Jańa tehnologııalardan qalyp qoımaý – búgingi kúnniń basty talaby

Keshe Táýelsizdik saraıynda 7-shi Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmynyń jumysy ári qaraı jalǵasty. Forýmnyń túske deıingi plenarlyq otyrystarynda Sheksiz múmkindik úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný; Infraqurylymdy damytý: bolashaqtaǵy ınvestısııalar; Shaǵyn jáne orta bıznestegi ınvestısııalar: ekonomıkalyq damýǵa yqpaly; Azyq-túlik qaýipsizdigi: saýda men áleýmettik qajettilik arasyndaǵy balans; Halal: álemdik ekonomıkalyq júıedegi halaldyń áleýeti jáne balamaly energııa túrleri: taza, jasyl, qaýipsiz degen taqyryptar boıynsha máseleler ortaǵa salynyp, pikirler almasyldy. Birinshi taqyryp – Sheksiz múmkindik úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný máse­le­si boıynsha moderatorlyq etken Saýd Arabııasy «RTIC» kom­panııasynyń atqarýshy dırek­to­ry Mezııad Alterkavıdiń habardar etýinshe, sońǵy eki jyldaǵy ekonomıkadaǵy jaǵymsyz jaǵ­daı­lar kommersııalyq sektordyń memlekettik jáne jeke kásip­oryn­dar arasyndaǵy qyzmetterdi retteýdi qamtamasyz ete almaı­tyn­dyǵyn kórsetti. Sondyqtan ekonomıkalyq damytý men ın­no­vasııalyq yqpal etý saıasatyn ózgertip, ony tehnologııalyq jáne ınnovasııalyq qatynastarǵa qa­raı almastyrý qajet. О́ıtkeni, ınnovasııa ekonomıkanyń negizi ekeni halyqaralyq deńgeıde tanylǵan. Retine qaraı sóz alǵan spıkerler taqyrypqa baılanysty, atalǵan sala boıynsha zertteýler júrgizýde úkimettiń yqpal etý róliniń qandaı bolýy kerektigine, ondaǵy negizgi kedergiler men problemalardyń múmkindikteri­ne, sondaı-aq mádenı ıntegra­sııa­lyq úderisterdi ınnovasııa­lyq jaǵynan damytýǵa qatysty oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Páks­tan kompıýterlik tehnologııalar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Dje­han Ara hanymnyń pikirinshe, jańa tehnologııalar óziniń ma­ńyz­dy rólin atqaryp keledi. In­novasııalyq tehnologııalar Pák­s­tanda da oıdaǵydaı qoldanylýda. Pákstanda búginde 180 mıllıondaı adam turyp jatyr, dedi ol óz elinen málimet keltire otyryp. Halyq negizinen qalalyq jerlerde shoǵyrlanǵan. Osy adamdar­dyń 20 mıllıonnan astamynyń ınternetke qosylý múmkindigi bar. Bizdiń esebimiz boıynsha, eldegi 107 mıllıon adam uıaly baı­lanys telefonyn paıdalanady. Eger jańa tehnologııalarǵa qol jetkizetin bolsaq, halyqtyń basym bóligi odan kóptegen paıda alar edi. Jalpy, ınnovasııalyq tehnologııalar barlyq salalarǵa qajet dep esepteımin. Budan keıin sóz kezegine ıe bolǵan úndilik «ASP» kompanııa­synyń bas dırektory Sývoprıvo Mýkherdjı, malaızııalyq «Ber­hard» ekonomıkalyq resýrstar ortalyǵynyń atqarýshy dı­rektory Mýnırah Hadjı Abdýl Hamıd jáne FPL kompanııasynyń quryltaıshysy Debora Lırı óz elderinde ınnovasııalyq tehno­lo­gııalardyń jaıyn aıta kelip, onyń medısına, aýyl sharýashy­lyǵy, taǵy basqa salalardaǵy ornyna toqtaldy. Sonymen qa­tar, olar otyrysqa mode­ra­tor­lyq etýshi Mezııad Alterkavıdiń pikirlerine qosylatyndyǵyn, ın­no­vasııalyq jańa tehnologııalar ekonomıkany alǵa bastyrýshy negizgi kúsh ekenin atap