Táýelsizdik jáne ult máselesi: taǵylymdar men tańdaýlar

(etnososıologııalyq saraptama) Syrt kóz synshy degendeı, Qa­zaq­stan tájirıbesimen tanysqan Eý­roparlament depýtattary Qa­zaq­­standaǵy demokratııanyń «tuqy­my» eýropalyq emes, qazaqstan­dyq, al biz óz tarapymyzdan oǵan tek ylǵaldandyratyn «sý» ǵana be­rip, tájirıbe almasyp, adam qu­qyn qorǵaýdyń demokratııalyq tetikterin jaqyndata alamyz degen. Etnıkalyq mádenıet adamdardy jikke bóledi, tipti qarsy qoıady, janjaldarǵa aparady deı kelip, olar Qazaqstan tek munaıly el ǵana emes, ultaralyq kelisimdi saqtap otyrǵan el dep baǵalaıtyndaryn moıyndady. Olardy Qazaqstan tájirıbesi qyzyqtyryp otyr. Eýropa elderinde mýltıkýltýrızm ıdeıasy men azamattyq qoǵam ıdeıasy qatar júrýde, olardyń úılesimin tabý jolynda bizben tájirıbe almasyp, jetildire túsemiz dep esepteıdi Eýroparlament depýtattary («Lıter», 9 shilde, 2010 jyl). Osyndaı pikirler Astanada ótken sammıt barysynda da aıtyldy. Maqalada qazaqstandyq ult saıasatynyń sabaqtary men keıbir kó­keıkesti máseleleri búgingi etnososıologııalyq turǵysynan saralandy. ULT ARMANY – TÁÝELSIZDIK Adamzat tarıhy, marksızm aıtqandaı, baılyq, bılik, man­sap úshin taptardyń, top­tar­­dyń tartysy ǵana emes, ult­tardyń da básekelestigi, táýel­sizdik úshin kúresi. Ult ıdeıasy men táýel­siz­dik kóne dúnıeden bastaý ala­dy. Tarıhshylar táýelsizdik mura­ty Musanyń evreılerdi My­syr­dan armandaǵan jerine jetýinen bas­talady dep te jorıdy. 1966 jylǵy qabyldanǵan «Azamattyq jáne saıası quqtar turaly» Halyqaralyq pakttyń birinshi baby ár halyqtyń egemendikke, óz saıası mártebesin anyqtaýǵa, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı órleýge umtylysyn qoldaıdy. Keńes za­ma­nynda bul bapty eýropalyqtar otar­laǵan Azııa men Afrıka elderine ǵana qa­tysty dep, qazaqtar, bolmasa basqa ulttar táýelsizdik alady degen oı tipti keńes basshylarynyń sanasyna da kirmedi. 1924, 1936, 1977 jylǵy Keńes Odaǵy kons­tı­týsııalary odaqtan bólinýdi moıyn­daǵan­men, bólinýge jaǵdaı, múmkindik bermedi. Búgin jahandaný úrdisine qaramastan, ulttyq memleket pen ulttyq táýelsizdik – adamzat tirshiliginiń irgeli joly. Búgin ulttyq patrıottyq kúshterdiń yqpalyn esepke almaı, álemdi taný, boljaý múmkin emes ekendigi aqıqatqa aınaldy. Sosıalızm, kapıtalızm, deıdi keıbir ǵalymdar, ult qudiretiniń qasynda syna qalatyn jaı ǵana shóp sııaqty. Biraq, bir ult bir memleket quraıtyn jaǵdaı sırek. Atalǵan halyqaralyq pak­tynyń 27-babynda etnostyq, dinı jáne tildik azshylyq toptardyń múddesin qor­ǵaý­ǵa da zor mán berilgen. Osydan ult má­selesin sheshý – qaıyrymdy isterdiń ishindegi eń qaýiptisi degen sóz shyqqan. Keıde tyǵyryqqa tirelip, sheshimin tabý múmkin bolmaıtyn jaǵdaılar da bar. Adamdar­dyń násiline, ultyna, nanym-senimine qa­ra­mas­tan, olardyń tańdaýyn, erkin oılaý – basty qaǵıdalardyń