmashy­lyǵy da birden sezildi. Ple­nar­lyq otyrys qasıetti Quran Ká­rimniń oqylýymen ashyldy. Kó­ńi­lge jylylyq uıalatqan taǵy bir kórinis – minbege kóterilgen sóı­leýshilerdiń barlyǵy «Assalaýmaleıkým ýa rahmatýllahı ýa barakatýh» dep amandasýy boldy. Musylman balasy kez kelgen isin bastarda, aldymen Allanyń atyn aýyzǵa alyp, ulyqtaıdy. Sol sekildi forým da tań bozy­nan Táýelsizdik saraıynyń ishinde fo­rýmǵa jınalǵandar aldyn­da Erke­bulan Álpeıisulynyń áýezdi ma­qam­men qasıetti Qu­ran­dy oqýymen bastal­dy. Osylaısha bir serpilip alǵan qa­tysýshylar aldyna Pre­mer-Mı­nıstr­diń oryn­basary – In­dýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev shy­ǵyp, uıymdas­tyrýshylar atynan sóz aldy. Jas memlekettiń jańa astana­synda 7-shi Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmyna qatysý­shy­lardy qarsy alýǵa múmkindik bergen Alla taǵalaǵa rızashy­ly­ǵymdy bildiremin, deı kele Áset О́rentaıuly forýmnyń uıymdas­ty­rýshylyq komıteti tóraǵasy retinde tuńǵysh ret Ortalyq Azııa elderiniń ishinde Qazaqstanǵa bildirilgen zor senim úshin BIEF-tiń basshylyǵy men hatshyly­ǵyna shynaıy alǵysyn jetkizdi. Jyl boıy uıymdastyrý komıteti ja­han­dyq deńgeıdegi sharany ótkizý jóninde úlken jumys atqardy. Biz sizderdiń elimizge qonaq retinde ǵana kelip-ketpeı, keleshekte árip­tes bolǵandary­ńyz­dy qalaımyz. Áriptestik, birigý jáne úderis – jaı uran sóz­der emes, bular bizdiń tabysy­myzdyń ózegi jáne alǵa jyljytatyn kúsh, dedi ol. Májiliske 45 alys-jaqyn shet elderden, qarjy ınstıtýtta­ry men halyqaralyq uıymdardan ókilder qatysyp otyr. Men fo­rým­nyń negizgi taqyrybynyń jo­ǵary ıntellektýaldy áleýeti qatysýshy elderdiń saýda-eko­no­mıkalyq, ınvestısııalyq, mádenı áriptestigine jańa serpin beredi dep oılaımyn. Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmyn Shy­ǵys pen Batystyń arasyndaǵy bıznes-suhbatty jandandyrýǵa tap­tyrmas alań retinde qaras­ty­ra­myn. Osy oraıda, Elbasy­myz­dyń salıqaly saıasatynyń nátı­jesinde Qazaqstan ekonomıkasy jahandyq daǵdarysty eńserip, turaqty ekonomıkalyq damýǵa shyq­qanymyzdy atap ótkim keledi, dep jalǵady sózin Á.Isekeshev. Vıse-premerdiń aıtýynsha, Qazaqstan barlyq tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jan basy­na shaqqandaǵy kólemi boıynsha jetekshi orynda bolsa, Ortalyq Azııa elderinde 1-shi oryn, al TMD kóleminde 2-shi oryn alady eken. Táýelsizdik alǵan 20 jyl ishinde Qazaqstanǵa el ekonomı­ka­sy­nyń ıntensıvti damýyn qamtamasyz etken 120 mlrd. dol­lar­dan astam ınvestısııa tartyl­ǵan kórinedi. Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy (ÚIIDB) tabysty júzege asy­ry­lýda. Ol otandyq jáne sheteldik ınvestorlarǵa biregeı múmkin­dik­ter beredi. Qazaqstan Úkimeti ın­vestısııalyq jobalar boıynsha memlekettik qoldaý jáne keń qyzmet túrlerin usyna alady. Zań­namalyq turǵyda balamaly energetıka, ınnovasııalar jáne jańa tehnologııalardy damytý sharalary qolǵa alynýda. Is­lam­dyq qarjylandyrýǵa baılanys­ty arnaıy zańnama jetildirilýde. Elimizde «Ál-Hılal» atty al­ǵashqy ıslam banki bir jyldan as­tam jumys jasap keledi. Aı­maqtyq Islam qarjy ortalyǵyn qurý tý­raly jumys júrgi­zi­lýde, son­daı-aq ıslam qarjy qyz­metteri ry­nogynyń ınfraqu­ry­lymy qa­lyp­tasýda. Sonymen qatar, ekono­mı­kalyq yntalan­dy­rý, ındýs­trııa­lyq jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar sekildi ekonomıkany da­my­tý quraldary qoldanylady. Eýrazııa qurlyǵynyń qaq or­tasynda, serpindi damý ústindegi Eýropa, Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń arasynda ornalasqan Qazaqstan kórshi ortalyqazııalyq elderdiń, Reseı men Qytaıdyń rynoktaryna shy­ǵý dálizi retinde qyzmet kórsete alady. Kórshi eldermen ortaq ry­nok aýmaǵy óte úlken, al bul áleýetti ınvestorlarǵa Qazaq­stan­da óz óndirisin ashýdyń tıimdi keleshegin usynady. Bizde oǵan qajetti resýrstar bar, munda ta­ǵam óndirisine, aýyl sharýashy­ly­ǵyna, týrızmge, kólik ınfraqu­ry­lymyna jáne ınnovasııaǵa qar­jy quıýǵa ábden bolady, degen Vıse-mınıstr sheteldikterdi Qazaqstan­ǵa ınvestısııa ákelýge shaqyrdy. Budan soń sóz alǵan Búkil­álem­dik Islam ekonomıkalyq fo­rýmynyń tóraǵasy Týn Mýsa Hıtam bul forýmynyń ereksheligi jastar men áıelderge basymdyq beretindigi bolyp tabylatyn­dy­ǵyn jetkizdi. Búgingi forým – so­nyń jarqyn aıǵaǵy. Jastar ult­tyń ushqyr da utymdy oılaryn júzege asyryp qana qoımaıdy, so­nymen qatar, bizdiń elderi­miz­diń qalaı jyljıtynyna baıla­nys­ty úkilegen úmitimiz de bo­lyp tabylady. Olar bizdiń izba­sarlarymyz, álemdi jaqsartý tur­ǵysynda jasap jatqan isterimizdi jalǵastyratyn urpaq, al áıelder qoǵamdaǵy turaqtylyq pen úndestikke negiz qalaıdy. Sondyqtan olardyń kósh basyn­da bolyp, keıingi urpaqqa taǵy­lym­dy tárbıe berýi asa mańyzdy. Osy oraıda sheshen Búkil­álem­dik Islam ekonomıkalyq fo­rýmynyń atynan jastar men áıelderge jahandyq úderisterge etene aralasyp, óz pikirlerin ashyq aıtýǵa múmkindik berilip otyrǵanyn atap ótti. Forým aıa­synda biz jastar men áıelderge tájirıbe almastyrýǵa alań bo­lyp qana qoımaımyz, sonymen qatar, baǵdarlamalar men joba­lar­dy júzege asyryp, túrli semınarlar, jármeńke men taǵy­lym­damalar ótkizemiz. Kóptegen áıelder men jas adamdar bizdiń baǵdarlamalarymyzdan úlken tá­ji­rıbe úırendi. Sondaı-aq, ózge elderdegi áriptesterimen baıla­nys jasaýǵa múmkindik aldy, dedi BIEF qorynyń basshysy. Ol Ortalyq Azııa turǵyndaryn áı­el­der men jastardyń odan ári da­mýy úshin bilim alý maqsatynda BIEF-tiń jahandyq jobalaryna qatysýǵa, kompanııalardy ózge elderden jastardy jumysqa tartý úshin taǵylymdamalarǵa esik ashýǵa shaqyrdy. Búgin men Qazaqstan halqyn jáne jalpy Ortalyq Azııanyń barlyq turǵyndaryn bizdiń qata­rymyzǵa qosylyp, barlyq joba­larymyzǵa qatysýǵa úndeımin, dedi sóziniń sońynda T.Hıtam. Osynyń arqasynda bizdiń jastar men áıelder qaýymy ózderine qajetti bilim alýlary tıis. Oǵan jastar úshin san alýan taǵy­lym­damalardy uıymdastyra alatyn qazaqstandyq