ótti. Al «JSC Kazakhstan PPP Center» AQ tóraǵasy Qaırat Tilebaldınov joǵaryda atalǵan taqyryp aıasynda Qazaqstanda qolǵa alynyp jatqan naqty ju­mystardy atap ótti. Onyń aı­týyn­sha, elimizde 2020 jylǵa deıingi ınnovasııalyq-ındýstrııa­lyq damý baǵdarlamasy qabyl­dan­ǵan. Osy baǵdarlama aıasynda Qazaqstan ózinde óndiriletin ónim­derdi básekelestikke qabilet­ti ete alady. Bul qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa negiz bolady. Qazirgi kezde baǵ­dar­lamadan týyndaıtyn ınno­va­sııalyq-ındýstrııalyq jobalar Ulttyq ınnovasııalyq qor ar­qyly qarjylandyrylady. Oǵan memleket qomaqty qarjy bólip otyr. Elimizde memlekettik sektormen qatar, jeke sektor da da­myp keledi. Innovasııalyq joba­lardy júzege asyrýǵa baǵyt­talatyn qarjynyń jalpy kólemi 750 mıllıard teńgeni quraıdy. Infraqurylymdy damytý: bolashaqtaǵy ınvestısııalar ta­qy­rybynda ótken otyrysta da keleli máseleler qozǵaldy. Oǵan moderatorlyq etken Pales­tı­na­nyń «NBCC» kompanııasynyń bas dırektory Imad Hındı, son­daı-aq sóz alǵan tulǵalar ınvestısııa ınfraqurylymdy damy­tý­dyń basty quraly bolyp taby­la­tynyna nazar aýdardy. Mysaly, «Túrkýaz» kompanııalar tobynyń prezıdenti Zekı Pılgeniń paı­ym­daýynsha, kez kelgen mem­le­ket­tiń ekonomıkalyq jaǵynan damýyna turaqty ınvestısııa áser etedi. О́ıtkeni, ınvestısııa ekonomıkalyq qyzmet úshin ja­ǵymdy jaǵdaılar jasap, adam ka­pıtalynyń artýyna, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, kommý­naldyq qyzmet kórsetý sapa­sy­nyń jaqsarýyna múmkindik beredi. Shaǵyn jáne orta bıznestegi ınnovasııanyń yqpalyna qatys­ty taqyryp jóninde de tushym­dy túıinder aıtyldy. Tatarstan Shaǵyn jáne orta bıznesti da­my­tý agenttiginiń tóraǵasy Lınar Iаkýpovtyń sózine qaraǵanda, búginde álemdik rynoktaǵy jańa qıyndyqtarǵa tájirıbesi mol kommersııalyq sektordyń kósh­bas­shylary da tap kelip otyr. Osyndaı jaǵdaıda kásiporyn­dardyń básekelestik qabilettili­gin saqtap qalý úshin olardyń ju­mys tájirıbesin qaıta qarastyrý qajet. О́ndiriske ınnovasııalyq jańa tehnologııalardy engizip, jańa áriptesterdi izdeý kerek. Sonymen birge, olardyń óz re­sýrstaryn tıimdi paıdalaný jaǵyna basa kóńil bólinýi tıis. Plenarlyq otyrystar bary­synda azyq-túlik qaýipsizdigine baılanysty máselelerge erekshe mán berilgenin atap ótken oryn­dy. Sóz alǵan sheshenderdiń keltirgen málimetterine súıenetin bolsaq, 2050 jylǵa qaraı Jer sharyndaǵy halyq sany 9,1 mıllıard adamǵa jetedi eken. Al­daǵy 40 jyl ishinde azyq-túlikke, sý resýrstaryna degen suranys eselep artady. Malaızııa Stra­tegııalyq jáne halyqaralyq zert­teýler ınstıtýtynyń atqarýshy dırektory Mahanı Zaınal Abıdın myrzanyń habardar etýinshe, azyq-túlik túrlerin ósirý úshin qajetti energetıkalyq jáne sý resýrstaryna degen tapshylyq ta kórinis beredi. Bul halyqtar ara­synda turaqsyzdyqtyń oryn alyp, onyń sońy janjaldarǵa soq­tyrýy múmkin. Al marokkolyq ǵalym Mohamed Aıt Kadıdiń aıtýyna qaraǵanda, azyq-túlik jetispeýshiligi qazirdiń ózinde kópshilik elderde baıqalyp otyr. Ońtústik Azııa, Taıaý Shyǵys, sondaı-aq Afrıka sý resýrstarynyń