biri. Osy turǵydan Taýly Qarabaq armıandarynyń quqyn qurmetteý – zańdy talap. Sonymen birge, mem­lekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn moıyndaý, Ázerbaıjan eliniń bútindigi turǵysynan armıandardyń áreketi ha­lyqaralyq qaǵıdalarǵa qaıshy. Taýly Qarabaqtyń qasireti osynda. Sondyqtan táýelsizdik alǵan elderdiń tarıhy alýan túrli, ár ulttyń táýelsiz­dik­ke qol jetkizýi, otarsyzdaný joldary­nan ótýi árqıly. Qazaq tarıhynda otar­shy­lyq­qa qarsylyq úzdiksiz jalǵasyp keldi. Tipti 30-jyldarǵy qýǵyn-súrgin qa­zaqtyń buǵanasyn syndyrǵanmen, 50-jyl­dardyń ekinshi jartysy men 60-jyldar­dyń ba­syn­da qarsylyq Qazaqstanda qaıtadan kúsheıdi. Bul «jylymyq», I.Stalınniń jeke basyna tabynýshylyqty synaý, ult­shyldar dep aıyp taǵylǵan­dardy aqtaý zamany edi. Osy kezde odaqtas respýb­lı­kalardyń quqyn keńeıtý, óz máselelerin ózderi sheshýge múmkindik berý de, ásirese, ekonomıka, bilim, mádenıet salalarynda qolǵa alynǵan. Ekinshi jaǵynan, halyq­tar­dyń erkindikke umtylýy úreı týǵyzdy. Resmı saıasatpen kelispeıtin, qarsy pikir aıtatyndardy dıssıdent dep aıta bas­ta­dy. О́zgeshe oılaı­tyndardy, basqa pikir ustaný­shylardy ınakomyslıashıe dep atady. Ortalyqqa qarsylyq alýan túrli bol­dy: lıstovkalar taratý, jasyryn uıym­dar qurý, búlik shyǵarý, orystarǵa qarsy eline oralǵan cheshenderdiń kóterilisteri; cheshenderge qarsy orys shovınızmi. 50-jyl­dardyń aıaǵy men 60-jyldardyń basynda ústemdik saıasatqa qarsylyq bildirgen 8124 adam sot­taldy, partııadan, komsomoldan shyǵaryl­ǵan­dardy eseptemegende. N.Hrý­­shevti lıberal, demokrat degen jalǵan ekeni belgili boldy. Attaryn jasyryp, qoldary qoıylmaǵan or­talyqqa jazylǵan anonım hattardyń 27,2% ult saıasatyna narazylyq bildirgen. Ýkraına men Belorýssııadan hattar Odaqtan bó­li­ný máse­lesin ashyq qoı­ǵan. 20 ýk­raın­dyq­tyń sottal­ǵa­ny týraly aqparat qa­zir jarııa­lanyp jatyr. Qazaqstanda da ár túrli uıymdardyń ómir­­­ge kelip, olardyń mú­sheleriniń taǵdyry tý­raly bizdiń qoǵam habardar. Qazaq ultynyń sanasyna zor yqpal etken J.Táshenov boldy. Prınsıpsiz, nem­qu­raı­dy, keńqoltyq kóz­qa­ras jaılaǵan ortada J.Táshenov «bas kespek bolsa da til kespek joq» dep, Más­keý­diń aı­daýyna qarsy turyp, ultynyń múd­desi úshin kúresti. Basqa ıgi isterin aıt­pa­ǵanda, onyń Aq­mola, Kókshetaý, Qostanaı, Pavlodar, Sol­tústik Qazaqstan oblystary (onyń ishinde Selınograd, qazirgi Astana qa­lasy da bar) Reseıge berilýine qarsy­ly­ǵy, osy jol­daǵy qaısarlyǵy kóp qazaqqa úlgi boldy. Árıne, Reseı qazaqty baǵyndyryp, kón­dirip qana qoıǵan joq, jartylaı ju­typ ta aldy, orystandyrdy, dinsizdendirdi. Tarıhı jadynan aıyra bastady, qazaq­ty jaltaq, kóngish, aıdaýyna júretin, aıt­qanyn isteıtin ultqa aınaldyrýǵa tyrys­ty. Onyń zardabyn búgin de shegip otyr­myz. Biraq qazaq túgel bas urýshy ultqa aınalmady, metropolııa qazaqty