Mal asyldanbaı ónim molaımaıdy

Osy baǵytta qolǵa alynyp jatqan birlesken jobalardy iske asyrýdaǵy qıyndyqtar men kedergilerdi eńserýdiń joldary sanalýan Elbasy N. Nazarbaev óz Jol­daýynda agrarlyq sektorda etti mal sharýashylyǵyn damytý jó­ninde buryn-sońdy bolyp kór­me­gen jobanyń júzege asyryla­tynyn málimdegen edi. Bıylǵy jyl agroónerkásip kesheni úshin betburys jylyna aınalǵaly ot­yr. Onyń sońy 2016 jyly et eksportyn 60 myń tonnaǵa jetkizý mejesine ulaspaq. Munyń ózi 4 mıllıon tonna bıdaı ekspor­tyna teń degen sóz. Osyndaı qaryshty qadam aýyldyq jerlerde 20 myńnan astam jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berip, júz myńnan astam aýyl turǵyndarynyń kiris kózine aı­nalmaq. Maldyń barlyq túriniń asyl túlikteri men tuqymda­ry­nyń sany kóbeıip, ony ıgerý úshin 130 mıllıard teńge nesıe resýrstary jumsalatyn bolady. Osynaý irgeli mindetterdi oryn­daý maqsatymen oblysta arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, sharalar atqaryla bastady. Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrliginiń ja­ýapty mamandary, salalyq vedomostvo basshylary atbasyn jıi buryp, «QazAgro» AQ-tyń iri qara maly etiniń eksporttyq ále­ýetin damytý jónindegi birlesken jobasy aıasynda mal ósi­rýmen aınalysýshylar qarjy­lyq jeńildikterge ıe bolatynyn túsindirýmen boldy. Qyzyljar – jeri qunarly, jaıylymy shúıgindi óńir. Jergilikti tabıǵat jaǵdaıyna beıimdep mal ósire bilgen sharýa ada­my­na tabys kól-kósir. Oǵan my­saldar jetkilikti. «Alabota» as­yl tuqymdy mal zaýyty biraz ýaqyttan beri etti baǵyttaǵy qa­zaqtyń aqbas sıyryn ósirýmen aınalysyp keledi. Osy sharýa­shy­lyqty kóp jyl basqarǵan San­syzbaı Alpysbaevtyń tu­syn­da maldyń soltústik óńirge beıimdelgen ósimtal tuqymy paı­­da boldy. Tabyndy asyldan­dyrýǵa, óz tóli esebinen ósirýge ǵylymı turǵydan úlken mán berilip, qazaqtyń aqbas muqyl sıyry sekildi jańa tuqym ónip-ósti. Qazir ol úlken suranysqa ıe. Munda 2500-deı iri qara ba­ǵylyp, 4000-nan astam mal bor­daqylanady. Kanadadan 400 bas gereford tuqymy ákelinbek. Aq­qaıyń aýdany «Daıyndyq» ShQ-nyń jetekshisi Birjan Shaı­mer­denovtiń batyl qadamdary da súı­sintpeı qoımaıdy. Ol qoja­lyqtyń qarajaty esebinen Shy­ǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Aq­mo­la oblystarynan 230 bas qu­na­jyn men buzaý ákeldi. Malsaq jannyń jergilikti jaǵdaıǵa tó­zimdi, joǵary kúı-kútimdi onsha talǵamaıtyn qazaqtyń aq bas tu­qymyn tańdap alýy kezdeısoq emes. Onyń endigi maqsaty –ta­bynnan tabyn órgizip, mal asyl­dandyrý fermasyn qurý. Budan tysqary 50 bas estondyq qarala sıyr satyp alyp, sút óndirýge de bet burdy. Taıaýda gereford tu­qym­das 3 buqany aýksıon arqy­ly satyp aldy. Osynyń bári – bıyl atqarylǵan sharýalar. Keıbireýler qusap Úkimetten qarjy kútpeı-aq, ishki rezervterdi qııý­lastyra bilýi iskerligin aıǵaq­ta­sa kerek. «Zenchenko ı K» komandıttik seriktestigi, «Taıynsha-Astyq»» agroqurylymy ozyq teh­nologııaǵa negizdelgen fermalar ashyp, Kanadadan ákelingen sıyrlardyń jyldyq saýyn mól­sherin 6000-8000 lıtrge deıin jet­kizip otyr. Sóz arasynda Sol­tústik Qazaqstan mal sharýa­shy­lyǵy jáne veterınarııa ıns­tı­týty tarapynan atqarylyp jat­qan oń úrdisterdi aıta ketken jón. Tájirıbeli ǵalymdar basyn qosqan ǵylymı ortalyq iri qara malynyń tuqymyn asyldandyrý, tabyndardy suryptaý, qoldan ur­yqtandyrý, jańa tuqymdy jetildirý baǵytynda sharýashy­lyq­tarmen kelisim-shart jasasyp, alǵashqy jemisin ala bastady. Mal tabyndaryn asyldan­dy­ryp, ónimdi molaıtýdyń, repro­dýk­tor-sharýashylyqtar, asyl tu­qymdy fermalar qurýdyń bir joly shetelden asyl tuqymdy mal satyp