tapshylyǵyn sezine bastaǵan. Bolashaqta álem halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin ne isteý kerek? Orman-toǵaılardy shabý kerek pe? Sheshen-spıker­lerdiń pikirinshe, orman-toǵaı­lar­dy otap, ol jerlerdi azyq-túlik óndirýge paıdalanýǵa jol berýge bolmaıdy. Ol orny tolmas ekologııalyq apatqa soqty­ra­dy. Sóıleýshiler, sondaı-aq, azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn tómen­detý, jas náresteli áıel­der­di kók­ónis túrlerimen tıisinshe qam­tamasyz etý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, ıgerilmegen jerlerdi azyq-túlik óndirýge beıimdeý jóninde oılaryn ortaǵa saldy. Al Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Saqtash Hasenov ózi­niń sózi barysynda Qazaqstan Res­pýblıkasynda azyq-túlik qaýip­sizdigine qatysty qolǵa alynǵan is-sharalardan habardar etti. Vı­se-mınıstrdiń sózine qaraǵanda, Qazaqstan agrarlyq sektordyń damýyna kúsh salýda. Elimizdiń óz turǵyndaryn azyq-túlik túrleri­men qamtamasyz etýge áleýeti jetedi, astyqty eksportqa da shyǵa­ryp júr. Azyq-túlik qaýipsiz­di­gine baılanysty naqty baǵdar­lamalar júzege asyrylyp ja­tyr. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan eksportqa et shyǵaratyn bolady. Sonymen qatar, ol elimizdiń gý­manıtarlyq kómek retinde Tájik­stan men Aýǵanstanǵa bıdaı jóneltkenin atap ótti. *  *  * Tústen keıin BIEF «Islam bankıngi jáne qarjy-qa­ra­jat­tar: senimdi arttyrý» dep atala­tyn otyryspen bastaldy. Oty­rys­ty júrgizýshi Ulybrıtanııa­nyń «PwC International» kom­pa­nııasy qarjy qyzmeti sektoryn jahan boıynsha damytý jó­nindegi dırektory Naıdjel Výgt alǵashqy sózdi Qazaq­stannyń Qar­jy mınıstri Bolat Jámi­shevke berdi. Búgingi áńgimemizde ıslamdyq qundy qaǵazdar rynogyn toltyrý máselesi qaralatyndyqtan men óz sózimdi osy baǵytta órbiteıin, dep bastady óziniń sózin B.Já­mi­shev. Bul másele bizdiń el úshin óte mańyzdy. Sońǵy kezderi Islam bankiniń qazaqstandyq joba­lardy qarjylandyrý qarqyny artyp keledi. Ásirese, sońǵy eki jylda biz Qazaqstanǵa Islam qar­jy ınstıtýttaryn engizýde aıtarlyqtaı tabystarǵa jettik. Sonyń ishinde Islam bankteri men qamsyzdandyrý uıymdary­nyń fılıaldary bizde jumys isteıdi. Biraq bizde ıslam qarjy­lan­dyrý terezesi kommersııalyq bankter úshin áli kúnge zańdylyq jolmen ashylmaǵanyn aıta ketýge tıistimin. Qazir biz osy má­seleni eńserý jolyn qolǵa alyp, zań jobasyn daıyndaýdamyz. Bankter Islam qarjy kózderimen ázirge bólek zańdy tulǵalar ashý arqyly ǵana jumys isteýde. Odan ári mınıstr Islam qar­jy ınstıtýttarymen kedergisiz jumys isteýge múmkindik beretin zań jobasyn jasaýǵa halyqara­lyq sarapshylardyń qatysqanyn jáne olardyń keıbireýleri osy zalda otyrǵanyn aıtyp, olarǵa rızashylyǵyn bildirdi. Sóziniń túıininde ol Islam bankınginiń Qazaqstanda erkin jumys isteıtinine senim bildirdi jáne búgingi sekildi forýmdar ony damytýǵa yqpal etýge tıis degen oıyn jetkizdi. B.Jámishevtiń Qazaqstanda áli kúnge Islam qarjy ınstı­týt­taryn erkin endirýge múmkindik beretin zańdardyń qabyldan­ba­ǵa­ny týraly aıtqany áriptesterine unaı qoıǵan joq. Onyń