kompanııalar da óz úlesterin qosýy qajet. Menińshe, osyndaı ózara almasýlarǵa qaty­satyn musylman jastary qajet­ti bilim men tájirıbege ıe bolyp qana qoımaı, bir-birimen ja­qyn­dasa alady. Búgingi forým ju­my­sy barysynda bizdiń áıelder qaýymy da úlken tájirıbe jı­naq­tap, bıznesti damytý sala­syn­da tyǵyz áriptestik baıla­nys­tardy ornatady dep senemin. Bul – bizdiń negizgi maqsatymyz. Plenarlyq otyrystyń so­ńyn­da quttyqtaý sóz Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Kárim Másimovke berildi. Búkilálemdik Islam ekono­mı­kalyq forýmyna 6 jyl bolsa da, ol jahandyq mańyzy bar sharaǵa aı­naldy. Bul óz kezeginde jahan­dyq ekonomıkada Islam áleminiń yq­paly ósip, sondaı-aq Qazaq­stan­nyń el retinde órkendep kele jatqandyǵyn kórsetip otyr, dep atap ótti Premer-Mınıstr. Jahandaný usynyp otyrǵan múm­kindikti barynsha paıda­la­nyp qalý, ol úshin jahandaný máse­leleri men qaterlerine jalpy ortaq qadamdardy ázirleý qajet­tigine toqtalǵan Qazaqstan Úki­metiniń basshysy ústimizdegi jyl­dyń jeltoqsanynda Qazaq­stan óz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekeleıtinin, eldiń aldynda keleshekte kóptegen belesterdi eń­serý mindetteri turǵanyn aıtty. Biz búginge deıin qol jetkizgen jetistigimiz ben álem aldyndaǵy abyroıymyzdy maqtanysh etemiz. Munyń barlyǵy Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń kóre­gen­di saıasatynyń arqasynda múm­kin bolyp otyr, dedi Kárim Másimov. Sondaı-aq ol álemniń bizdi jaýapty, tolerantty jáne mýltımádenı el, Batys pen Shyǵys álemderi arasyndaǵy kó­pir retinde qarastyryp, halyq­ara­lyq teń dárejede qurmetteı­tinin, alaıda, bul damý ońaılyq­pen kelmegendigin, Qazaqstandy KSRO-dan qalǵan qırandy ara­sy­nan jedel damýshy elge aına­lady dep eshkim kútpegendigin, mine, osyndaı jaǵdaıda jas ha­lyqtyń órshil rýhy, qulshy­nysy, energııasy arqyly jańa bolashaq­qa qadam basqandyǵyn jetkizdi. Táýelsizdik alǵannan beri Qa­zaq­stan IJО́-si 12 esege ósip, qazirgi kúni jan basyna shaqqanda 9 myń AQSh dollaryn quraıdy, dep jalǵady sózin K.Másimov. Tipti jahandyq daǵdarys kezinde ekono­mıkamyz alǵa jyljyp, qazir jylyna 7 paıyzdyq ósimmen damý ústinde. Jumyssyzdyq deń­geıin eki esege deıin qys­qar­tý­dyń sáti tústi. Qazirgi kezde onyń kórsetkishi Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, AQSh-qa qara­ǵan­da tómen. Premer-Mınıstrdiń paıymdaýynsha, bul jetistikter josparly jáne komandalyq eko­nomıkadan jeke jáne tez damý ekonomıkasyna ótýge baılanys­ty boldy. Qazirgi kúni ShOB úle­si ekonomıkanyń úshten birin quraıdy. Úkimet basshysy búgin­de bul salada 3 mln.