Et eksporty elge ne beredi?

ÚKIMET "Egemen Qazaqstan" aptalyq qosymshasy ____________________________________ Elimizde 180 mıllıon gektardan astam jaıylymdyq jerler bar. Bul otandyq mal sharýashylyǵyn damytýdyń, arzan et óndi­rýdiń negizgi resýrstyq kózi bolyp tabylady. Jalpy, mal sharýashylyǵynyń bizdiń jerimizde ejelden qalyptasyp, damyp kelgendigi belgili. Ol atam qazaqtyń negizgi kásip kózi bolatyn. Sondyqtan osydan ǵasyr bu­rynǵy ýaqyttardyń ózinde qazaq dalasynda Qoıandy, Qarqaraly sekildi ataqty jármeń­keler jumys istep, maldy eksportqa shyǵarý máselesi sol tustan bastap jolǵa qoıyldy. Árıne, sol kezdegi mal sharýashylyǵy­nyń ózindik kemshilikteri boldy. Sonyń eń bastysy, mal tuqymyn asyldandyrý isine kelip tireletin edi. Bul salaǵa bizde ǵylym Keńes odaǵy kezinen bastap, ıaǵnı keıinnen aralasa bastady. Sondyqtan bolar, Ahmet Baıtursynov osy­dan júz jyldaı buryn jazǵan maqala­syn­da qazaqta mal sharýashy­lyǵynyń damýy tek jerdiń keńdiginen ǵana bolyp otyrǵandyǵyn, jer tarylǵan jaǵdaıda maldy ǵylymmen, bilimmen baǵyp ketýge qazaqtyń shamasy kelmeıtindigin aıtyp, halyqty damyǵan elderdegi sekildi maldy ǵylymmen, bilimmen baǵýǵa, eń bastysy mal tuqymyn asyldan­dyrý máselesine mán berýge shaqyrǵan bo­latyn. Ahańnyń aıtqan osy sózi óziniń mańyzdylyǵy turǵysynan álde bolsa kún tártibinen túspeı kele jatqandyǵy shyndyq. Qazir ǵalymdardyń, mamandardyń esepteýi boıynsha, eger Qazaqstan mal sharýa­shy­lyǵyn talapqa saı damytyp, onyń ónimderin eksportqa shyǵara alǵan jaǵdaıda budan túsetin tabys astyq satýdan da artyq bolyp shyǵady eken. Demek, osy salaǵa erekshe mán berý qazirgi kúni jan-jaqty damý jolyna túsken Qazaqstan úshin zamannyń qoıyp otyrǵan basty talaptarynyń biri bolyp tabylady. Mal sharýashylyǵyn damytýdyń múmkin­dikteri de jetkilikti. Mal jaıylymdyqta­rynyń moldyǵymen qatar, Qazaqstannyń asa iri ımporttaýshy elderdiń, sonyń ishinde Qytaı men Reseıdiń arasynda tıimdi geogra­fııalyq ornalasýynyń ózi bizde bul isti ilgeri jyljytýǵa úlken artyqshylyqtar beredi. Onyń ústine sońǵy jyldary Qazaqstan ózin­dik ishki qory jetkilikti álemdegi baı el­derdiń qatarynan kórine bastady. Memleket te mal sharýashylyǵyn damytýdan qarjyny aıap otyrǵan joq. Tek osy bar dúnıelerdi ilkimdilikpen paıdalanyp, iske jarata bilý qajet. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, Úkimet Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, mal sharýashy­lyǵyn damytýdyń, sonyń ishinde et ekspor­tyn taıaýdaǵy jyldardyń ózinde kúrt artty­rýdyń asa órshil mindetin alǵa qoıdy. Osy­ǵan oraı «KazAgro» holdınginiń aıasynda atal­ǵan maqsatty júzege asyrýǵa baǵyt­tal­ǵan keshendi sharalar júıesi ázirlendi. Muny Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıde tany­mal bolýǵa laıyqty jańa ónimin qalyptas­tyrýǵa negizdelgen Úkimettiń brendtik joba­sy dep te ataýǵa bolady. Osy joba boıynsha taıaýdaǵy 5 jyl ishinde Qazaqstanda bir mezgilde 150 myń basty bordaqylaýǵa qoıa alatyn 60 bordaqylaý alańy salynýy tıis. Munyń syrtynda osy bordaqylaý alańdaryn malmen qamtamasyz