osy sóz­derin keıingi sóılegen bankır­ler­diń bári derlik ilip ketip jatty. Islam qundy qaǵazdar ryno­gyn álemde damytý jónindegi dırektor Radja Teh Iaımýnah ha­nym óziniń sózinde ıslam bank­teriniń aktıvteri óte qomaqty soma bolatynyn atap ótti. Biraq ol ıslam halyqtarynyń 10 paıyzy ǵana turatyn elderdi qamtıdy. So­nyń ishinde ıslam qarjylan­dyrý qaǵıdatyn kóptegen elder zańna­malyq turǵyda áli kúnge qabyldaı almaı otyr. Sonyń biri Qazaqstan ekeni ókinishti. Islam bankıngin damytyp otyrǵan elder onyń paıdasyn óz kóz­de­rimen kórip, ony damytýǵa umty­lýda, dedi ol. Úshinshi bolyp Ulybrıtanııa kommersııalyq bankteri uıymy­nyń atqarýshy dırektory Rıchard Tomas sóıledi. Ol ıslamdyq qun­dy qaǵazdardy rynoktorǵa jaı­ǵas­tyrýdyń óte paıdaly ekendigin atap kórsetti. Olardyń sapa­sy óte joǵary, sondyqtan olar­dyń negizinde ınvestısııa tartýǵa ábden bolady. Qazir 12 memleket ıslamdyq qundy qaǵazdardy bas­qa­rý jóninde korporasııa qurý týraly bastama kóterýde. Onyń maqsaty – osy elderdiń aktıvterin qoldana otyryp, birlesken qundy qaǵazdar shyǵarý. Ol so­nyń ishinde «sýkýk» atty qundy qaǵaz týraly kóp aıtty. Osy qundy qaǵazdy alyp, óndiriske sal­ǵanda sýkýkty satqan adam tú­simnen (eger bolsa) óziniń úlesin alady. Munda basqa nesıelerdegi se­kildi qatań ósim paıyzy bol­maı­dy. Sonymen birge, sýkýk sha­rıǵat qaǵıdalaryn ustanyp qana jumsalady, al bul degenińiz ol shoshqa, ishimdik, temeki ónimderin shyǵarýǵa jáne satýǵa, sondaı-aq kazıno, kınoteatr sekildi oıyn-saýyq oryndaryn ashýǵa qolda­nylmaıdy. Sheshen óziniń sózinde ıslam­dyq oblıgasııanyń osyndaı erekshelikterin de atap ketti. Bul qun­dy qaǵaz Ulybrıtanııada keńinen qoldanylady, dedi ol. Qazirdiń ózinde Ulybrıtanııada bes birdeı bir-birine táýelsiz ıslam bankteri jumys isteıdi. Olar qazir jaq­sy qarqynmen damýda, osy oraıda men musylman eli sanalatyn Qa­zaqstanda Islam banki qaraja­tyn qoldanǵanymen, jeke banki­si­niń áli kúnge ashylmaǵanyna tań­yrqaǵanymdy jasyra almaı­myn. Sonymen qatar, ózimniń tá­jirıbeme súıenip, men keıbir dás­túrli bankterde ıslamdyq qar­jy­landyrý terezesin ashqannan góri óz aldyna derbes Islam bankin ashqan anaǵurlym tıimdi bo­la­tynyna sendire alamyn. Sony­men birge, sheshen óziniń osy salada 30 jyldan artyq eńbek etetinin de aıtyp ótti. Odan keıin sóılegen sheshender de Islam bankiniń artyq­shy­lyǵyn dáleldep jatty. Sońǵy bolyp sóılegen Búkilálemdik ıslam bankıngi «Credit Agricole CIB» atqarýshy dırektory Saıd Rahman da osy baǵytta sóz ór­bit­ti. Sonymen qatar ol Qazaq­stan­nyń Ortalyq Azııadaǵy ǵana emes, jalpy musylman álemin­degi ornyna úlken baǵa berdi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń bas­qa­rýy­men Qazaqstan alǵa qaraı alyp qadamdar jasap otyr, dedi ol. Sońǵy plenarlyq otyrystyń taqyryby «Innovasııalyq kósh­bas­shylyq: kúrdelený dárejesine qaraı kapıtaldandyrý» dep atal­dy. Munda da qyzý pikirler al­ma­sylyp, qazirgi tańdaǵy kapı­tal­dandyrýdyń problemalary men perspektıvalary aıtyldy. Qa­zaq­stan jaǵynan bul otyrysqa «Samuryq-Qazyna» UÁQ tóraǵa­synyń orynbasary