Shirigen jumyrtqa

Bir páneıi sebeptermen qarttar úıine jolym tústi. Bıik temir qaqpadan ótip, eki jaǵy alýan túrli gúldermen kómkerilgen alleıa boıymen mekeme basshysy otyratyn keńsege qaraı kele jatqanmyn. Aıaqjol qaptalyndaǵy arqaly oryndyqta taıaǵynyń ushyna ıegin tirep otyrǵan qarııanyń bir núktege qadalǵan oıly, muńly nazary meni eriksiz kidirtti. Aldynan jaıbaraqat óte almadym. Qazaqy saltpen esendestim. – Á-á! Amansyń ba, qaraǵym? – Tynysh­tyǵyn alǵan daýysqa selt etken qart basyn kóterip, eńsesin tiktedi. – Bala-shaǵań, ot­basyń ornynda ma, shyraǵym? Kel, otyr! – dep janyna otyrýǵa meńzedi. – Buryn bul jerden ózińdi baıqamappyn. Jaı júrsiń be? – dedi qasyna tize búkken soń. – Jaǵdaıym durys aqsaqal. Bir sharýam bolyp, osy uıymnyń basshysyna jolyǵýǵa kelip edim, – dep osynda bas suǵýymnyń jaı-jap­saryn bildirdim. – Aty-jóniń kim? Qaı eldensiń? Jónimdi aıttym. – E-e, durys, aınalaıyn! Halqy­myz­dyń dástúrimen rýyńdy surap jatqa­nymdy aıypqa buıyrma, balam. Aınalyp kelgende kóp qazaq­tyń bári bir qazaq. – Aǵa, ózińiz bul jerge qalaı kelip qaldyńyz? – dep áýelde-aq kóńilge uıalaǵan túıtkildi tótesi­nen tostym. – E, shyraǵym-aı, meniń tálkek taǵdyrym kimge kerek deısiń. Kórge­nimdi, bastan keshkenimdi eshqashan eshkimniń ba­sy­na túspegenin tileımin men beıbaq. – Qarııa únsiz býlyqty. Jasaýraǵan janaryna irkil­gen tamshylardy alaqanynyń syrty­men súrtti. Basyndaǵy taqııasyn alyp, alma-kezek qos janaryna basty. Kóz jasyna tun­shyqqan qart birýaq únsiz, solyqtap otyrdy. “Qap! Júreginiń qaıazdanǵan jarasyn tyr­nap jiberdim be? Onsyz da kúızelip júrgen janyna shoq basyp aldym ba? Nem bar edi» dep men turmyn. – Jaraıdy, qalqam! Surap qaldyń, kúı­zelgen kúıimdi aıtaıyn. Ishtegi sóz ól­genshe… Sherimdi tarqatsam jeńildep qalar­myn, bálkim. Onda atańdy tyńda… – Áke-sheshemniń jar degende jalǵy­zymyn. Anamnyń bosanýy aýyr bolyp, sodan dertke ushyrap, menen basqa qursaq kótermepti. Ata-anam soǵystan keıingi eldiń qıyn kezinde betimnen qaqpaı, álpeshtep ósirdi. Baryn jolyma jumsap, joǵary oqý ornynda oqytty. О́z qoldarymen úılen­di­rip, aıaǵymnan turǵyzǵannan soń kóp ótpeı ózderi de biriniń artynan biri kete bardy. Quddy meniń úıelmen bolýymdy kútip júrgendeı-aq, bul jalǵannan asyǵys attan­ǵandaryna qabyrǵam qatty qaıysty. Áıt­pese, sonshalyqty qaýsaǵan káriliktiń aýyly áli qaıda, alys edi-aý. Nemere súıip, qyzyǵyn kórer kúnderi birden short úziledi dep úsh uıyqtasam túsime kirip pe?! Basqa túskenge kónbegende qaı amalyń bar. Qara shańyraqtyń tútinin tútetip, tir­shiligimizdi ilgeri súıretýge tyrystyq. Etim­niń tiriligimen bireýge alaqan jaımadyq. O, Qudaıdyń qudiretin qarashy. Meniń áıelim de tuńǵyshymyzdy týǵannan dimkás­tikke dýshar boldy. Ol da bir perzentpen shekteldi. Bilip te, úırenip te úlgermegen enesiniń qasiretin qalaı qaıtalady dese­ńiz­shi! Bolmasa, sheshemniń de, zaıybymnyń da qandary bólek, jónderi bóten emes pe edi. Qaıteıik, arqyraǵan aǵysqa qarsy júzý adamǵa qıyn. Bul da Jaratqan ıemniń buı­ry­ǵy bolar dep, mańdaıdaǵy