Dáneker eldiń dıdary jarqyn

                  Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmyna qatysýshylar Qazaqstannyń tabystary men halyqaralyq araaǵaıyndyq róline osyndaı baǵa berdi Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń qatysýymen Astanada bastalǵan 7-shi Bú­kilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmynyń (BIEF) sal­tanatty túrde ashylý rásimi boldy. Oǵan Islam álemi­niń 50-ge tarta elderinen jáne Islam halyqaralyq uıym­da­rynan kórnekti tulǵalar: saıası jáne qoǵam qaı­rat­ker­leri, bıznes ókilderi, ǵalymdar men sarapshylar jınaldy. Forýmǵa kelgen qonaqtardyń arasynda Djıbýtı Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Ismaıl Omar Gelle, Indonezııa Respýblıka­sy­nyń Vıse-prezıdenti doktor Boedıono, Malaızııa men Tájik­stan­nyń premer-mınıstrleri Nadjıb Srı Dato Týn Abdýl Razak, Akıl Akılov, Qyrǵyzstan, Irak, Brýneı-Darýssalam elderiniń úki­met basshylarynyń oryn­ba­sarlary Omýrbek Babanov, doktor Rýza Nýrı Shaýısa, Dato Padýka Avang Hajı Bın Apong, Islam damý bankiniń prezıdenti, doktor Ahmet Mohammed Álı, BIEF qorynyń tóraǵasy Týn Mýsa Hıtam, Malaızııa, Lıvan, Nıderland Koroldigi men Páks­tannyń burynǵy premer-mınıstrleri Abdýlla Ahmad Badavı, Fýad Sınıora, Vım Kok, Shaýkat Azız jáne kóptegen elderdiń mınıstrleri men hanzadalary bar. Forýmnyń saltanatty ashy­lýy­na jınalǵan qonaqtar Nur­sultan Nazarbaev bastaǵan ár el­diń osyndaı kórnekti tulǵalaryn úlken qoshemetpen, qol shapa­laq­tap qarsy aldy. Islam áleminiń óz dástúrleri men qundylyqtary bar. Soǵan sáıkes forým ashylar tusta QMDB-nyń naıb múftıi, Astana qalasynyń Bas ımamy Qa­lı­jan qajy Baıyrbekuly sal­tanat­ty rásimge bata berip, Quran oqydy. Forýmdaǵy alǵashqy sóz kezegin dástúrli rásim boıynsha BIEF qorynyń tóraǵasy Týn Mýsa Hıtam alyp, júrgizip otyrdy. Ol óz sózinde mártebeli qonaqtar men jınalǵan qaýymdy forýmnyń ashylýymen quttyqtap, Qazaq­stan memleketiniń basshysy, álem ta­nyǵan kórnekti saıası tulǵa Nursultan Nazarbaevqa Islam álemi­niń eń úlken basqosýynyń ótýine qolaıly jaǵdaı týǵyz­ǵandyǵy jáne osy forýmǵa qa­tys­qandyǵy úshin zor alǵysyn jetkizdi. Qazaqstan halqyna rahmetin aıtyp, úlken ıgilik tiledi. Týn Mýsa Hıtam óz sóziniń basym bóligin Qazaqstan Respýb­lıkasynyń jetistikterine arna­dy dese de bolady. Bul rettegi sóziniń bismillásin 1991 jyl­dyń so­ńynda elimizdiń táýel­sizdik alýy­nan bas­taǵan Islam halyqaralyq uıym­nyń basshysy 1997 jyly táýelsiz eldiń basty ordasynyń Almaty­dan Astanaǵa kóshiril­gen­digine erekshe toqta­lyp ótti. Men óz táýelsizdigine ıe bol­ǵanyna kóp ýaqyt ótpegen el az jyldardyń ishinde mundaı úlken tabystarǵa jetedi dep oılamaǵan edim. Búgin sony kórip tańqal­dym. Sizder ózderińizde bar ta­bıǵat resýrstaryn oryndy paıdalana bilip, sony materıaldyq ıgilikke aınaldyra alǵan ekensizder. Qazaqstannyń qazirgi jan-jaq­ty damý qarqyny osyny kórsetip otyr. Sizderdiń qol jetkizgen tabystaryńyz jalǵyz ma­terıaldyq jetistiktermen shektelmeıdi. Qazirgi kúni Qazaq­stannyń áleýmettik salalarynda úlken reformalardyń júzege asy­rylyp jatqandyǵyn, myń­da­ǵan jastardyń shet elderde oqyp, ozyq bilimdi ıgere basta­ǵan­dyǵyn men bilip otyrmyn. Jastardy oqý-bilimge umtyl­dy­rý, eńbekke baýlý – úlken ónegeli is. Osyǵan qarap, qurmetti Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev myr­za, men Siz­diń óz halqyńyzǵa barynsha adal qyzmet istep jat­qa­nyńyzdy paı­ym­dap otyrmyn, dep Elbasyna degen úlken qur­metin bildirdi. Munan keıin Týn Mýsa Hıtam Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolǵan kezden bastap syrtqy álem­ge esigin aıqara ashqan­dyǵy­na, sonyń nátıjesinde kóptegen elderden ınvestısııalar tarta bilgendigine, álemdik saıası keńis­tikte derbes sýbekt retinde jańa paıda bolǵan memlekettiń óz aldyndaǵy tildik, dinı kedergilerdi ilkimdilikpen sátti eńser­gendigine toqtalyp ótti. Qazaq­stan qazirgi kúni shyn máninde jahandyq ekonomıkalyq damý­dyń dańǵyl jolyna shyqty. Syrt­qy álemmen saıası, ekono­mı­kalyq, mádenı qarym-qatynas­taryn du­rys jolǵa qoıyp, el ishinde tatýlyqqa, halyqtardyń, ult pen ulystardyń biraýyzdy­lyǵyna jetisti. Bul nazar aýda­ryp, úlgi tutyp, úırenerlik jetistik, dedi. BIEF qorynyń tóraǵasy munan keıingi sózinde kóne Jibek jolynyń boıynda ornalasyp, túrli órkenıetterdi, úlken memleketterdi bir-birine jalǵap jat­qan Qazaqstan qazirdiń ózinde túri, dini bólek, biraq tilegi bir, ustanǵan maqsaty uqsas elderdiń bereke araly sekildi álem halyq­taryn ortaq únqatysýǵa shaqyrý­shy elderdiń birine aınalǵan­dy­ǵyn, buǵan óz jetistikterimen úlgi bolyp otyrǵandyǵyn aıta kele, «Sizderdiń elderdi biriktiremiz degen nıetterińizge biz de qosylamyz. Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmynyń kezekti basqosýynyń ózi Qazaqstan jerinde ótýi de muny dáleldeı túsedi», dedi. Sonymen qatar, Astanadaǵy forýmnyń bul oty­ry­syn qarapaıym sózben aıtqan­da keńes quryp, aqyl qosý, ortaq sheshimderdi izdestirýge baǵyttal­ǵan semınar, ári Islam áleminiń jetistikterin kórsetýge negizdelgen jármeńke dep atady. Osy rette forýmnyń ótýi úshin bir­qatar ýaqyttar boıy jemisti ju­mys istegen forým hatshylyǵyna úlken alǵysyn jetkizdi. Hatshy­lyq jumysynyń aýyrtpalyǵyn kóbinese qazaqstandyqtar kóter­di. Qazaq jastary qashan da bolsyn túıtkildi máseleleri, usaq-túıegi kóp bolyp keletin osy uıym­dastyrý jumystaryna atsalysyp, kóp kómek kórsetti. Olar úshin osy­nyń ózi úlken mektep, bola­shaqqa qajetti tárbıe kózi, dedi. Forým jumysyn ózi júrgizip otyrǵan BIEF qorynyń tór­aǵa­sy Týn Mýsa Hıtam sóz kezegin Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti Nursultan Nazar­baev­qa berdi. Qurmetti forýmǵa qatysýshy­lar! Qadirli qonaqtar, Hanymdar men myrzalar, dep bastady óziniń sózin Qazaqstan Prezıdenti. Álemniń ár qıyrynan kelgen mártebeli meı­mandardy Qazaq jerinde qarsy alǵanyma óte qýanyshtymyn. Mu­­sylman áleminiń saıası jáne isker jetekshileriniń Astanadaǵy alqa­ly basqosýy elimizdiń Islam Kon­ferensııasy Uıymyna tór­aǵa­lyǵy qarsańyna oraılas ótýde. Jetinshi forýmdy Astanada ótkizýge sheshim qabyldaǵany úshin Búkilálemdik Islam ekono­mı­kalyq forýmy qoryna, onyń tóraǵasy Týn Mýsa Hıtam myr­za­ǵa shyn júrekten alǵysymyzdy aıtamyz. Mine, Eýrazııa tórindegi ásem Astana álemdik qaýymdastyqtyń irgeli ortalyǵyna aınalyp keledi. О́tken bir aıdyń ózinde Astana on myńnan astam qadirli qo­naqty qabyldady. Elordamyzda IV Astana ekonomıkalyq forýmy men Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankin basqarýshylardyń 20-shy jyl saıynǵy májilisi ótti, dedi Memleket basshysy. Qazaq halqynyń ıslam álemimen qarym-qatynasy qadym zamandardan tamyr tartady, dep jalǵady sózin Prezıdent. Bizdiń baıtaq dalamyzǵa Islam dini bu­dan myń jyldan astam ýaqyt bu­ryn keldi. Jaratqan Iemiz Qa­zaq­stanǵa asa bir jomarttyqpen taǵylymdy tarıh, qolaıly geo­gra­fııalyq meken bergen. Osy­laı­sha, elimizge ıslam men batys órkenıetteri arasynda dostyq dıa­logqa dáneker bolýdyń tamasha múmkindigi týǵyzylǵan. Bar­sha­ńyz bilesizder, HHI ǵasyrdyń jańa onjyldyǵy musylman úm­beti úshin aýyr synaqtarmen bas­ta­lý­da. Álemdik qarjy daǵ­darysy, azyq-túlik ımportyna táýeldilik, jastar máselesi jáne basqa da túıtkildi jáıtter Sol­tús­tik Afrıka men Taıaý Shyǵys elderinde buryn-sońdy bolyp kórmegen dúrbeleń týǵyzdy. Týnıs pen Mysyrdaǵy saıası rejim­niń aýysýy, Lıvııa ushyraǵan gý­manıtarlyq zaýal júzdegen myń bosqyndardyń paıda bolýyna ákelip soqtyrdy. Álemniń ózge óńir­leri qarqyndy damyp jat­qan­da, kóptegen musylman elde­riniń kóshtiń sońynda qalýy anyq baıqaldy. Bir jarym mıl­lıard­qa jýyq adamdy quraıtyn ıslam dúnıesi búginde myzǵymas tutastyq quraı almaı otyr. Osylaı degen Nursultan Nazarbaev kelesi kezekte Islam di­niniń dińgegi birtutas ekeni bári­mizge aqıqat bolyp tabylatynyn atap kórsetti. Biraq ıslam álemi damý úlgileriniń anaǵurlym qaı­shylyǵy bar ár túrli aımaqty qam­tıdy. Sol úshin, ıslam álemi tý­raly pikir aıtpas buryn, mu­syl­man qoǵamynyń qazirgi damý joldaryn túsinip alý kerek dep sanaımyz. Islam dúnıesindegi úsh strategııalyq baǵytty bólip aıtýǵa bolady. Birinshi strategııa – ıner­sııa­ly damý strategııasy. О́kinishke qaraı, sońǵy kezdegi oqıǵalar konservasııanyń erte me, kesh pe apatqa uryndyratynyn kórsetti. Ekinshi strategııa qazirgi qo­ǵamnyń qurylymdaryn joqqa shy­ǵaryp, ótkenge túbegeıli qaı­ta oralý úrdisine negizdelgen. Bul nusqa tipti keıde osy zaman­ǵy saıası jáne ekonomıkalyq ahýaldyń normala­ryn da tolyq joqqa shyǵarady. Al úshinshi strategııa ıslam álemin modernızasııalaýǵa baǵyt­tal­ǵan. Biraq ony ózge úlgilerdi talǵamaı kóshiretin qarabaıyr­lyq turǵysynan túsinýge bol­maı­dy. Islamda «Kez kelgen is­tiń mustaqym – orta tusy eń táýi­ri bolyp sanalady» degen taǵy­lymdy qaǵıda bar. Qazirgi dú­nıedegi modernızasııalanǵan ıslam strategııasy – mine, orta tus degenimiz osy, dedi Qazaqstan basshysy. Sodan keıin Prezıdent Is­lamnyń ózi din retinde eshqandaı daǵdarysqa túspeıtinin atap ótti. Bul – qazirgi dúnıedegi eń qar­qyn­dy tarap kele jatqan din. Islam dúnıesiniń birneshe aımaq­tary daǵdarysty bastan keshirýde. Qoǵamdy modernızasııalaý ıs­lamnyń óziniń negizderin