alý. Árıne, bul istiń bir jaǵy ǵana. Ondaı táýekelge barýǵa ekiniń biriniń shamasy jete bermeıtini anyq. Qazaqta «alys­tan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala» degen qanatty sóz bar. Olaı bolsa, elishilik múmkin­dik­terdiń retin taýyp, memlekettiń jeńil­dik­terin paıdalaný álde­qaı­da tıimdi ekeni sózsiz. О́ki­nishtisi sol, keıbir seriktestik basshylary as­yl tuqymdy mal basyn ósirýge jan-jaqty qoldaý kórsetilip ot­yr­ǵanyna qaramas­tan, isti ilgeriletýge qulyqsyz. Birjan baýyry­myzdyń tájirı­be­si shaǵyn qoja­lyqtar úshin tap­tyrmaıtyn oń­taı­ly tásil em­es pe? Demek, mal sharýashy­ly­ǵyn órkendetýdiń qı­yndyǵyn kól­deneń tartý ánsheıin syltaý ǵana. Kerisinshe, qaıta­ry­my mol tabysty sala ekenin uǵy­natyn mezgil jetken sekildi. Úkimettiń demeýqarjysy esebinen Qyzyljar óńirinde atqa­ry­latyn mindetter ulan-ǵaıyr. Alda 10000 basty bordaqy­laı­tyn alańdar, 4000 basqa ar­nal­ǵan reprodýktor-sharýashy­lyq­tar, 15600 basqa shaqtalǵan fermerlik sharýashylyqtar qurý mejesi tur. Alaıda, qazirgi qarqynǵa qa­ra­ǵanda, «QazAgro» AQ-tyń iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý jobasy negizinde 2011-2015 jyldardy qamtıtyn jergilikti baǵdarlamanyń oryndalýy sylbyr. Bul másele aımaq bas­shy­sy Serik Bilálovtiń tóra­ǵa­ly­ǵymen ótken keńeste arnaıy talqylanyp, kemshilikter atap kór­setildi. «Sybaǵa» baǵdar­la­ma­syn iske asyrýǵa Aýyl sharýa­shylyǵy qarjylaı qoldaý qory qarajat bólgenimen, mal áli kún­ge deıin satyp alynbaǵan. Kún ótken saıyn mal baǵasynyń kó­te­rilip jatqanyn eskersek, mun­daı kózqarasty nemquraıdy­lyq­qa balamasqa amalymyz joq. «Ag­rarlyq nesıe» korporasııasy jergilikti ókildiginiń de áreketi qaryn ashtyrady. 17 jobanyń tek úsheýi ǵana qarjylaı qam­ta­masyz etilgen. Al, «Aýyl sharýa­shylyǵyn qarjylaı qoldaý qo­ry» AQ basshylyǵy 860 iri qara ma­lynyń ákelingen-ákelinbe­geni­nen beıhabar. 24 sharýa qojaly­ǵyna berilgen 133 mıllıon teń­geniń saı­da sany, qumda izi joq. 27 mıl­lıon teńge ıgerilmegen kúıi qalǵan. Esil, Ýálıhanov, Mam­lıýt aýdandarynda bir de bir sharýa qojalyǵy jeńildikti nesıe alýǵa nıet bildirmegen. Túıindi máseleniń biri – de­meýqarjy alýdaǵy qolbaılaýlar. Qaǵazbastylyq, bıýrokrattyq bó­ge­sinder saldarynan ótinishter­diń qaralýy uzaqqa sozylyp ketedi. Syrttan mal satyp alýdyń, mal­dá­rigerlik-sanıtarlyq jón-jo­syq­syz talaptardyń mashaqa­ty da az emes. Serik Sultan­ǵa­zy­uly atal­mysh baǵdarlamada mal semirtý alańdaryn, otbasylyq fer­malar, maldy óz tóli esebinen ósirý or­talyqtaryn jáne qa­jetti ınfra­qu­rylymdar qurý jó­ninde keshen­di sharalar qaras­tyrylǵanyn, endigi maqsat jańa mal sharýa­shy­ly­ǵy jobasyn or­yndaý bolyp taby­la­tynyn atap kórsetti. Sapaly jemazyq qo­ry­na barynsha nazar aýdarýdy erekshe eskertti. Aýyldyń negizgi kúnkórisi – mal. Ony qoldaǵy derekter de aıǵaqtaıdy. Qyzyljar óńirinde iri qara maldyń 90-95 paıyzy jeke adamdardyń ıeliginde. Demek, bul tóńirekte de problemalar shash-etekten degen sóz. Eti de, súti de mol ári qunarly mal ta­byn­daryn ósirý ońaı emes. Kóp jerlerde mal dárigerleriniń tap­shy­lyǵy, bilikti mamandar­dyń je­­tispeıtini jasyryn emes. Ekinshiden, berik jem-shóp baza­sy jasalyp, onyń quramy vıtamındi zattarmen baıytylýy shart. «Sıyrdyń súti – tilinde» dep beker aıtylmaǵan. Sonymen, Memleket basshy­sy etti mal sharýashylyǵy baǵy­tyndaǵy keleli mindetterdi belgilep berdi. Úkimet nesıe resýrs­taryn bóle bastady. Osyndaı múmkindikterdi qalt jibermeý sol­tústikqazaqstandyq mal ósi­rý­shiler úshin de úlken syn belesi bolǵaly tur. О́mir ESQALI. Soltústik Qazaqstan oblysy.