Tirshilik tirekteri

Aýyz sýdyń aý-jaıy jáne jylý men jaryqtyń jaǵdaıy týraly Tirshilik túıtkilsiz bolmaıdy. Pendege bári kerek. Degenmen adam úshin eń basty qajettilik retinde úsh nárseni aıtar edik. Aýqatty aıtpaǵanda, aýyz sý, jaryq, jylý búgingi kúnniń basty qundylyqtarynyń biri. Sýsyz ómir bolmaıdy. Jaryq sónse, kárip bolasyń. Jylý joq bolsa, dirdek qaǵasyń. Al osy úsh salanyń damýy qalaı? Biz búgin Qyzylorda oblysyndaǵy aýyz sý, jaryq, jylý máselelerine toqtalǵandy jón kórip otyrmyz. 2000 jyldary respýblıka kóleminde aýyz sý máselesi aıtyla bastady. Osyǵan deıin paıdalanyp kelgen temir, shoıyn qubyrlardyń qaıta-qaıta isten shyǵýy, aýyz sýdyń shektep saǵatpen berilýi, nasos stansalaryn kútip ustaý, kommýnaldyq mekemelerdiń  qarjylyq jaǵdaıy jáne taǵy basqa problemalar qordalanyp, jańa bir baǵdarlama jasaý qajettigi týyndady. Mine, osy másele tikeleı Elbasynyń nazarynda bolyp, respýblıkalyq «Aýyz sý» baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Baǵdar­lama boıynsha, 2002-2010 jyldary ob­lys­qa respýblıkalyq bıýdjetten 20 mlrd.teńgeden astam qarjy jumsalyp, barlyǵy 1363 km. aýyz sý júıeleri jańartyldy. Onyń ishinde 737 km. jańadan sa­lynsa, 615 km. jańǵyrtý ju­mystary júrgizildi. Jergilikti bıýdjetten bólingen 2,8 mlrd. teńge qarjyǵa 158 eldi mekenniń 305 km. bolatyn aýyz sý júıeleri kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Atalǵan baǵdarlamany oblystyq deń­geı­de jetildirý maqsatynda «2007-2010 jyl­darǵa arnalǵan Qyzylorda oblysy­nyń eldi mekenderin sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý baǵdarlamasy» júzege asy­ryldy. Baǵdarlama aıasynda aýdan orta­lyqtaryndaǵy qubyrlardy jańartý jáne keńeıtý, jańa uńǵymalar burǵylaý, jol boıyna jaqyn qonystanǵan eldi mekenderdi ortalyqtandyrylǵan aýyz sýǵa qosý sııaqty birqatar jumystar qolǵa alyndy. El aýyz sý ıgiligin kóre bastady, toqtap qalǵan toptyq sý qubyrlarynyń jobala­ry qaıta jasalyp, kezeń-kezeńimen salyna bastady. Nátıjesinde 3 jylda 70 eldi meken turaqty, sapaly aýyz sýǵa qol jetkizdi. Endigi maqsat osylarǵa ıelik etetin kásiporyndardyń jaǵdaıy edi. Osy maq­satta, aımaq basshysynyń bastamasymen respýblıkada birinshi bolyp Qyzylorda oblysy ár aýdanǵa 50 mln. teńgeden qarjy bólip, jóndeý-paıdalaný mekemesin ashty. Mundaǵy maqsat – jańadan salynǵan aýyz sý júıelerin óz dárejesinde ustap turý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaı­tý, olardyń tolyq jumys isteýin qamtama­syz etý. Buǵan oblystyq bıýdjetten barlyǵy 350 mln. teńge qarajat bólinip ár aýdanǵa jumys jasaıtyn traktor, arnaıy qural jabdyqtar satyp  alyndy.  Degenmen, osy jetistikterdiń ózi de respýblıka boıynsha turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý jumystaryn odan ári jalǵastyrý, jetildirýdi qajet etetindigin kórsetti.  