bur­ma­laý degen sóz emes. Islam qoǵamyn modernızasııalaý qajet­tigi aıqyn baıqalyp otyr. Bul aldymen tehnologııalyq, ǵylymı jáne ekonomıkalyq damýǵa baı­la­nysty. Muny tek aqıqatqa kóz juma qaraıtyndar ǵana joqqa shyǵara alady. Álem turǵyndarynyń besten bir bóligin quraıtyn musylman álemi óziniń ekonomıka salasyn­da­ǵy áleýetine múldem saı kelmeıdi. Mysaly, úlken segizdiktiń ishinde musylman úmbetinen bir­de-bir el joq. Bul – ıslam eko­no­mıkasynyń álemdik aýqymdaǵy naqty salmaǵynyń aıqyn kóri­nisi. Úzdik joǵary oqý oryn­dary­nyń alǵashqy júzdiginde qan­sha ıslam memleketteriniń ýnı­versıtetteri bar? Islam dú­nıesiniń ishinen sońǵy jıyrma jylda jaratylystaný jáne tehnıka ǵylymdary salasy boıyn­sha Nobel syılyǵynyń qansha laýreaty shyqty? Islam ále­min­de qansha jahandyq tehnologııa­lyq ınnovasııa ómirge jol ashty  dep saýal tastady qatysý­shy­larǵa Qazaqstan Prezıdenti. Biz bul saýaldardy aldymen ózimizge qoıyp, taıaý bolashaqta laıyqty jaýabyn berýimiz qajet dep sanaımyn, dedi aıtylǵan má­selege oraı Nursultan Ábishuly. Islamnyń keıbir synshylary ıslam dúnıesiniń kóp bóliginiń basqa aımaqtardan artta qalýy dinniń ózimen baılanysty dep sanaıdy. Bul – aqıqattan múlde alys tujyrym. Antıkalyq jáne osy zamanǵy batys mádenıetiniń arasyndaǵy sabaqtastyqty mu­syl­man dúnıesiniń qamtamasyz etkenin tarıhtan umytpaýymyz kerek. Islamnyń mádenı ór­leýi­niń arqasynda orta ǵasyrlarda álemde matematıka, hımııa, astronomııa, medısına, arhıtektýra, fı­losofııa jáne poezııa salala­ry boıynsha uly jetistikterge qol jetkizildi. Ilim men bilimniń jańa úlgileri ǵasyrlar boıy mu­sylmandyq Shyǵystan hrıs­tıan­dyq Batysqa qaraı jyljyǵan. Naq osy ıslam san ǵasyrlar bederinde dinı turǵydan tózimdilik, toleranttylyq kórsetip keldi. Oǵash oı-tujyrymdarǵa da asqan sabyrlylyq tanytty. Qazir ıslam álemi óz damý­yndaǵy kúrdeli kezeńdi bastan ótkizip otyr, dep sabaqtady oıyn Qazaqstan basshysy. Islam saıası shıelenistermen, áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne demografııalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelýde. Mysaly, 60-70 jyl ishinde álemdegi musylmandar sany aýyr jáne toqtaýsyz azyq-túlik daǵ­da­rysy jaǵdaıynda 5 ese ósti. Kóp­tegen musylman memleketteri «shıkizat elderiniń masyl­dy­ǵy» qamytyn kıip keledi. Barshamyzǵa ortaq taǵy da bir kúrdeli máselege toqtala ketkim keledi. Jahandyq buqaralyq aq­pa­rat quraldarynyń kópshiligi ıslamdy ózderiniń ulttyq qaýip­sizdigine, mádenı jáne dinı us­ta­nymyna qaýip tóndirýshi retinde kórsetip júr. Osylaısha ıslam­dy saıası kúsh qoldanýǵa, ekstre­mızm men terrorızmge jol beretin din dep uqtyrady. Mundaı jaǵ­daımen eshqashan kelisýge bolmaıdy. Eger tarıhqa júginsek, eks­tre­mızm men terrorızm HH ǵa­syr­da kóptegen ındýstrııaly da­myǵan memleketterdiń saıası ómi­riniń ajyramas bóligi bol­ǵa­nyna kóz jetkize alamyz. Ol úshin 1960-shy jáne 1970-shi jyl­dary Eýropada saıası terrorızmniń betimen ketkenin eske alsaq ta jetip jatyr. Biz terrorızm men eks­tremızmniń qanshalyqty ashyq ba­ǵyt ustanǵanyna jáne qandaı­da bir dinı urandy jamylǵanyna qaramastan, álemniń irgeli dinderimen eshqandaı ortaqtyǵy joq ekeni jónindegi senimge súıene­miz, dep bir qaıyrdy Prezıdent. Men myna másele jóninde oılanýǵa shaqyramyn. Jahandyq terrorızmniń kózdegen basty ny­sanasy musylmandar álemi bo­lyp otyrǵan joq pa? Naq osy ıslam elderinde jyl saıyn myń­da­ǵan jazyqsyz jandar, sonyń ishinde qarttar, áıelder men balalar qaza taýyp jatyr, dedi Qazaqstan basshysy. Islam men terrorızmdi shendestirý ádiletti me? Sońǵy jyl­dardaǵy tájirıbeler terrorızm – naqty maqsatty kózdegen belgili bir kúshterdiń áreketi ekenin dá­lel­deı túsedi. Qazirgi terrorızm­niń saıası jáne ekonomıkalyq sebepterden týyndaıtynyn tarıh­tyń ózi kórsetip otyr. Ol ult­aralyq qylmyspen ǵana emes, esirtki aınalymymen de, qarý-jaraq kontrabandasymen de tyǵyz baılanysty bolyp otyr. О́kinishke qaraı, ol geosaıası bas­taýlarǵa da ıe bolyp otyr. Islamnyń bolmysyn beıbitshilik pen meıirimdiliktiń, tózim­dilik pen ádilettiliktiń dini retinde qalyptastyrýǵa barshamyz birge kúsh salýǵa tıispiz. Islam elderiniń uly ilimniń bedelin túsirýge jahandyq jáne aımaqtyq deńgeıde qarsy tura alatyn ortaq medıalyq jobalar jóninde oılanatyn kez keldi. Kóptegen sarapshylar HHI ǵa­syr­da ıslam jer júzi boıynsha basymdyǵy bar dinge aınalady dep sanaıdy. Tek boljamnyń merziminde ǵana alshaqtyq bar. Alaıda, biz máseleniń san men merzimde emes ekenin, HHI ǵasyr­da ıslam elderiniń qoǵamy qan­daı bolýy kerek ekendigi jóninde sóz bolyp otyrǵanyn