-nan astam adam jumys jasaıtyndyǵyn alǵa tartyp, ShOB úlesin osy onjyl­dyqtyń sońyna qaraı IJО́-niń 40 paıyzyna jetkizý josparda turǵandyǵyn jetkizdi. Bıznes aldyndaǵy ákimshilik kedergiler tómendetilip, nesıelik resýrs­tar­ǵa qoljetimdilik jeńildetil­ge­nin aıtyp ótti. Beıbitshilik pen jaqsy tur­mys kez kelgen adam men kez kelgen áleýmettik jaǵdaıdaǵy jandar úshin ortaq múdde. Biraq osy múddege qol jetkizýde biz jastar men áıelderge táýeldirekpiz. Si­z­der­diń energııalaryńyz, yntala­ry­ńyzdan bizdiń órleýimiz nemese qurdymǵa ketýimiz tikeleı baıla­nysty. Sondyqtan sizderdiń úles­terińiz ben nıetterińizge erek­she mán beremiz, dedi Premer-Mınıstr. Statıstıkaǵa súıensek, áıelder respýblıkamyzdaǵy ishki jalpy ónimniń 30 paıyz úlesin quraıdy. Bul kórsetkish turaqty túrde ósip keledi. Sondyqtan Qazaqstandaǵy áıelderdiń alǵa jyljýy elimizde áıelderdi kemsitýshilik belgilerin túbirimen joıý nıetimizdiń naqty dáleli. Ári elimiz mundaı kemsitýshilik joq­tyǵy boıynsha Eýropalyq Odaq quramyndaǵy Italııa, Fran­sııa sekildi 12 memleketpen teń tur. Oǵan qosa, Prezıdent tapsyr­ma­symen áıelderdiń saıasatta, bızneste, azamattyq qoǵamda jetekshi oryndardy ıelenýine kómek­tesetin baǵdarlamalar ázir­lený­de. Qazaqstan túrli ekonomıkalar men mádenıetter toǵysynda or­na­lasqan. Elimiz adamdardyń má­de­nı, dinı, násildik ereksheligine qaramastan, ortaq úıine aınaldy. Osy jaǵdaılardy aıta kele, Úki­met basshysy barlyq azamattary birdeı syı-qurmetke ıe memleket qurǵanymyzdy atap kórsetti. Son­dyqtan turaqsyzdyǵy basym­daý osy aımaqta Qazaqstan tu­raq­tylyǵymen erekshelenetin el bolyp tabylatynyn kóldeneń tart­ty. Biz ózimizdiń ıslamdyq dás­túrimizdi maqtan tutamyz, eli­mizdiń barlyq azamattaryna qol­daý kórsetiledi. Elimizdegi bar­lyq dinder de teń túrde qurmet­te­ledi. Eń bastysy, Qazaqstanda áıelder men erler óz daryn­da­ryn qoldana oty­ryp, Otanyna teń dárejede úles qosa alady. Bizdi bóletin emes, biriktiretin ortaq qun­dy­lyqtarǵa nazar aýdara otyryp, ortaq qaterlerge qar­sy turýy­myz kerek. Men Qazaq­stan­nyń IKU-ǵa tóraǵalyǵy álemdik túsinistikke óz úlesin qo­sady degen oıdamyn. HHI ǵasyrda jańa oılarǵa, jańa yqpaldarǵa ashyq bolý óte mańyzdy, sonymen qatar, barly­ǵy birdeı órge jyljıtyn qoǵam qurý óte mańyzdy dep oılaı­myn, dedi K.Másimov sóziniń sońynda. Bul kúni BIEF aıasynda isker áıelder forýmy men jas kósh­basshylar forýmy ótip, kórme ashyldy. Al búgin Prezıdent N.Nazarbaev qatysatyn saltanatty ashy­lý rásiminen soń birqatar sessııalar uıymdastyrylyp, onda Islam banki, shaǵyn jáne orta bıznes sektory, qarjy ınfraqury­ly­mynyń damýy, halal ındýs­trııa­sy máseleleri talqylanatyn bolady. *  *  * Búkilálemdik Islam eko­no­mıkalyq forýmy (BIEF) sal­tanatty jaǵdaıda ashylǵannan keıin qatysýshylar eki topqa bó­linip, ózderiniń otyrys­ta­ryn jalǵastyrdy. Alǵashqy top BIEF-tiń Isker áıelder forýmy dep atalyp, onyń urany «Áıel jáne bıznes – tabandylyq jáne qajyrlylyq» dep alynǵan eken. Forýmdy Malaızııa ókili, BIEF Isker áıel­der qanatynyń tóraıymy, doktor Norraesah Muhammed qut­tyq­taý sózben ashty. Ol óziniń sózin qarsy alýshy Qazaqstan ja­ǵyna rızashylyǵyn bildirýden bastady. Forým óte iskerlikpen jáne yjdaǵattylyqpen uıym­das­tyrylǵany kórinip tur. Res­pýb­lıkanyń 14 aımaǵynan isker áıelderdi alyp kelgen áriptesim, Qazaqstan