Oblystaǵy  ashyq sý kózderi jáne tasymal aýyz sý paıdalanyp otyrǵan eldi mekender Aral aýdanynda ornalasqan. 2008 jyly Aral aýdanynyń 8 eldi mekenin Aral-Sarbulaq toptyq sý qubyryna qosýǵa quny 1,9 mlrd. teńge bolatyn joba jasaldy. Bul jobaǵa tikeleı Sý resýrstary komıteti tapsyrysshy bolyp 2010 jyldan bastap qurylysy bastaldy. Bıyl tolyq aıaqtalady. Qazir bul eldi mekenderdiń servıstik júıesine joba jasalýda. Bıyl bul jumystardan bas­qa Qazaly qalasy men Áıteke bı ken­ti­niń ishki júıelerin jańǵyrtý jumystary bastalsa, Qarmaqshy aýdany Josaly kenti, Aqjar, Aqtóbe aýyldary, Syrdarııa aýda­ny Toqmaǵambetov aýyly jáne Jalaǵash, Tasbóget, Belkól kentteriniń ishki júıe­lerin jańǵyrtý jumystary aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriledi. Jalpy, oblys turǵyndaryn «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha  aýyz sýmen jáne kárizdik júıelermen qamtamasyz etý jaǵdaıyn jaqsartýǵa barlyǵy 215 eldi mekenge boljamdy quny 57 mlrd.teńge bolatyn usynys jasalyp, Sý resýrstary komıtetine joldanǵan.       Baǵdarlamanyń birinshi kezegin iske asyrý maqsatynda  barlyǵy 12,1 mlrd. teńge bolatyn daıyn 40 joba usynyldy. Bul jobalar júzege asqanda 150 myńǵa jýyq turǵyny bar 34 eldi mekenniń aýyz sý júıeleri jaqsaratyn bolady. Tóretam kentiniń aýyz sý júıesin jań­ǵyrtý jáne keńeıtý jumystary 2005 jyldan bastap qolǵa alynyp, «Qyzylor­da­gıdrogeologııa» AQ málimeti boıynsha, aýyz sý kózi retinde Baıqońyr qalasynyń jer asty sýyn paıdalaný tańdalǵan. Osyǵan oraı 2005-2008 jyldar araly­ǵynda jobanyń 1-kezegimen 178,7 mln. teń­gege jańa nasos stansasy, syıymdy­ly­ǵy 1000 tekshe metr rezervýar, hlorator ǵımarattary salyndy. 19 shaqyrym magıstral jáne 25,3 km servıstik sý jelisi tartylyp ár úıdiń aýlasyna kirgizildi. 2008-2009 jyldary jobanyń 2-kezegine 76,4 mln. teńge bólinip kenttegi temir jol­dyń oń jaq betindegi kóshelerge 9 shaqy­rym aýyz sý júıesi júrgizildi. Budan bas­qa ótken jyly jergilikti bıýdjetten 2,8 mln. teńge bólinip, Túktibaev, Moldaǵulova jáne Qorqyt ata kóshelerine uzyndyǵy 1,8 shaqyrym sý júıesi júrgizildi. Bul jumystardyń barlyǵy paıdalanýǵa berilip, qazirgi tańda tolyq jumys jasap tur. Qazirgi tańda kentte 1412 úı bar. Osy úılerdiń 76 paıyzyna aýyz sý kirgizilgen. Kenttegi 42,6 shaqyrym bolatyn aýyz sý júıesi sý taratý qyzmetimen aınalysatyn «TóretamVodServıs» JShS-ge senimdi bas­qa­rýǵa berilgen. Aýyz sýdy Baıqońyr qala­synan «Gorvodokanal» mekemesinen 1 tekshe metrin 110 teńgeden satyp alady. 2004 jyldan beri elektr energııasyn tasymaldaý rynogynda jumys jasap kelgen «Qyzylorda elektr taratý jelisi kompanııasy» AQ óziniń qarjylyq dármen­sizdigine baılanysty Qyzylorda oblysynda elektr energııasymen qamtamasyz etýde kóp­tegen keleńsiz jaǵdaılar oryn aldy.  