túsinýge tıispiz. Sóz joq, qazirgi álemniń eko­nomıkalyq, saıası, qarjylyq jáne aqparattyq júıesi ózgere be­retin bolady. Alaıda, onyń bir­qatar júıeli sıpattary saq­ta­lyp qana qoımaıdy, kerisinshe, kúsheıe túsedi. Eń aldymen, bul mádenı qundylyqtyń, «bilim eko­nomıkasynyń», «aqyl-oı kú­shi­niń» memlekettiń básekege qa­bi­lettiliginiń naqty kórsetkish­te­ri retindegi mańyzynyń arta túsýimen baılanysty. Búginde myna bir jáıt aıqyn: taıaý bolashaqtyń qoǵamy – aqpa­rattyq qoǵam. Bul tehnologııaǵa, basqarý tásilderine, mádenı da­mý­dyń úlgilerine de qatysty. Biz búgingi álemde ýaqyt talabyna tolyqtaı jaýap bere alatyn mu­sylman elderin de kórip otyr­myz. Aqparattyq qoǵamnyń, óner­­kásiptik jáne qarjylyq sa­ladaǵy tehnologııanyń jetilgen úlgileri barshylyq. Islam ále­min­de básekege qabilettiliktiń joǵary úlgisin kórsetip otyrǵan elder de bar. Bul ıslam áleminiń ótken kezeńde ǵana emes, bola­shaqta da qarqyndy jáne jedel damýmen tamasha úılesim tanyta alatyndyǵynyń jarqyn aıǵaǵy, dedi Nursultan Ábishuly. Musylman elderi aıtarlyq­taı modernızasııadan ótýge tıis, dep jalǵady sózin Memleket bas­shysy. Muny qolǵa almasaq, tarıhı turǵydan artta qalý taǵy da júz jylǵa sozylyp ketýi múmkin. Osyndaı modernızasııanyń dál ári teńgermeli úlgisin tańdaý – bir jarym mıllıard musylman úmbetiniń damýyna qosqan ortaq úlesimiz bolar edi. Osyǵan oraı Qazaqstan birlesip júzege asyrý­dy kózdeıtin birqatar basta­malardy sizderge usynady. Birinshi. Islam álemi elderi­niń ekonomıkalyq yntymaqtas­ty­ǵy sheńberinde jańa baǵyt qalyptastyrý qajet. Bul úshin Dúnıejúzilik Islam ekonomıka­lyq qory negizinde on jetekshi musylman qaýymdastyǵy elderi ekonomıkasy tobyna arnalǵan suhbat alańyn jasaýdy usyna­myz. Musylman úmbetiniń re­sýrs­ta­ry ınvestısııalyq ynty­maqtastyq úshin qýatty qarjy kózderin qalyptastyrýǵa múmkin­dik beredi. Ekinshi. Islam álemi elderiniń jetekshi ǵylymı-tehnologııalyq úrdisterden qalyp kele jatqa­nyn eskere otyryp, Islam Kon­ferensııasy Uıymynyń múddeli elderi qatysýymen Halyqaralyq ınnovasııa ortalyǵyn qurýdy usynamyn. Úshinshi. Shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý maqsa­tynda Dúnıejúzilik Islam eko­nomıkalyq forýmynyń arnaıy jumys tobyn qurýdy usynamyn. Bul rette, Islam Damý banki janynan shaǵyn jáne orta bız­nestiń arnaıy qoryn qurý máse­lesin osy forýmda talqylaǵan jón bolar edi. Biz ıslamdyq qarjylandyrý tetikterin tartý turǵysynan musylman elderimen yntymaqtastyq jasaýǵa múdde­li­miz. Sarapshylardyń baǵalaýyn­sha, Qazaqstandaǵy ıslam ınves­tısııasynyń taıaý jyldardaǵy ósý múmkindigi ondaǵan mıllıard dollarǵa deıin jetedi. Tórtinshi. Bizdiń elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­­ty­ǵyn keńeıtýdiń mańyzdy sharty – kólik-kommýnıkasııalyq jáne logıstıkalyq jeliniń bo­lýy. Búginde Qazaqstan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyq­aralyq kólik dálizin keńeıte otyryp, óziniń geoekonomıkalyq jaǵdaıyn belsendi túrde paıdalanýda. Biz Qytaı men Parsy shyǵanaǵyndaǵy júk tasymaldaý aǵynyn ulǵaıtý úshin jańa temir joldar salýdamyz. Men Qazaq­stan – Túrkimenstan – Iran, Parsy shyǵanaǵy temir jol qu­ry­lysyn qarjylandyrýǵa Islam Damý bankiniń belsendi túrde qatysýyn usynamyn. Jal­py quny bir jarym mıllıard dollardy quraıtyn bul uzyn­dyǵy 963 shaqyrym temir jol bizdiń elderdiń arasyndaǵy qa­rym-qatynas, ekonomıkalyq saý­da­ǵa óte áserin tıgizetin bolady dep esepteımiz. Besinshi. Azyq-túlik qaýip­siz­digin nyǵaıtý maqsatynda Islam Konferensııasy Uıymy aıasynda azyq-túlik kómegin kórsetý júıe­sin ázirleýdi usynamyn. Buǵan Islam Damý Banki jáne uıymǵa múshe elderdiń azyq-túlik qory toptary júıesinde FAO úlgisin­degi aımaqtyq qordyń qurylýy negiz bolar edi. Onyń shtab-pá­terin azyq-túliktiń eksporttyq áleýetin belsendi damytýshy el retinde Qazaqstanda ornalasty­rý­dy usynamyn. Sizderdiń kópshiligińiz Qazaq­stanǵa alǵash ret kelip otyr. Bú­gingi forýmnyń negizgi maqsaty­nyń biri – ıslam bıznesi ókilde­rin elimizdiń iskerlik jáne ınves­tısııalyq múmkindikterimen ta­nys­tyrý, dedi ári qaraı Qa­zaq­stan Prezıdenti. Barshańyz bilesizder, Qazaqstan – qarqyndy damyp kele jatqan memlekettiń biri. Bizdiń Táýelsiz el atan­ǵanymyzǵa bar bolǵany 20 jyl tolady. Osyndaı, tarıh úshin tym qysqa merzim ishinde biz birqatar aımaqtyq jáne sońǵy jyldardaǵy jahandyq daǵdarys­tardy eńserdik. Búginde álemde damýdyń biregeı jáne ónegeli úlgisi retinde «qazaqstandyq jol» týraly jıi aıtylýda. Bar-joǵy 10 jyl ishinde ásem elordamyz — Astana qalasyn saldyq. Bul Qazaqstannyń zor múmkinshilik­terin álemge