Isker áıelder asso­sıasııasynyń tóraıymy Raýshan Sársenbaevanyń da eńbegin atap ótýge tıispin. Bul da úlken sharýa ekeni sózsiz. Biz Qazaqstan týra­ly buryn kóp nárse bilmeıtin edik. Mine, endi, osy olqylyq­tardyń ornyn toltyryp, myna sáý­letti saraıda ózara pikir aly­syp, Qazaqstan týraly da kóbirek biletin bolamyz, dedi sheshen. Bizdiń eń negizgi maqsatymyz – qazaqstandyq isker áıeldermen tanysý jáne olarǵa ózimizdi ta­nys­tyra otyryp, ystyq kóńil­de­gi yntymaqtastyqtar ornatý, dep jalǵady sózin Malaızııa ókili. Sóıtip, ortaq problemalardy she­shetin ortaq amaldar tabýǵa ty­rysýymyz kerek. Bizdiń qana­ty­myz BIEF-tiń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Ol 2005 jyly quryldy, ıaǵnı bizge alty jyl bolyp qaldy. BIEF forýmynyń sol jyly bolǵan II sezine azamattar ózderiniń zaıyptarymen, qyzdarymen kelgen edi. Sonda forýmnyń isker áıelder qanatyn qurý kerek degen ıdeıa týdy. Bıznestiń barlyq baǵyttaryn da­mytýda áıelder eńbegi aıryqsha ekendigi kórinip júr. Búgingi kúni oı eńbegi dene eńbeginiń aldyna shyqqan zaman ekeni belgili. Álem­dik sana osyny túsinip, áıelder­diń oı júıesi er adamdardan bir de kem emes, kerisinshe, olardikine qaraǵanda óte ıkemdelgish ári alǵyr ekenin moıyndaıtyn ýa­qyt keldi. Buryn qazaq halqynda «Altyn basty áıelden baqa basty erkek artyq» degen maqal bar eken, búgingi kúni ondaı tujy­rym­dardyń kúni ótti, degende onyń sózin forýmǵa qatysý­shy­lar qyzý qol shapalaǵymen qoshtady. Ekinshi bolyp quttyqtaý sózdi Qazaqstan Isker áıelder assosıa­sııasynyń tóraıymy Raýshan Sár­senbaeva aıtty. Biz BIEF Qa­zaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy jáne elimizdiń IKU tóraǵa­lyǵyna kiriser aldynda ótip otyrǵanyna qýanyshtymyz, dep bastady ol óziniń sózin. Shyǵys áıelderi ǵasyrlar boıy ot basy, oshaq qasynda ǵana ózderiniń iskerligin kórsete alatyn. Biraq qazir zaman ózgerdi. Qazir olar­dyń múddeleri, maqsattary men mindetteri ózgerdi. Áıelder ómir­diń belsendi arenasyna shyǵyp, ózderiniń iskerlik pozısııalaryn arttyrdy. Qazaqstan áıelderi de sol bıikten tabylyp otyr, deı kelip, odan ári sheshen elimizdegi áıelder belsendiliginiń jaı-kúıine toqtaldy. Sonyń ishinde qazaqstandyq genderlik saıasat­tyń ereksheligin atap ótti. Ol ulttyq erekshelikter men halyq­ara­lyq tájirıbeni ushtastyryp otyr, dedi sheshen. 2011 jyldyń 5 naýryzynda Qazaqstan áıelderiniń I sezi boldy. Onda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev áıel­derdiń sheshimdi salalarǵa bas­shy­lyq jasaýyna jaǵdaı týdy­ratyn aıryqsha sharalar qabyl­daýǵa daıyn ekenin jarııalady. Sonyń ishinde elimizdegi basshy­lyq kadrlardyń 30 paıyzy áıel­der bolatyn naqty jospar qa­byldanatyn boldy. Al áıelder­diń basshy kadrlardaǵy úlesi qa­zir 10 paıyz ǵana. Atalǵan jos­pardy iske asyrý úshin aımaq­tar­da saıasatker áıelderdiń klýbta­ry jumys isteı bastady. Son­daı-aq saıası kóshbasshylardyń respýblıkalyq mektebi ashyldy, qoǵamdyq-saıası jumystarǵa belsendi áıelderdiń arasynan kadr rezervteri jasaqtalýda. Ekono­mı­ka­nyń basym baǵyttarynda da áıelderdiń úlesi arta túsýde. Qa­zaqstannyń 8,5 mln. halqy eko­nomıkalyq belsendi bolsa, so­nyń jartysyna jýyǵy áıelder. 