etip otyratyn 54 reprodýktorlyq sharýashy­lyq, 2,5 myń fermerlik sharýashylyqtar jumys isteıtin bolady. Osynyń negizinde Reseıge jóneltilip kelgen et eksportynyń jyldyq kólemin qazirgi 2 myń tonnadan 60 myń tonnaǵa deıin jetkizýdiń múmkindigi qalyptaspaq. Atalǵan jobany qarjylandyrý respýb­lı­kalyq bıýdjetten jáne holdıngke Ulttyq qordyń bólgen qarajaty esebinen júzege asyrylmaq. Buǵan shamamen alǵanda 148 mıllıard teńgeniń qarjysy jumsalatyn bolady. Al endi qazirgi jaǵdaıǵa keletin bolsaq, elimizdegi et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy mal­dyń úlesi jalpy iri qara malynyń 1,25 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Bul óte tómen kórsetkish. Et eksportyn jolǵa qoıý úshin eń aldymen osy baǵyttaǵy asyl tuqymdy iri qara malynyń sanyn kúrt arttyrýymyz qajet. Sonda ǵana bul jobadan belgili bir nátıje kútýge bolady. Muny osy ispen kópten shuǵyldanyp kele jatqan damyǵan elderdiń tájirıbesi de kórsetip otyr. Máselen, AQSh pen Kanada etti iri qara maldyń jal­py mal basy ishindegi úlesi 75-85 paıyzdy quraıdy eken. Bizdiki – 1,25 paıyz. Mine, osy­ǵan qarap-aq biraz jaı­dy ańǵarýǵa bolatyn sekildi. Osyǵan oraı elimiz­diń Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi aıasyn­da mal tuqymyn asyl­dan­dyrýdyń keń aý­qym­dy jańa júıesin qurý isi ótken jyldan bastap qolǵa alyndy. Qazirdiń ózinde mal tu­qymyn asyldandyrýmen aınalysatyn sha­rýa­shylyqtardyń barlyǵy osy júıege biriktirildi. Bul júıeniń olarǵa beretin artyq­shylyǵy, qolda bar mal basy burynǵydaı emes endigi kezekte qatań esepke alynyp, olardyń árqaısysyna memleket tarapynan sýbsıdııa beriletin bolady. Sonymen qatar, júıege qosylǵan sharýashylyqtar elimizdiń jaǵdaıyna saı keletin asyl tuqymdy buqa­lar­dyń uryqtarymen, sonymen qatar, shet memleketterden jetkizilgen embrıon uryq­tar­men qamtamasyz etiledi. Osyndaı basqa da kóptegen artyqshylyqtary jetkilikti. Bul isti qazir isker maman, menedjer, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Aıbyn Tórehanov bastaǵan ǵylymı ınnovasııalyq ortalyq pen «Asyl túlik» respýblıkalyq mal tuqymda­ryn asyldandyrý ortalyǵy qolǵa alyp júrgizýde. Mal tuqymyn asyldandyrýdyń uzaqqa sozylatyn, biraq negizgi nátıje beretin úde­ris ekendigi belgili. Osy is ábden jetilip, jol­ǵa qoıylǵansha shetelderden et baǵytyn­daǵy asyl tuqymdy maldardy ımporttaý isi qolǵa alynyp otyr. Et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy maldardyń sanyn 246 myń basqa, sonyń ishinde tóldeıtin maldyń sanyn 135 myń basqa deıin jetkizý maqsatynda taıaý­daǵy 5 jyldyń ishinde shetelderden kem degende 72 myń asyl tuqymdy mal satyp ákelý kózdeledi. Ol maldar jobaǵa qosylyp otyr­ǵan reprodýktorlyq sharýashylyqtarǵa ornalastyrylatyn bolady. Baǵdarlamany qarjylandyrý isi holdıng quramyndaǵy «Aýyl sharýashylyǵyn qarjy­laı qoldaý qory» AQ, «Agrarlyq  nesıe korporasııasy» AQ arqyly júzege asyrylý­da. Munyń birinshisi 50 basqa deıingi asyl tuqymdy iri qara malyn, ekinshisi 50 bastan artyq asyl tuqymdy maldy satyp alý isin nesıelendiredi. Nesıeniń jyldyq syıaqy stavkasy 6 paıyzdy quraıdy. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ osy maqsatqa bıylǵy jylǵa 7 mıllıard 500 mıllıon teńgeniń nesıelik qarjysyn bólýdi josparlady. Sonymen qatar, orta deńgeıdegi sharýa qojalyqtaryndaǵy mal sharýashy­lyǵyn damytý isine joǵarydaǵydan tys 3 mıllıard 700 mıllıon teńgeniń qarjysy josparlanǵan. Qysqasyn aıtqanda, atalǵan baǵdarlamaǵa qosylamyn deýshilerge tıisti qarjy kózi qarastyrylǵan. Munyń syrtynda ótken jyly álemdik rynokta suranysqa ıe bolatyndaı elimizdiń et brendin qurý jáne ony ilgeri jyljytý maqsatynda «QazAgro» holdıngi quramyn_daǵy «Mal ónimderi korporasııasy» AQ osy iste tájirıbesi mol amerıkalyq «Global Beef» kompanııasymen birlesip, «KazBeef» birlesken kásipornyn qurdy. Osynyń negizinde Aqmola oblysynda bir mezette 5 myń basqa deıingi iri qara malyn ustaıtyn iri bordaqylaý alańynyń qurylysy bastaldy. Bul bordaqylaý alańy damyǵan ınfraqu­rylymdarmen qamtamasyz etilip, ónimdi óńdeýdiń tolyq sıklymen jumys isteıtin bolady. Osymen birge, elimizdiń tabıǵı klımat jaǵdaıyna beıimdelgen asyl tuqymdy mal tólderin ósirýmen shuǵyldanatyn eki asyl tuqymdy sharýashylyq qurýdyń pılot­tyq jobasy iske asyryla bastady. Bul sha­rýashylyqtardyń birinde Angýs, ekinshisinde, Gereford tuqymdary ósiriletin bolady. Sharýashylyqtar  «Global Beef» kompanııasy mamandarynyń tikeleı qatysýymen amerı­kalyq mal ósirý tehnologııasyna sáıkes jumys isteıdi. Mundaı sharýashylyqtar qurýdaǵy taǵy bir maqsat – olardyń bazasynda elimizdiń mamandaryn oqytý-úıretý ortalyǵyn uıym­das­tyryp, sheteldik ozyq tájirıbeni el ishinde taratý. Bolashaqta osyǵan uqsas repro­dýktorlyq sharýashylyqtar jekemenshik kapıtaldyń qatysýymen respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde jumys istemek. Mine, elimizdegi mal sharýashylyǵyn jańa jaǵdaıda damyta otyryp, et eksportyn arttyrý maqsatyndaǵy atqarylyp jat­­qan is-sha­ralardyń bir parasy osyn­daı. Bola­shaq­ta bul is odan ári damytyla túspek. Sóı­tip, taıaýdaǵy 5 jyldyń ishinde et baǵy­tyn­daǵy mal basynyń úlesi 13,2 paıyzǵa, al on jyldan keıin 51 paıyzǵa deıin jetkizilmek. Sol tusta elimizde jylyna 180 myń tonnaǵa deıin sıyr etin eksportqa shyǵarýdyń múmkindigi qalyptasatyn bolady. Elimizde et eksportyn kúrt damytýdyń jańa jobasy ústimizdegi jyldyń basynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov tóraǵalyq etken Úkimettegi arnaıy keńeste qaralyp, maquldaýǵa ıe boldy. Qazirgi kúni jobany júzege asy­rý­dyń tetikteri to­lyqtaı anyq­­talyp, is qar­qyndy túr­de alǵa jyl­jy­tylýda. Túptep kel­­gende, et eks­portyn da­mytý halqy­myz úshin óte paıdaly. Bul eń aldymen aýyldyń kásibi men násibin kóbeıtedi. Eger Qazaqstannyń osy ónimi shetelderdiń suranysyna ıe bolyp jatsa, budan elimizge qosymsha qarjy quıylyp, usaqtalyp ketken sharýashylyqtar qaıtadan úlkeıip, qalpyna keletin bolady. Aýylda osynyń negizinde jańa jumys oryndary ashylady. Ázirge paıdalanýsyz jatqan jaıy­lymdyq, shabyndyq jerler qaıtadan iske qosylyp, dalamyzǵa mal tolady. Eldiń berekesi artady. Suńǵat ÁLIPBAI.