tanytty. Bizdiń tabystarymyzdyń kepili – ishki saıası turaqtylyq, ultaralyq kelisim jáne durys tańdalǵan ekonomıkalyq strategııa. Álemdegi din ataýly bir-birim­en ortaq til tabysa alady jáne solaı etýge tıis. 140 etnos pen 46 dinı konfessııanyń ókil­deri tatý-tátti ómir súrip jatqan Qazaqstannyń tájirıbesi – osy­nyń aıshyqty aıǵaǵy. Bul Qazaq elindegi musylman jamaǵatynyń ornyqty aǵartýshylyq ıslam úlgisin ustanýynyń máýeli jemisi bolyp tabylady. Biz aldy­myzǵa bıik maqsattar qoıdyq jáne oǵan qysqa merzimde qol jetkizdik. Atap aıtqanda, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 12 esege ósip, 9 myń dol­lardan asty. Kelesi bes jyl­dyqta biz ony 15 myń dollardan asyrýdy maqsat etip otyrmyz. О́tken jyly biz údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń arnaıy memlekettik baǵdarlamasyn qabyldadyq. Taıaý jyldarda biz quny 55 mıllıard dollardan asatyn 300-deı jo­bany júzege asyramyz. Elimizde adam kapıtaly deń­geıin arttyrý jáne ekonomıka biliminiń negizin qurý úshin biz Astanada Jańa halyqaralyq ýnı­versıtet ashtyq. Jyl saıyn úsh myń stýdentti shetelge jiberip, eń ozyq ýnıversıtetterde oqyta­myz. Álemniń beldi ýnıversıtetteri Astanada ashylǵan bul oqý ornynyń seriktesteri bolyp sa­nalady, dedi Nursultan Ábishuly. Investısııalyq salada da aı­tar­lyqtaı tabysqa jetkenimiz ataldy. Qazaqstan táýelsizdik jyl­darynda shetelderden 120 mıl­lıard dollardan astam tikeleı ınvestısııa tartty. Ishki ınvestısııa budan da kóp boldy. Elimiz aldaǵy ýaqytta da ınvestısııa tartý baǵytyndaǵy baıla­nys­taryn keńeıte túsetin bolady. Bul Reseı jáne Belarýspen birge Kedendik odaqty qurý, sonyń negizinde Birtutas ekono­mıkalyq keńistikti qalyptastyrý arqyly júzege asyrylady. Osy arqyly 170 mıllıon adamdy qam­tıtyn iri naryqqa jol ashyl­dy. Dúnıejúzilik banktiń bızneske jaǵdaı týǵyzý jónindegi reıtınginde Qazaqstan reforma ja­saýdyń lıderi bolyp ta­nyldy. Qazaqstannyń aımaqta ıntellek­týal­dyq jáne ınnova­sııalyq klaster bolýyna múmkindigi mol. Bizdiń elimiz burynǵy Keńes Odaǵy elderi ishinde alǵashqy bolyp ıslam bank júıesin engizýge qajetti zańnamalardy qa­byl­dady. Osylaısha elimizde byl­tyr tuńǵysh Islam banki ashyldy. Qazaqstan qaýipsizdik, ekono­mı­kalyq jáne mádenı yqpal­das­tyq máseleleri boıynsha álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh biriktirýine de belsendi túrde atsalysyp keledi. Elimizdiń TMD elderi ara­sy­nan tuńǵysh ret Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi – so­nyń aıqyn mysaly, dedi Prezıdent. Qazaqstan basshysy elimizdiń bastamasymen bul uıymnyń 11 jyldan beri úzilip qalǵan aýqym­dy Sammıti ótkenin atap kórset­ti. Ortalyq Azııa máselelerine álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý bizdiń tóraǵalyǵymyz kezindegi basymdyqtyń biri bolǵa­nyn aıtty. Qazaqstan ıslam órkenıetiniń ajyramas bóligi sanalatyn Ortalyq Azııanyń qarqyndy ári ornyqty damýyndaǵy óziniń jaýapkershiligin aıqyn sezinedi. Bú­gingi Qazaqstan álemge musyl­ma­ny basym eldiń de áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrý men de­mokratııalyq reformalardy ta­bys­ty júrgize alatynyn dálel­deýge umtylyp otyr, dedi Qazaqstan basshysy. Sóziniń sońynda Qazaqstan Prezıdenti Astanadaǵy 7-shi Bú­kilálemdik Islam ekono­mıkalyq forýmy bizdiń elderimiz ara­syndaǵy yntymaqtastyq pen únqatysýdy keńeıtýge jańa serpin beredi degen senimin bildirdi. «Jahandaný: ózara baılanys, básekelestik, yntymaqtastyq» ura­­nymen ashylǵan 7-shi Búkil­álemdik Islam ekonomıkalyq fo­rýmynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtan keıingi sóz Malaızııanyń Premer-mınıstri, Nadjıb Srı Dato Týn Abdýl Razakqa berildi. Men Qa­zaqstan Respýblıkasynda bolyp jatqan osyndaı aıtýly sharaǵa qatysyp otyrǵanyma qýanyshty­myn, dep bastady óziniń sózin már­tebeli meıman. Búgingi tańda Islam álemin tolǵandyrǵan azyq-túlik qaýipsizdigi, halal ındýs­trııasy sekildi problemalardy birlesip sheshý bárimizge de ortaq júk artady. Bul másele memlekettik organdarmen qatar, jekemenshik sektorǵa da ortaq. Eki sektordyń birlese jumys isteýi basqarýshylyq ádisti jetildirýdi qajet etýde. Jappaı ósimdi qam­tamasyz etý úshin basqarý qaǵı­dattaryn jetildirý kerek. Osy máseleler búgingi forýmnyń al­dynda turǵan mindetter dep oılaımyn. Odan ári sheshen Islam álemi­niń ekonomıkalyq problema­lary­na toqtaldy. Búkilálemdik bank­tiń boljamyna qaraǵanda, dedi ol, álemdik ekonomıkanyń ósimi 2011 jyly 3-4 paıyz bolǵaly otyr. Biraq musylman álemindegi jalpy jaǵdaı budan tómen, ol 2,1 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul Islam álemindegi memleketterdiń damý qarqyny birdeı emestigin kórsetedi. Sondyqtan biz óz aramyzda damý qarqynyn birdeı qalypqa túsirmekke umtylýymyz kerek. Eger Búkilálemdik banktiń byltyrǵy sarabyna súıenetin bolsaq, bizdiń aramyzda tek Saýd Arabııasy, Malaızııa jáne Birikken Arab Ámirlikteri ǵana bız­nes­tiń damý qarqyny boıynsha joǵary kórsetkishke jetip otyr. Al Qazaqstan Respýblıkasy bıznesti basqarý jaǵynan aldyń­ǵy orynnan tabyldy. Men osy jetistikpen Qazaqstan Prezıdentin quttyqtaı ketkim keledi. Bıznesti damytýǵa tejeý bolyp otyr­ǵan faktorlar kóp, solar­dyń keıbireýlerin ataıtyn bol­saq, móldirlik qaǵıdaty saqtal­maı­tyndyǵyn aldyńǵy qatarǵa qoıýǵa bolady. Sonyń kesirinen áleýetti qoldaý kórsetetin adamy bar bıznes damyǵan sekildi bo­la­dy. Is júzinde bul tabıǵı jolmen damyp kele jatqan ashyq bız­nestiń aıaǵyna tusaý salyp, jal­ǵan básekelestikpen kedergi keltiredi. Sondyqtan bıznesti durys retteýdiń jáne salyq júıe­sin ádiletti túrde iske asyrýdyń mańyzy zor. Sonda bıznestiń jalpy damýyna jol ashylady. Islam álemindegi kóptegen damýshy elder, sonymen qatar, resýrstarǵa baı, áleýeti joǵary elder de bıznestiń erkin damýy­na múmkindik týdyratyn ashyq­tyq, shynshyldyq jáne mól­dir­lik sekildi qaǵıdattardyń turaq­ty túrde bolýyna múmkindik jasaı almaı otyr. Sondyqtan bız­nestiń damý qarqyny tómen. Búgingi tańda jaqsy qarqynmen damyp kele jatqan resýrstarǵa baı elder de osy qaǵıdattardy ustanbasa yqpalynan aırylyp, toqyraýǵa ushyraýy ǵajap emes. Bıznesti basqarý isinde osyndaı qaǵıdattarmen qamtamasyz etý esh­qashan da nazardan tys qal­maýy kerek. Tek qana ashyqtyq, ádi­lettilik, teńdik bar jerde jáne bıznes júrgizýshi adam ózin árqashanda osy qaǵıdat­tarmen qor­ǵaı alatyn ókimet bıligi ba­ryna kózi jetkende ǵana bıznes jandanady, al ol eldiń jappaı damýyna jaǵdaı týdyrady. Odan ári sheshen qasıetti Qu­rannyń betteri men Islam álemi kemeńgerleriniń sózinen bıznes júrgizýde osyndaı qaǵıdattardy ustanǵanda ǵana damýdyń joǵary bolatyndyǵy týraly danalyq oılardan bedeldi dáıeksózder kel­tirdi. Sonyń ishinde Muham­med paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) kúıeý balasy, 4-shi halıf Álı Ábý Talıbtiń osydan 1,5 myń jyl buryn Mysyrdyń bıleýshisine aıtqan sózin aıtty. Halıf óziniń qol astyndaǵy bıleýshige: eger sen ózińniń qaramaǵyńdaǵy eldi órkendetemin deseń, ádiletti, teń jáne barlyǵyna birdeı ór­ken­deýdi, sonyń ishinde áıelderge de tileıtin bı bol degen eken, dedi sheshen. Árıne, dedi sheshen, mundaı talaptar Batys elderinde de bar, biraq biz osy qasıetterdi ustansaq, batysshyl bolyp ketermiz degen qaýipten aýlaq bo­lýymyz kerek. О́ıtkeni, qasıetti Quran da osy qaǵıdattardy to­lyǵymen jaqtaıdy jáne talap etedi. Odan ári Nadjıb Abdýl Razaq Malaızııada bıznesti damytý ba­ǵytynda jasalyp otyrǵan reformalar týraly aıtty. Olar el­diń syrtqy rynoktaǵy báseke­lestikke qabilettiligin arttyryp otyr. Al bul reformalar eldiń ómirindegi barlyq salaǵa da qa­tysty boldy, sonyń ishinde jastar isin de nazardan tys qaldyr­ǵan joqpyz, dedi ol. Malaı­zııanyń sybaılas jemqorlyqqa qar­sy ınstıtýtynyń ashylýy jáne adam quqyn saqtaýdy qam­tamasyz etetin komıssııanyń qu­rylýy bul isterdiń jandanýyna jaǵdaı jasaı tústi. Úkimet bar­lyq pikirlerdiń teńdigin qam­ta­masyz etip, barlyq únderge de qulaq túredi. Onyń ishinde oń óz­geristerge ákeletin usynystar eshqashan umytylmaı, iske asy­ry­la­dy. Osynyń bári Malaı­zııa­ny jaqsy damyǵan qýatty elge aınaldyryp otyr. Al ol qoǵam mú­sheleriniń bárin de jaqsy tur­mysqa jetkizýde, dedi sheshen. Sóziniń sońynda ol BIEF jaq­sy pikirlermen almasyp, oryn­dy usynystar aıta alatyn jaqsy únqatysý alańy bolyp otyrǵanyn atap kórsetip, ony utymdy uıymdastyra bilgen Qazaqstan jaǵyna taǵy da alǵysyn bildirdi. Kelesi sóz Djıbýtı Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Ismaıl Omar Gellege berildi. Qazaqstan tarapyna jyly qabyldap, jaqsy jıyn ótkizip otyrǵany úshin al­ǵys bildirýden bastaǵan ol óziniń sózin forýmnyń mańyzyn aıtýmen jalǵastyrdy. Alla Islam álemi elderine zamannyń tala­by­na saı jaqsy qarqynmen damýǵa bolatyn barlyq múmkindikterdi bergen. Sonyń ishinde qýat re­sýrstarynyń negizgi bóligi, adam resýrstarynyń belsendi bóligi musylman áleminde bolyp otyr. Biz ózara yntymaqtastyq, ádildik jáne kelisimmen jumys isteıtin bolsaq, ekonomıkalyq damýdyń bıik belesine qol jetkize alamyz. Halyqtarymyzdyń arasynda pikir alýandyǵy, tózimdilik sekildi qaǵıdattardy ustana otyryp, biz ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq­tar­dy tereńdete túsýimiz kerek, dedi