óziniń yq­palyna tolyq baǵyndyryp, shortansha jutyp qoıa almady. Qazaqtyń na­my­sy ım­pe­rııanyń tynysyn taryltyp, J.Táshenov sııaqty tulǵalar onyń ta­maǵyna kóldeneń turǵan súıekteı boldy. J.Táshenov qarsylyǵy qazaq aqyn, ja­­zýshylaryn qanattandyrdy, shabyt ber­di. О́mirge J.Nájimedenov pen Sh.Qal­daıa­qov­tyń keıin gımnge aınalǵan «Meniń Qa­zaq­stanym» áni, J.Moldaǵalıevtiń «Men qa­zaqpyn» poemasy, I.Esenberlın men Á.Ke­­kilbaevtyń romandary, basqa da shyǵar­ma­lar ulttyq patrıotızm ıdeıasyn el sa­na­syna sińirdi. Al ulttyq ıdeıanyń áde­bıet­te, ult sanasyna tereń uıalaýy Jel­toq­san kóterilisine rýhanı daıyndyq boldy. Qazaqstandaǵy ulttyq patrıotızmniń ósýi, orys ultshyldyǵynyń bas kóterýine de túrtki boldy. Keńes ókimetiniń saıasa­ty­na narazylyq orystardyń da Kommýnıstik partııaǵa qarsy shyǵýyna ákeldi. Par­tııa­ny «orysshyl» emes dep kinálady. «Orys­shyldar» orys patrıotızmin alǵa tartyp, orys ultynyń mártebesin kóterý, orystyń «qasıetti rýhyn» saqtaý úshin kúresti. Al orys ıdeıasy orystarǵa unady. Eldegi jaǵ­daıdyń qıyndyǵy memleket basshy­ly­ǵyn­da evreılerdiń de kópshiligimen de túsin­di­ril­di, keıde partııa men úkimet appara­tyn­daǵy evreıler týraly statıstıka qoldan-qolǵa tarady. Ortalyq komıtettiń qyzmet­ker­leri de resmı emes jaǵdaıda orys ıdeıa­syn qol­daı­tyndaryn jasyrmaǵan. Mem­lekettik qaýipsizdik komıtetiniń tór­aǵasy V.Chebrıkovtiń 28.03.1981 jylǵy Ortalyq komıtetke jazǵan esebinde bylaı delingen: «V poslednee vremıa v Moskve ı rıade drýgıh gorodov strany poıavılas novaıa tendensııa v nastroenııah nekotoroı chastı naýchnoı ı tvorcheskoı ıntelegensıı, ımenýıýsheı sebıa rýsıstamı». V.Chebrıkovtiń aıtýynsha, tipti 60-jyl­dary rýsıster Ogýrsov, Vagın, taǵy basqalar kúshpen Keńes ókimetin qulatýǵa daıyndalǵan. Al rýsıster Osıpov pen Iva­nov jasyryn jýrnal shyǵaryp tur­ǵan. Ivanov «Logıka koshmara» ı «Rysar neıasnogo obraza» atty romandardyń avtory. Bul shyǵarmalarda Keńes ókimetin orys ultyna qarsy memleket retinde, al memleket basshylary qara bastarynyń qamy úshin talaı qylmystarǵa, tóńkeris­terge, dórekilikke barǵan adamdar retinde sýrettelgen. Bul tarıhı shyndyq bolǵan­men, Keńes ókimeti basqa ulttardy odan da ar­tyq qýdalaǵanyn olar kórmedi. Rýsısterdiń oı-pikiri, saıyp kelgende, orys shovınızmimen ulasyp jatty. Olar orys ultyn qorǵaı almaıtyn Keńes ókimeti qoǵamdy basqarýǵa qabiletsiz dep baǵalandy. Sóz joq, óz kezeginde orys sho­vınızmi ulttyq respýblıkalarda qar­sy­­lyq týǵyzdy, ulttyq patrıotızm ósýine ákeldi. Osylaı, bir jaǵynan, Odaqtan res­pýblıkalardyń ortalyqpen kúresi, ekinshi jaǵynan, orys shovınızmi Keńes Oda­­ǵy­nyń ishteı ydyraýyna ákeldi (V.A.Koz­lov. Kramola: ınakomyslıe v SSSR vo vremena N.Hrýsheva ı L.Brejneva. (Po materıalam Verhovnogo sýda ı Prokýratýry SSSR) («Obshestvennye naýkı ı sovremennost», 