Aıdyn Ká­rib­janov qatysyp, sóz sóıledi. Onyń aǵylshynshasy áriptesteri­nen asyp túspese kem bolmaı, qazaq balasynyń da kez kelgen tildi qanjyǵasyna bókteretinin kórsetti. Ol ulttyq qordyń qar­jy­landyrý erekshelikterin árip­tes­terine barynsha túsinikti etip baıandap berdi. Malaızııanyń «Khasanah (qa­zy­na) Nasional Berhad» qorynyń atqarýshy dırektory Tan Srı Az­man Mohtar da óz qorlary­nyń erekshelikteri týraly áńgimeledi. Qorytyndy sessııada ekono­mı­kalyq forýmnyń jabylý sal­tanaty boldy. Onda aldymen 7-shi Búkilálemdik Islam ekonomıka­lyq forýmy barysynda aıtyl­ǵan máseleler, kóterilgen prob­lemalar men pikirlerdiń nátı­je­sinde túzilgen usynystar jı­na­ǵy oqyldy. Onyń arasynda basqarý júıesin jetildirý, saýda, ınvestısııa, mádenıet másele­le­rin lıberızasııalaý atalyp ótti. Sondaı-aq áleýmettik kásipker­lik­ke kóńil bóliný kerektigi, Islam elderi kásipkerleriniń ash­kóz­dikten, qanaǵatsyzdyqtan saq bolýy da usynys retinde ataldy. Musylman álemi jańa qýat kóz­derin, sonyń ishinde balamaly qýat kózderin izdeý sııaqty jańa­lyq­tardan tys qalmaý kerektigi jarııalandy. Adam densaýlyǵyna paıdaly halal taǵamdar ındýs­trııa­syn damytyp, bul iste ózara yntymaqtastyqty damytý týra­ly da áńgime qozǵaldy. Islam ban­ki men ıslamdyq tártippen qar­jylandyrý ınstıtýttaryn da­mytýǵa atsalysý qajettigi atalyp ótti. Sonymen qatar, usynys­tar­da óndiristiń jyldam ári sapaly damýyn qamtamasyz ete alatyn ınnovasııalyq nanotehnologııa­lar­dy paıdalaný, olarmen ózara almasý, shaǵyn jáne orta bız­nestiń damýyna jol ashatyn taza básekelestikti damytý sekildi máseleler de aıtyldy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­­tyń pikirlerin eskerip, ǵylymı tehnologııalar klasterin qurý, atqarylǵan ister týraly jyl saıyn esep berip otyrý, qol qoı­ylǵan qujattardyń iske asýyn qamtamasyz etý jáne t.b. máse­le­ler usynystar retinde engizildi. Osydan keıin sóz Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mı­nıs­tri­­niń orynbasary, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri, 7-shi BIEF Ulttyq uıymdas­ty­rý komıtetiniń tóraǵasy Áset Ise­keshevke berildi. Ol Qazaq­stan Respýblıkasy atynan fo­rým­ǵa belsendi qatysqandary jáne nátıjeli jumys istegenderi úshin qonaqtarǵa rızashylyǵyn bildirdi. Sonyń ishinde BAQ ókil­derine arnaıy alǵysyn aıtty. 50-ge jýyq elden 2 myń-ǵa jýyq ókil kelmek bolǵan edi, is júzinde tirkelgender sany 4 myńnan asy­p tústi. О́zara jasalǵan kelisimder men kelisim-sharttar sany 15 boldy. Sonyń ishinde Islam Damý banki men Qazaqstan ara­syn­da aýyl sharýashylyǵyna jeńilde­tilgen nesıe berý týraly kelisimge qol qoıyldy. Men sizderge forým paıdaly bolyp, ózderińizge qajet­ti aqparattar berdi dep úmit­tenemin, dedi Á.Isekeshev. Forým jumysynda sońǵy bo­lyp BIEF tóraǵasy Týn Mýsa Hıtam sóılep, jaqsy uıym­das­ty­rylǵan jıyn úshin Qazaq­stan­ǵa rızashylyǵyn jetkizdi jáne Prezıdent N.Nazarbaevtyń bas­ta­malary aıaqsyz qalmaıtynyna senim bildirdi. Álısultan QULANBAI, Jaqsybaı SAMRAT. ----------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.