sheshen. Odan ári Ismaıl Omar Islam Konferensııasy Uıymynyń bú­gin­gi tańdaǵy problemalaryna toq­taldy. Búkilálemdik taldaýǵa qaraǵanda, bizdiń Uıymymyzǵa enetin 22 musylman memleketi dúnıe júzindegi ekonomıkalyq damýdan artta qalǵan 49 eldiń ishine enip otyr. Olardyń kóbin­de azyq-túlik tapshylyǵynan, búgingi kúni álemniń kóptegen elderi lyqa toıyp otyrǵanda ash­tyq­pen kúresip, janyna bir kún­dik ómir syılaý úshin talas qy­lý­da. Bizdiń ýmmamyzda joǵary qarqynmen damyǵan, álemdegi eń baqýatty elderdiń qataryna enetin memleketter de bar. Olardyń aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne shıkizat óndirýdegi áleýeti óte joǵary. Qazir musylman el­de­riniń halyqtary jalpy álem turǵyndarynyń 22 paıyzyn qu­raı­dy, al biraq ishki jalpy ónim­degi úlesimiz 7,2 paıyz ǵana. Álem­dik saýdadaǵy musylman álemi­niń úlesi 10,5 paıyz. Qoldaǵy múmkinshilikterge qaraǵanda, bul kórsetkish musylman álemi úshin óte tómen. Biz 2015 jylǵy merzimde Islam Konferensııasy Uı­ymyna enetin elderdiń árqaı­syn­daǵy saýda aınalymynyń 20 paıy­zyn musylman memlekette­riniń úlesine jetkizetin bolamyz degen mejeni alǵa qoıýymyz kerek dep oılaımyn. Sonda bizdiń bes qur­lyqty qamtıtyn ýmma­myz óziniń baı áleýetine qol jetkizer edi. Endi men ózim jaqsy biletin afrıkalyq arab elderiniń jaǵ­daıyn aıta keteıin. IKU-ǵa enetin 57 memlekettiń 27-si – af­rı­kalyq memleketter. Sonyń ishinde Aljır, Marokko jáne Nıgerııa óz aramyzda jaqsy qarqyn­men damyp kele jatqan elderge jatady. Osy úshtiktiń aýmaǵyna jylyna 82 mlrd. AQSh dollary­na teń ınvestısııa quıylyp otyr. Bul kórsetkish 2015 jylǵa qaraı 100 mlrd. dollarǵa jetedi dep boljanýda. Qazir «Afrıka – keleshektiń qurlyǵy» degen qa­ǵı­dat aıtylyp júr. Bul sózdiń jany bar. 2015 jylǵa qaraı Afrıka memleketteri ekonomıkalyq damýda úlken tabystarǵa jetedi dep kútilýde. Demografııalyq jaǵ­daıdyń joǵarylyǵy, orta tap­tyń paıda bolýy bul el­der­diń suranysyn arttyra túsýde. Eńbek resýrsynyń kóptigi de sheteldik ınvestorlar úshin Af­rıkany óz strategııasynyń basty fokýsy retinde qarastyrýyna jol ashyp otyr. Investısııanyń kóptep kelýi kedeıshilikpen kú­restegi mańyzdy qural ekeni daý­syz. Biraq basqa elderdiń ınves­tısııasynyń aǵylýy Afrıka el­deriniń bóten memleketterge ekonomıkalyq jaǵynan táýeldi bo­lyp qalýyna soqtyrmas úshin joǵary damyǵan IKU memleketteri osynaý faktordy esten shy­ǵarmaǵanyn qalar edik. Ol úshin ózara ekonomıkalyq yntymaqtas­tyqty damytý qajet. Bizdegi ener­getıka, azyq-túlik qaýipsiz­digi, ınfraqurylym, jeke sektor, t.b. strategııalyq salalar óz ın­ves­torlaryn kútýde. Bul sala­lardy qarjylandyrý damyǵan Islam elderiniń qolynan myqtap keledi. Odan ári sheshen óz eliniń ekonomıkalyq problemalaryna toqtaldy. Bizdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy bas­ty strategııamyz ekonomı­ka­myz­dy ártaraptandyrý máselesine ınvestısııa tartýǵa baǵyttalǵan. Biz jahandyq ekonomıkaǵa kirigý úshin barlyq tarapqa da ashyqpyz degen saıasat ustanýdamyz. О́zi­miz­diń úsh qurlyqtyń arasynda ornalasqan geosaıası jaǵdaıy­myz­dy utymdy paıdalanyp, bá­sekege qabiletti bola alatyn sala­larǵa basty nazar aýdarý­damyz. Biz – teńiz kóligi jol­dary­nyń boıynda ornalasqan shaǵyn elmiz. Osy salany tıimdi paıdalaný bizdiń negizgi mindetimiz. Sóziniń sońynda sheshen IKU-nyń óz eli úshin qanshalyqty ma­ńyzdy ekendigine toqtaldy. Bul Uıym biz úshin óte qajet, óıt­keni, ol ıslam qundylyqtary­men qatar, musylman áleminiń basqa salalardaǵy da múddelerin qorǵaıdy. Búgingi kúnniń týdy­ryp otyrǵan jańa ekonomıkalyq, mádenı, dinı qaýip-qaterleriniń aldyn alý jáne olarǵa toıtarys berýde uıymnyń mańyzy zor. Sondaı-aq kedeıshilikti joıý, barlyq turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda da yq­pal­dastyq pen ózara yntymaq­tas­tyqty damyta otyryp IKU oń ról atqarýda. Bizge tek bir Allaǵa syıynyp, ózimizdiń áleýetimizdi biriktirip, ózimizge ózimiz senimdi bolyp, pozısııa­larymyzdy bir arnaǵa toǵys­tyrýdan basqa jol joq ekenin uǵynýymyz kerek, dedi Ismaıl Omar sóziniń sońynda. Sóz kezegi Tájikstan Respýb­lı­kasynyń Premer-mınıstri Akıl Akılovqa berildi. Sheshen óziniń sózin IKU qyzmetine jo­ǵary baǵa berýden bastady. 