2005 jyly IJО́-niń 36 paıyzy áıelderdiń úlesinde bolsa, 2009 jyly bul kórsetkish 4 paıyzǵa artyp, 39-ǵa jetti. Qazir Qazaq­stan áıel teńdigi boıynsha «Clobal Gender» reıtıngi boıynsha 134 eldiń arasynda 41-shi orynda tur. Osynyń ózi-aq bizdiń eldegi áıel teńdigine degen kózqarastyń durys ekendigin kórsetedi, dedi R.Sársenbaeva. Odan ári kóptegen taqyryp­tardy qamtyǵan plenarlyq oty­rystar bastaldy. Birinshi otyrys «Áıeldiń basshylyq salasynda­ǵy róliniń artýy: úrdister, yq­pal etý jáne ózgerister» dep atal­dy. Onda alǵashqy bolyp Qa­zaqstannyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri, Áı­el­der isi, otbasy jáne demogra­fııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqova sóıledi. Ol óziniń sózinde Qazaqstanda bıznesti da­mytýǵa úlken kóńil bólinip otyr­ǵandyǵyn atap ótti. Halyqty jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamaǵa sáıkes bıznespen aınalysqysy keletin árbir áıel 20 myń dollarǵa deıin shaǵyn nesıe ala alady. Eger adam osynaý nesıeni tıimdilikpen paıdalana alsa, óziniń otbasyna, elge úlken paıda keltiredi. Ony aldymyz­daǵy shilde aıynan bastap alýǵa bolady, dedi mınıstr. О́tken jyl­dardaǵy bıznesti, onyń ishinde isker áıelder belsendiligin qorǵaý jaǵdaılaryna toqtalǵan G.Ábdiqalyqova osydan 10 jyl buryn Qazaqstanda osy maqsatqa 150 mln. teńge ǵana jumsalsa, byltyr 2 mlrd. teńge bólingenin atap kórsetti. Plenarlyq otyrysqa belsendi qatysyp, ótkir sóılegen she­shenderdiń biri Malaızııanyń qur­metti senatory, Áıelder isi, otbasy jáne qoǵamdyq damý mınıstri Shahrızat Abdý Jalıl boldy. Ol áıelderge ózderiniń áıel bolyp týǵanyna qymsy­ný­dyń keregi joǵyn, kerisinshe, maqtan tutýy qajettigin aıtty. Biz er adamdardyń qolynan kelmeıtin qıyndyqtardy jeńe alamyz, oǵan bizdiń ıkemdiligimiz ben qajyrlylyǵymyz erkin jetedi, dedi ol. Onyń sózi kóptegen áıelderge unap, oǵan birqatar suraqtar qoıyldy. Osy otyrysta kózge túsken­derdiń arasynda doktor Marta Tıllar da boldy. Indonezııanyń asa iri kompanııalarynyń biri – «Martha Tilaar Group of Compa­niesti» qurǵan ol óziniń asa isker áıel ekendigin atqarǵan isterin baıandaý arqyly anyq bildirdi. Isker áıelder forýmy budan basqa da birneshe plenarlyq oty­rystar ótkizdi. Olardyń qamty­ǵan taqyryptary áralýan bol­dy. Sonyń ishinde «Áleýmettik kásipkerlik: tóńkeristik jańa­shyl­dyq», «Marketıng – bıznes­tiń negizi», «Áıelder basqarǵan kásiporyndardaǵy qarjylyq balamalyq: venchýrlyq kapıtalmen bárin sheshýge bola ma?» jáne basqa taqyryptarda kóptegen má­se­leler aıtylyp, olar isker áıelderge paıdalylyǵymen erekshelenedi. Dál osy ýaqytta Táýelsizdik saraıynyń basqa bóliginde BIEF-tiń «Jas kóshbasshylar forýmy» da bolyp jatty. Ony BIEF Jas kóshbasshylary qanatynyń tór­aǵa­sy