jazmyshqa ba­ǵyn­dyq. Ulymyz beske toldy. Ortamyzda qul­dyrań qaǵyp, erke bolyp ósip keledi. Oǵan serikti Táńirim bermegen soń, jalqy­myzǵa da shúkirshilik jasap júrdik. Janymda dál búgingideı saırap tur. Bir jazda ulymyzdy kórshimizdiń úıine qal­dy­ryp, sharýa jaıymen jubaıym ekeýmiz oblys ortalyǵyna bardyq. Qaıtarda bazarǵa soǵyp, anaý-mynaý qajetimizdi alǵan soń ashanaǵa kirgenbiz. Jaıǵasqan betten-aq bes jas bala shamasyndaǵy bir bala aıaǵymyzǵa oratylyp, qasymyzdan aınalshyqtap shyq­paı qoıdy. Kıimi kirleý, óńi júdeý, keıpi azǵyndaý kórindi. Aıaly alaqannyń mápe­si­nen kópten qalys qalǵany anyq ańǵary­la­dy. Qansha júzi solǵyn, ústi qojalaq bol­ǵanymen, ózi sondaı súıkimdi, tili ap-anyq. Kisige úıirsek balaqandy músirkep, janymyzǵa jaıǵastyryp, dám berdik. Ol tamaq iship otyrǵanda jurtqa as tasyp júrgen kelinshekten “myna sábı qaısyńnyń balań?” dep suradym. “E-e, bul jetim. Je­tim bolǵanda áke-sheshesi joq tas je­tim” dep tóbeden urǵandaı qoıyp qaldy. “Osy ashana ústindegi páterde turatyn aýrý táteıiniń qolynda». Júrek shirkin solq etti. Quıtaqandaı balaǵa obal ǵoı tipti. “Júr, úıińe baraıyq, balaqaı” dedim. Balanyń qolynan jetektep, syrtqa bettedik. Nege bel sheshkenimdi Qu­daı qosqan qosaǵym da túsindi. Oqys tur­ǵanymnyń mánisin surap jatpady. Sońy­myz­dan únsiz ere berdi. Sonymen ne kerek, balanyń páterinen tysqa shyqpaıtyn naýqas tátesimen tany­syp, bilistik. Jetim balaǵa alystaý juraǵat bolyp keledi eken. Balaqannyń sábı sha­ǵyn­da ákesi men sheshesi jol apatynan kóz jumypty. О́zge týystary bolmaǵan soń búldirshin munyń qamqorlyǵynda qalypty. О́zi syrqattyǵynan turmys ta qurmaǵanyn, qazir sol derti jyldan-jylǵa dendep bara jatqanyn, balany erte me, kesh pe balalar úıine ótkizbek oıy baryn demigip otyryp áreń jetkizdi. Entikpege shaldyqqan beısharaǵa jata-jabysyp, qolhat berip, ashanada tapqan sol Sardardy aýylǵa alyp qaıttym. Esimi de óz balam Qaldarǵa uqsas bolyp shyqty. Ony ulymnyń janyna qostym. Ekeýi túıdeı jasty. Kóp uzamaı-aq álgi áıel qaıtys boldy. Jetimin izdegen jan bolmady. Ony qandaı qıyndyqpen óz atyma aýdarǵanymdy saǵan táptishtep aıtyp jatpaı-aq qoıaıyn. Eki ulym egiz qozydaı birge ósti, bir mektepte, bir synypta oqydy. Qyzmetim joǵarylap, qalaǵa qonys aýdardyq. Jańa jumys ornymnan úlken úıdiń kiltin qolǵa ustatty. Taı-qulyndaı tebisip, jarysa erjetken qos qanatym onjyldyqtan keıin ózimiz turǵan shaharymyzdaǵy ınstıtýtqa da qatar ilikti. Oqýlaryn bitirgen boıda iske de birge ornalasty, juptaryn jazbaı júrdi. Aldymen Qaldarym kelin ákeldi. Máre-sáre toıyn jasadyq. Qýanyshyna zaýyttaǵy maıy keýip úlgermegen avtokólik áperdim. Jylǵa jaqyndaǵanda ińgálaǵan náresteniń únin estidik. Shańyraǵymyz shattyqpen shalqyp, janymyz jarqyrap, tynysy keń tirshilik keship jatqanbyz. Typ-tynysh opaly otbasyma kenetten sumdyq daýyl soǵyp, ustyny opyryldy. Alpysqa da jetpeı áıelimniń sýisherligi úzildi. Janserigim, syrlasym sheshemniń qasiretin osymen ek­in­shi ret qaıtalady. “Allaǵa sonshalyqty ne jazyp qoıyp edim” dep