7-shi Ekonomıkalyq forýmnyń qazirgi álemdegi tamasha qalalardyń biri, bizdiń zamanymyzdaǵy qala qu­rylysyn júrgizýdiń etalony bo­lyp otyrǵan Astana qalasynda ótkizilýiniń de mańyzy bar, dedi ol. Menińshe, ózara ashyq ún­qa­tysý bizdiń ekonomıkalyq da­mýy­myzdyń ózekti máselelerin sheshýge, ekonomıkalyq ıntegra­sııaǵa ótýdi qamtamasyz etetin tetikterdi jasaý jolyndaǵy ynty­maqtastyqqa qol jetkizýimizge jol ashady. Osy turǵydan Asta­nanyń aımaqtyq jáne aımaq­aralyq ıntegrasııany damytyp otyrǵanyn ózgelerimiz ózimizge úlgi tutamyz. Odan ári sheshen Tájikstan Respýblıkasy ekonomıkasynyń táý­elsizdik alǵan jyldardaǵy qalyptasý joldary men qazirgi tańdaǵy jaǵdaıyna toqtaldy. Bizdiń elimiz alǵashqy kúnnen álemniń barlyq memleketterimen ıntegrasııalyq úderisterge qosy­lýdy maqsat etken lıberaldy ekonomıkalyq saıasat ustanyp keledi. Osynyń ózi bizdiń negizgi makroekonomıkalyq kórsetkish­teri­mizdiń turaqty ósýine jol ashyp, halqymyzdyń ál-qýa­ty­nyń birshama artýyna múm­kindik berdi. Sońǵy úsh jyl­da­ǵy búkil álemdi sharpyǵan eko­nomıkalyq daǵdarysqa da biz tó­­tep berip, eldegi ekono­mı­ka­lyq turaq­tylyq­ty saqtap qala aldyq. Biz eldegi strategııalyq damý men kedeıshilikti joıýdyń 2015 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn jasap, ony iske asyrýda aıtar­lyq­taı tabystarǵa jettik. Jasalǵan jumystyń nátıjesinde kedeıshilik 2003 jylǵy 72 paı­yz­dan 2010 jyly 45 paıyzǵa deıin tómendedi. Aldaǵy jyldarǵa Res­pýblıka Prezıdenti Emomalı Rahmon negizgi úsh strategııalyq basymdyqty anyqtady. Bul ba­symdyqtardy halyqaralyq qar­jy­lyq kómek qorlarymen birlese otyryp kezeń-kezeńmen ári jos­parly túrde iske asyrý memlekettik baǵdarlamalarmen bekitilgen. Sonyń ishinde musylman elderinen keletin kómek te aı­tarlyqtaı bolyp otyr, dedi. Sóziniń qorytyndysynda   A.Akılov múmkinshilikteri men jaǵ­daıy bar Tájikstan Islam elde­riniń senimdi áriptesi bola alaty­nyn atap kórsetti. Indonezııa Respýblıkasynyń Vıse-prezıdenti doktor Boedıono sózin Qazaqstan basshysyna jáne Qazaqstan halqyna osynaý asa aýqymdy jıyndy oıdaǵydaı uıymdastyrǵany úshin alǵys aıtýdan bastady. Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmy Orta­lyq Azııada alǵash ret ótip otyr, dedi Indonezııanyń Vıse-prezıdenti. Ekonomıkalyq forým tuń­ǵysh ret Malaızııada shaqyryl­ǵan bolatyn. Indonezııa Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Búkil­álem­dik Islam ekonomıkalyq fo­rýmnyń qamqorshysy bolyp ta­bylady. Osylaı degen sheshen In­donezııa Prezıdentiniń shy­naıy nıettestik sálemin Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jáne forýmǵa qatysýshylarǵa jetkizdi. Islam ekonomıkalyq fo­rý­my­nyń Qazaqstan astanasynda ótip otyrǵany Qazaqstannyń jáne Ortalyq Azııanyń álemdik qo­ǵamdastyqta ózindik oryn alǵa­nynyń naqty kórinisi, dedi doktor Boedıono myrza ári qaraı. Biz Ortalyq Azııanyń tarıhtaǵy ornyn árqashanda joǵary baǵa­laımyz. Mysaly, «Uly Jibek joly» órkenıetter arasyndaǵy baı­lanystardy nyǵaıtýda ma­ńyz­dy ról atqardy. Osyndaı forýmdar ótkizý arqyly biz Islam áleminiń tarıhı mańyzy men qundylyqtaryn qaıta qalpyna keltire alamyz. Vıse-prezıdent budan soń búgingi forýmnyń basty taqy­rybyna toqtaldy. Sheshenniń atap ótkenindeı, forýmnyń taqy­ryby «Jahandyq ekonomıkalyq damý – ózara yntymaqtastyq pen áriptestik» dep atalady. Búginde bul ózekti máselelerdiń biri bo­lyp tabylady. Sebebi, kóptegen elder qazirgi kezde ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap kelip otyr. Soǵan barlyǵy tótep berýi tıis. Onyń ústine jahandaný úderis­teri alǵa tartqan qıynshylyqtar tereńdeı túsýde. Osyǵan baıla­nysty olardy sheshý máselesi kúr­deli sıpat alyp barady. Degenmen, jahandaný álemdik órke­nıetter men mádenıetterdi bir-bi­rine jaqyndastyrýǵa áser etýde. Bul úrdis bizge kóptegen múm­kindikter beredi, dep jalǵas­tyr­dy sózin Boedıono myrza. Son­dyq­tan da bizder jahandanýǵa qa­tysty qıynshylyqtarǵa qara­mas­tan, yntymaqtasa otyryp, ór­kendeýge úles qosýymyz qajet. Qazirgi kezeńdegi qıynshylyqtar transshekaralyq sıpatta. Sol sebepten olar halyqaralyq ynty­maqtastyqtaǵy kelisimderdi talap etedi. Jahandyq qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarystan kópshilik memleketter áli shyǵa alǵan joq. Ony eńserý úshin bizder osyndaı jıyndar arqyly kóptegen prob­le­malardy sheshýimiz kerek. Forýmda kóterilgen máseleler tek sóz jú­zinde qalyp qana qoımaı, tájirıbe júzinde iske asyrylýy tıis. Sheshen sondaı-aq ózara qa­rym-qatynastardy nyǵaıtý jaı­yn da ortaǵa saldy. Onyń atap ótýinshe, qarym-qatynastar jaq­sarǵan saıyn, shıkizattar men taýarlar almasý arta túsedi. Bular elder arasyndaǵy kelispeýshilikter men túsinispeýshilikterdi sheshýge septigin tıgizedi. Son­dyq­tan da ınfraqurylymdy jedel damytyp, yntymaqtastyqty ny­ǵaı­tý kerek. Bular Islam áli­miniń basty qaǵıdattarynyń biri ekenin umytpaǵan jón. Osy maqsatqa jetý úshin IKU-ǵa mú­she memleketterdiń úkimetteri birlesip jumys istegeni tıimdi. <