Shrı Nazır Týn Abdýl qut­tyqtaý sózben ashty. Ol forým­dy utymdy uıymdastyra bilgen Qazaqstan jaǵyna rızashylyǵyn bildirdi. Sonymen qatar, qazirgi álemde, ekonomıkada jas kósh­bas­shynyń qandaı mańyzdy ister atqara alatynyna keńinen toq­talyp ótti. Ekinshi bolyp quttyqtaý sózdi Qazaqstannyń «Jas Otan» jas kósh­basshylary assosıasııasy­nyń atqarýshy hatshysy Nurlan О́teshev aıtty. Kóshbasshy kez kelgen úderisti sheberlikpen túsindire alatyn, sońynan halyqty erte alatyn adam. Jas kóshbasshy osy aıtyl­ǵan­darmen qatar, jastardyń erek­shelikterin aıqyndaıtyn jańa­shyl qasıetterge de ıe bolýy kerek, dedi ol óziniń kóshbasshy jónindegi oılaryn tujyra kelip. Odan ári sheshen BIEF-tegi áriptesteri týraly oılarymen bólisti. Olar, dedi N.О́teshev, Eýropa men Amerıkanyń kózqarasy, qundylyǵy, dúnıetanymy sııaq­ty aıyrmashylyǵy bar jandar. Bul jaqsy da, jaman da emes, tek ártúrli, dep qorytty ol óziniń oıyn. Qazaqstannyń IKU-ǵa tóraǵa­lyǵy týraly aıtqanda, bul eli­mizdiń Shyǵys pen Batystyń dilin teń ustaıtyndyǵynyń kóri­nisi. Sondyqtan da qazaqstandyq jas lıder bul – Shyǵystyń konservatızmi men Batystyń lıbe­ral­dy­ǵynyń qosyndysy. Olar po­lıarly sıpatqa ıe bolǵanymen, óm­ir tájirıbesi olardyń qatar ómir súre alatyndyǵyn dálel­dedi, dedi. Elimizdegi jastar saıasaty tý­raly aıtqanda, sheshen Qazaq­standa TMD memleketteriniń ishinen alǵashqy bolyp memlekettik jastar saıasaty qalyptasqanyn jetkizdi. Bizde jastardyń barlyq toptarymen keń túrde jumys júrgiziledi. Kóptegen jastar uı­ymdary esepte tur. Olardyń qyz­metteri kópshiliktiń múddele­rin qamtyp, tıimdi ister atqarýda. Qazaqstan jastar Kongresi de óz ortasynda túrli kózqarastardaǵy jastardyń basyn qosyp otyr. Qazaqstan stýdentteri Alıansy men «Jasyl el» qurylys jasaq­tary el úshin asa paıdaly sharýalar atqarýda. Mundaı uıymdar jastardyń jalynyn halyqqa, elge paıdaly iske burýda tap­tyr­mas qural bolyp tabylady. Odan ári Nurlan О́teshev «Nur Otan» HDP «Jas Otan» jastar qanatynyń jumystary týraly da birshama qyzyqtyra baıandady. Bizdiń uıymymyzǵa 190 myńnan astam jas toptasqan. Olardyń arasynda bedeldi kósh­basshylar az emes. Tapqyr, ótimdi ıdeıalarymen olar óz turǵy­las­taryn óristi isterge jumyldyra bilýde. Men Qazaqstannyń búgin­gi jas kóshbasshysy elimizdiń erteńgi tolyq kóshbasshysy der edim. Al ondaı kóshbasshylar eli­mizdiń syrtqy baılanystaryn damytýǵa, sonyń ishinde Qazaq­stan men Islam Konferensııasy Uıymy jastar qanatymen tyǵyz baılanys ornatýǵa múddeli. So­nyń ishinde elimizge ınvestı­sııa­lyq qarjylar ákelý jas kósh­basshynyń basty maqsaty bol­maq. Bul iste, ásirese, ıslam qar­jysyn tartýdyń mańyzy zor, dedi sheshen. IKU týraly pikirlerin aıt­qanda, qazaqstandyq jas kóshbas­shy búgingi kúni onyń mańyz­dylyǵy burynǵydan da artyp otyrǵanyn jetkizdi. О́ıtkeni, ol – aımaqtarda turaqtylyq pen beıbitshiliktiń saqtalýyna eleýli túrde yqpal ete alatyn uıym. Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde onyń bul isteri tipti yqpaldy bo­lyp, saıyp kelgende, ol uı­ymǵa múshe memleketterdiń eko­no­mıkalyq jaǵynan damı túsýi­ne ıgi áserin tıgizer degen úmit­temiz. Osylaı deı kelip sheshen, BIEF-tiń jas kóshbasshylary Astanadaǵy forýmnan keıin bas­qasha bolady dep oılaıtynyn aıtty. О́ıtkeni, dedi ol, jas kóshbasshylar eýrazııalyqtardyń ereksheligin boıyna sińire oty­ryp, ózderiniń geografııalyq oı-sanalyq tıisti shekaralaryn ke­ńeıtetin bolady. Onyń ústine bizdiń forýmymyzǵa Reseı men Eýropadan da jastar qatynasyp otyr. Olardyń da ıgi yqpaly bolarynan úmit etemiz. Sóziniń sońynda sheshen: biz ózderimizdi tolǵandyryp otyr­ǵan problemalardy birlese sheshýimiz kerek. Bizdiń memleketterimiz ár­túrli, tilderimiz árqıly bolǵa­ny­men, problemalarymyz birdeı. Eger biz búgin kóteri­letin másele­lerge tereń qarap, birlese sheshý joldaryn qaras­tyrsaq, forýmy­myzdyń beker ótpegeni, dedi. Nurlan О́teshevtiń qazaq tilinde aıtqan sózderi ilespe aýdarmamen jaqsy jetkizilip tur­dy. Onyń sózin qonaqtar yjda­ǵat­pen tyńdap otyrdy. Jastar forýmynda kóteril­gen taqyryptar da árqıly bol­dy. Sonyń ishinde alǵashqy ple­nar­lyq otyrys «Kóshbasshylyq is júzinde qandaı: tarıhı tabys­tar ne deıdi» degen taqyrypty qamtydy. Taqyryp boıynsha amerıkalyq «Ascension Aircraft» fırmasyn qurýshy Djamıl Larkıns, ındonezııalyq «Saratoga capital» fırmasynyń basqarýshy dırektory Sandıaga Ýno, qazaq­standyq «Bolashaq» assosıasııa­synyń atqarýshy dırektory Janna Tólegenova jáne t.b. óz­deriniń oılarymen bólisti. Bıznesti qalaı bastaý, qalaı júrgizý, kútpegen problemalarǵa qalaı tótep berý, mine, osyndaı dúnıe­lerdiń bárine ózin kóshbasshyǵa balaıtyn jan qarsy tura alady degen máseleler sóıleýshilerdiń aıtqan sózderiniń negizgi túıinine aınaldy. Bir qyzyǵy mundaǵy oty­rystar jastarǵa tán sıpatpen qyzýlyraq, belsendirek júrgizi­lip jatty. Kez kelgen sheshen só­zin aıaqtaǵan soń oǵan qoıylatyn suraqtar qarsha borap jatty. Moderatorlyq etýshi Shrı Nazır Týn Abdýl Razak mundaıǵa ábden úırengen bolýy kerek, otyrysty baıyppen basqardy. Ekinshi plenarlyq otyrys­tyń taqyryby tipti qyzyǵyraq kó­rindi. Ol «Qoǵamnyń órken­deýi: áleýmettik kásipkerlikti qalaı damytamyz?» dep ataldy. Bul másele barlyq elderde de ózekti eken. О́z oılaryn aıtqan ja­pondyq Hıdeıýkı Inoý, bangladeshtik Kamal Kvadır, t.b. sózde­ri­nen ol aıqyn ańǵarylyp turdy. Plenarlyq otyrystardyń bi­riniń taqyryby ónerge arnalyp­ty. Ol «О́ner arqyly ózgerý: beı­neleý óneri, ádebıet pen poe­zııa» dep atalǵan eken. Bul otyrysta da qyzý pikir alysýlar boldy. Arasynda ózara daýly pikirler de shyǵyp qalyp jatty. Sıngapýrlyq jýrnalıst Emmı Abdýl, ulybrıtanııalyq Sıýzan Shýlman, qazaqstandyq Elmıra Gılman, t.b. sózderi áserli shyqty. Sońǵy jalpy otyrys ekolo­gııalyq ahýaldy jaqsartý taqy­rybyna baǵyttaldy. Jalpy, qaı taqyryp bolsa da qatysýshylar úlken qyzyǵýshylyq tanytyp, jan-jaqty talqylandy. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.