Elektr jelileriniń 70 paıyzynyń tozyǵy jetken, qarjy kózderi bolmaǵandyqtan, mekemeniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy kónergen­dik­ten jáne materıaldar men jabdyqtardyń joq bolýy jaǵdaıdy odan ári órshite tústi. Sonymen qatar, qarjylyq jaǵdaıynyń na­shar­lyǵy, onyń ústine, salyqtar men basqa tó­lemderge (104 mln. teńge) jáne aılyq qa­ryzdary (132 mln. teńge) boldy. Osy sebep­terdiń saldary mekemeniń kóptegen tájirı­beli mamandarynyń jumystan ketýine ákelip soqtyrdy. 2-3 saǵattan jaryq sónetin bol­dy. Qyzylorda qalasyndaǵy qosalqy stan­sa­larynyń shatyrlary kóp ýaqyttan beri kúrdeli jóndeý kórmegendikten, jaýyn-shashyn bolǵan kezde shatyrlarynan sý ketip, qosalqy stansalar 3-4 kúndep toqtap qalyp jatty. Elektr jelilerin damytýǵa birshama jyl­dar boıy eshqandaı qarjy qaralmaýynan, qosalqy stansalardyń  qýattylyǵynyń jetispeýine baılanysty, jańa salynǵan mekemelerdi elektr jelilerine qosylýǵa moratorıı jarııalanǵan bolatyn. Bul óz kezeginde shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerin damytýǵa kedergi keltirdi.   Osyndaı keleńsizdikterdi joıý maqsatyn­da Qyzylorda elektr taratý jelisi kompa­nııa­synyń aksıonerlerimen birneshe kelis­sóz­der júrgizilip, 100 paıyz aksııalary memlekettik menshikke satyp alyndy. Sóıtip, elimiz boıynsha elektr taratý kompanııa­lary­nyń ishinde Qyzylorda oblysy al­dyń­ǵy qatarda bolyp memlekettik menshikke ótti. Qazirgi tańda, Jambyl, Aqtóbe oblystary biz­diń tájirıbeni paıdalaný arqyly ózderiniń elektr taratý kompanııalaryn memlekettik menshikke ótkizý jumystaryn júrgizýde. Aksıonerlik qoǵam memleket menshigine alyn­ǵannan keıin, qyzmetkerlerine qordalanyp qalǵan aılyq qaryzdary tolyǵymen tólenip, salyq qaryzdary jáne basqa da mindetti tólemder túgelimen óteldi. Bıýdjet esebinen Qyzylorda qalasynyń 48 qosalqy stansa­lardyń shatyrlary jóndelip, osy sebepten bolǵan ajyratýlar toqtatyldy. Sonymen qa­tar, 2008 jylǵa deıin aksıonerlik qoǵamnyń ortasha aılyq kólemi  30 myń teńgeni qurasa, al qazirgi ýaqytta  ortasha jalaqy kólemi 52 myń teńgeni quraýda. Bul óz kezeginde qyz­metkerler jalaqysynyń 58 paıyzǵa ósken­digin kórsetip otyr. Qyzmetkerlerge jaǵdaı jasalýyna baılanysty mekemege tájirıbeli mamandar qaıta oraldy. 