tóbemdi toq­paq­taǵanmen, oǵan qarsy qylar sharań qaı­sy, kúıik jutyp qala berdik. О́ksikpen ózek órtenip, jylyn ótkizdim. Endi esimdi jıyp, Sardarymdy aıaqtan­dy­rýdy oılastyrýǵa kiristim. Qatarynan qal­masyn dep aldymen oǵan da sýjańa avto­kólikti tańdap júrip syıǵa tarttym. Nesin jasyraıyn, sol jigit óz kindigimnen týǵanǵa qaraǵanda, meıirbandylyǵymen, elpildek kishipeıildigimen erekshelendi. Tól perzen­timizdeı ishi-baýyrymyzǵa sińip ketti. О́zi sharýaǵa epsekti bolyp qalyptasty. Úıdiń maıda-shúıde tirligin bógdeniń kómeginsiz-aq ózi tap-tuınaqtaı tyndyryp tastaıdy. Eń­bekaqysyn da shyp-shyrǵasyn shy­ǵar­maı, sheshesine ákelip berip júrdi. Otbasymyzdaǵy oıran sol balama mashına satyp áperýden bas­tal­dy. Qal­dar jańa avtokólikke ishtarlyq jasap júrgenin kóz­qa­rasynan, qı­my­lynan baıqadym. Sardar maǵan aıt­paı, ózinikin be­rip, sonyń es­ki­sine qanaǵat tutqa­nyn sezdim. Bir kúni Qaldar meni ońa­sha shaqyryp alyp: “Kóke, Sardar sizdiń bir áıelge baryp júrip tapqyzǵan balańyz kóri­ne­di. Endi oǵan úıdi de beresiz be?” dep beti búlk etpeı qara-a-p tur. Ashýymnyń qozǵany sonshalyq: “Kim kókidi saǵan mu­ny?” dep aqy­ryp jiberdim. “Kelinińiz aıt­ty” dep ol she­ginip berdi. “Qatynyńnyń óse­gine sensek, oń­bas­syń” dep artynan kiji­nip men qala berdim. Birde jumystan oralsam, Qaldarym ba­la-shaǵasyn, ertip, kelinsheginiń tórkinine kóship ketipti. Sońynan Sardar qaıtarmaqqa birneshe ret jalbarynyp baryp edi, ıt-terisin basyna qaptap qaıtaryp jiberipti. Qamyqqan Sardarym: “Áke, ekeýmiz basqa úıge kóship, qara shańyraqty Qaldarǵa bosatyp bereıik, elden uıat-ty. О́z otanyn tastap ketkeni bolmas” dedi. “Bul aqylyń da maqul, eń áýeli úılený toıyńdy óz úıińde ótkizeıik. Sodan keıin bólek shyǵaıyq” degen ýájge ekeýmiz de toqtaǵanbyz. Alaıda Sardarym osy armanyna jete al­maı, qurylysta júrgende basyna beton qu­lap, opat boldy. Jalqy jubanyshymnan, er­teńgi jaryq kúnimnen óstip oqysta aıyryldym. Botaqanym Sardarymdy aza tutyp jú­rip, onyń jylyn atqardym. Sheshesi men eke­ýiniń basyn kóterdim. Qısaıyp qalma­ǵa­syn, syrtyń bútin, ishiń sherge toly súmeti­lip júre beredi ekensiń. Zeınet jasyna jetken soń ólerdegi sózimdi satyp, ózimdi osy qarttar úıine qamadym. Al, sol ketkennen mol ketken Qaldarǵa úıdiń kiltin, qujatyn, jıǵan-tergen qarjymdy túgel berip ji­ber­dim. Ol bir shirigen jumyrtqa bolsa da, ba­la­lary bóten jerde tarshylyq kórmesin de­dim. Olardyń ne kinási bar. Mine, shyraǵym, bar áńgime osy. Sen suradyń, men aıttym. Qaıaýly qarııa áńgimesiniń sońynda aǵyl-tegil jylaıma dep qaımyǵyp otyr edim. Joq, kóz jasy shyqpady. Budan artyq bó­ge­le berý de qısynsyz edi. Qoshtasarda: “Aǵa, Qaldar kelip tura ma?” dep kókeıimdegini taǵy irke almadym. Sherge bókken qart: “Joq!” dep qysqa qaıyrdy da, qamyqqan júzin, muńly janaryn buryp áketti. Mekeme basshysynyń keńsesine kelsem, ol ketip qalypty. Ýaǵdalasqan ýaqytynda jolyǵa almaǵanyma “qap, áttegen-aı!” deme­dim. Meniń ókinishim múlde basqada edi, tym tereńge batyp ketip edi. Jeńis BAHADÚR.