2009 jylǵa «Qyzylorda elektr taratý to­raptary kompanııasy» AQ-tyń elektr júıe­lerin damytý maqsatynda onyń jarǵy­lyq qoryn ulǵaıtýǵa 1 149 mln. teńge bó­lin­di. Osy qaralǵan qarjynyń 409 mln. teń­ge­sine  Qyzylorda oblysynyń elektrlenbegen 6 eldi mekenin ortalyqtandyrylǵan elektr­men jabdyqtaý qaralyp, qazirgi ýaqytta  atalǵan eldi mekender ortalyqtandyrylǵan elektrmen jabdyqtaldy. Oblys halqyn sapaly elektr energııa­sy­men qamtamasyz etý úshin birneshe baǵytta ju­mystar jasalýy qajet. Birinshi kezekte qos­alqy stansalardy qaıta jańǵyrtý jáne modernızasııalaý jumystary atqarylýy kerek. «Qyzylorda oblysynyń elektr taratý toraptary kompanııasy» AQ-qa qarasty qosalqy stansalardyń qýattylyǵynyń jetispeýi – turǵyndarǵa beriletin elektr jaryǵynyń álsizdigine ákelýmen qatar, jańa salynǵan nysandardy elektr jelilerine qosý kezinde qolbaılaý bolatyn. Osy ýaqytqa deıin Respýblıka boıynsha jeldik elektr stansalary jeke kompanııa­lar­dyń qarajaty esebinen salynǵan bolatyn. 2010 jyly Qyzylorda oblysy ońtústik óńir­de birinshi bolyp bıýdjet qarajaty esebinen Qazaly aýdany Ajar eldi mekenin jeldik elektr stansııasymen qamtamasyz etýge 35,4 mln. teńge qarjy bólinip, qury­lys jumystary júrgizildi. Qazirgi ýaqyt­ta jumysshy komıssııasy ótkizilip, jibergen kemshilikterin qalpyna keltirý ju­mystary júrgizilýde. Nátıjesinde osy eldi meken turaqty elektrmen jabdyq­tala­tyn bolady. Atalǵan jobanyń nátıjesine qaraı qalǵan shalǵaıda ornalasqan elektr­lenbegen eldi mekenderdi elektrlendirý jumystary josparlanady. 2008-2010 jyldar ishinde Qyzylorda qalasynda 624 shaqyrym gaz qubyrlarynyń qurylysy aıaqtalyp, halyqtyń ıgiligine berildi. Nátıjesinde, 62 kóp qabatty turǵyn úı, 11887 jeke turǵyn úıler jáne 440 kommýnaldyq turmystyq mekemeler ilespe gazǵa qosylýǵa múmkindik aldy. Bı­ylǵy jyly, jobaǵa sáıkes respýblıkalyq bıýdjetten 875 mln. teńge qarjy bó­linip, gazdandyrý jumystary bas­talyp ketti. Atalǵan joba jumys­tary tolyǵymen aıaqtalǵan kezde barlyǵy 594 kóp qabatty turǵyn úı, 25000 jýyq jeke turǵyn úılerdi gazdandyrý múmkindigine qol jetpek. Sondaı-aq, bul jumystar óz jalǵasyn taýyp, atalǵan jobaǵa enbegen qalanyń jańa turǵyn aýdandaryn gazdandyrý maqsatynda «Qyzylorda qalasynyń jańa turǵyn aýdan­da­ryn gazdandyrý» jobanyń – sme­ta­lyq qujattary daıyndalýda. Bul joba boıynsha ju­mystar 2011 jyl­dyń ekinshi jartyjyldy­ǵyn­da bastalyp, 2012 jyly aıaqtalady. Nátıjesinde Qy­zyl­orda qalasy turǵyndarynyń 100 paıyzy arzan tabıǵı gazben qam­tamasyz etiledi. Úıishilik qu­ry­lys-montaj ju­mystaryn júr­gizý qunyn 99 500 teńgege tómendetý arqasynda 2009-2010 jyldary jeke turǵyn úılerdiń gazdandyrý úlesi 87 ese ósti.  2008 jyly gazǵa qosylýǵa múmkindik alǵan 4000-ǵa jýyq jeke  turǵyn úılerden óz qarajaty esebinen tek 135 jeke turǵyn úıler gazdandyrylsa, 2009-2010 jyly  11 752 jeke turǵyn úıler gaz júıesine qosyldy. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan obly­syn­da jeke turǵyn úılerdi orta qysymdy gaz qubyry júrgizilip, ShRP ornatý arqyly qosylady. Úıishilik gaz qubyryn tartý jumystaryn qospaǵannyń ózinde, tek ShRP baǵasy – 200 000 teńgeden asa qar­jy­ny qajet etedi. Al, Qyzylorda obly­synda kóshe boıymen  tómengi qysymdy gaz qubyry tartylyp, tutynýshylarǵa tikeleı jetkizilýiniń nátıjesinde  birshama arzanǵa túsedi. Qyzylorda qalasynda gaz baǵasynyń respýblıka boıynsha eń tómen bolýy, qalanyń ekonomıkalyq, ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýy men tur­ǵyndardyń áleýmettik deńgeıi damýynyń mańyzdy aspektisi bolyp tabylady. Sonymen qatar, gazdandyrý jumystary Qyzylorda qalasyndaǵy iri, orta jáne shaǵyn bıznestiń damýyna óz úlesin qosty. 2009 jyly 9 iri, 79 orta jáne 100 shaǵyn bıznes kózderi arzan kógildir otynmen qamtamasyz etilse, 2011 jyly 129 orta jáne 300 shaǵyn bıznes kózderi ilespe tabıǵı gazben qamtamasyz etildi. Qyzylorda qalasyn gazdandyrýdyń aıaqtalýy oblys ortalyǵynyń óndiristik deńgeıiniń damýyna, sonymen qatar, qala turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna, otyn satyp alýǵa ketetin shyǵyndardyń azaıýyna, sapaly arzan gazben qamtamasyz etilýine ákeledi. Búgingi kúni Qyzylorda qalasynyń turǵyn úı sektorlarynyń qarqyndy  da­mýy, jańa óndiristik nysandar qury­lys­tarynyń kóptep salynýy oblys ortaly­ǵy­nyń kógildir otyn qajettiligin arttyrýda. Osy baǵytta  Ońtústik-Torǵaı oıpatyn­da­ǵy ken oryndaryndaǵy gazdy «Aqsha­bulaq» ken orynyna jınaqtap, Qyzylorda qalasyna berý úshin gaz  qorlaryn zertteý,  taldaý jumystary júrgizilýde. Bul óz kezeginde ken oryndaryndaǵy alaýda jaǵylyp nemese jer qoınaýyna qaıta aıdalyp jatqan gazdy halyq ıgiligine tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi. «2028 jylǵa deıin Qyzylorda oblysynyń eldi mekenderin gazdandyrý» baǵdarlamasy ázirlenip, sol baǵdarlama negizinde oblystyń barlyq eldi mekenderin «Beıneý-Shymkent» magıstraldy gaz qubyry arqyly gazdandyrý josparlanýda. Atalǵan magıstraldy gaz qubyrynyń 880 shaqyrymy Qyzylorda oblysy aýma­ǵy arqyly ótedi. Qurylys 2011 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda bastaldy dep kútilýde.  Magıstraldy gaz qubyry boıy­men oblys boıynsha 14 jerden 17 AGRS qurylysy salynyp, ornalasý jaǵdaıyna qaraı, osy AGRS-terden barlyq eldi mekender 2028 jylǵa deıin tolyq gazdandy­rylatyn bolady dep mejelenýde. Sonyń ishinde Tóretam kenti, Aqaı aýyly jáne Baıqońyr qalasyn gazben qamtamasyz etý maqsatynda № 6 AGRS qondyrǵysy orna­lastyrylatyn bolady. Reseılik mekemelerge táýeldilik týdyrmaý maqsatynda, AGRS qondyrǵysyn Baıqońyr qalasynda emes Tóretam kenti aýmaǵynda orna­lastyrý josparlanǵan. Atqarylǵan is az emes. Jasalatyny da jetkilikti. Bastysy, qozǵalys bar. Al qozǵalys bolǵan jerde másele qordalan­baıdy. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.