2002 j., № 3,4). Qoǵamda kózge kórine bermeıtin, ishten tynyp, yza kernep, ashý qysyp júrgender az bolmady. Degenmen, Keńes ókimeti mem­lekettiń tutastyǵyn saqtaý úshin bar kúshin saldy, 1991 jyly naýryz aıynda re­ferendým ótkizildi. Referendýmǵa qa­tys­qan 112 mln. halyqtyń 76% Odaqty qol­dap daýys berdi. Lıtva, Latvııa, Esto­nııa, Grýzııa, Armenııa jáne Moldavııa referendýmnan bas tartty, tek ol respýblıkalarda ornalasqan áskerı bólimdegiler daýys berdi. Odaqtyń kúni sanaýly ekeni belgili bol­dy. Kúni búginge deıin qazaqstandyqtar­dyń birazy «egemendik» pen «táýelsizdik» uǵymdaryn, 1990 jyly 25 qazanda qabyl­dan­ǵan «Qazaq SSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııasy men 1991 jyly 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq za­ńyn ajyrata almaýda. Deklarasııa – zań emes, respýblıkanyń saıası-ekonomıkalyq qaǵıdattaryn málimdeıtin qujat. Kons­tıtý­sııalyq zań qabyldanǵan bastap, Qa­zaqstan óz elinde barlyq bılikti júr­gizetin, ishki jáne syrtqy saıasatyn ózi anyq­tap, ózi júrgizetin táýelsiz memleket quzyretin zańdy turǵyda rásimdedi.   TAǴYLYMDAR Qazaqstan táýelsizdigi tóńireginde kúni búginge deıin ár túrli pikirler aıtylýda. Keıbireýler barlyq respýblıkalar Odaq­tan birjola ketkennen keıin, Qazaqstan amalsyzdan jarııalady degendeı oı aıtsa, endi bireýler Qazaqstan sońǵy kúnge deıin jańa úlgidegi Odaqqa sendi deıdi. El halqynyń 40%-dan astamyn ǵana qazaqtar quraıtyn Qazaqstandy odaqtas respýblıkalardyń alǵashqylarynyń biri bolyp táýelsiz memleket dep jarııalaý, árıne, qoǵamda qarsylyq týǵyzýy múmkin edi. Sondyqtan 1990-1991 jyldar Qazaq­stan halqyn táýelsizdikke saıası jáne psı­hologııalyq jaǵynan beıimdeý jyldary bol­dy. KSRO-da sol tusta 200-ge jýyq etno­terrıtorııalyq janjaldar yqtımal edi. Sonyń birazy Qazaqstanda bolatyn. Us­tamsyzdyq, qyzbalyq kóńil-kúı orman­da­ǵy órtteı laýlap, jaǵdaıdy bıletpeı ketýi múmkin edi. Qazaqstandyqtardy kúr­deli ózgeristerge birte-birte ıkemdep, Odaq­ty saqtap qalý múmkindiginiń joqty­ǵyn elimizdegi, ásirese, dıasporalardyń kó­zin jetkizý kerek boldy. Osyndaı baı­sal­dy saıa­sat­­ty qazaq memleketi ulttyq valıýta – teń­gemizdi engizý tusynda da ustandy. Halyqty jańa saıası-psıhologııalyq jaǵ­daıǵa beıimdeý, paıymdylyq – qazaq­stan­dyq ult saıa­satynyń mańyzdy taǵylymy. Baısaldy el baıqamaı qate jibermes degen osy. Mark Tven aıtqandaı, «táýelsizdikke qol jetkizgen el saıası lotereıada pildi ut­qan­men birdeı, al pildi asyraý kerek», dep. Jazýshy táýelsizdiktiń júgi men jaýapkershiligine, alǵa ustaǵan nysanaǵa jetý jolynyń qaýip-qaterge, kúmán men kúdik­ke toly ekendigin meńzep otyrsa kerek. Ekonomıkalyq, saıası reformalar, totalıtarızmnen demokratııaǵa ótý Qazaq­standaǵy úlken-kishi etnostyq qaýymdas­tyq­tar arasynda abyrjý, mazasyzdaný, separatıstik kóńil-kúı, keńes zamanyn ańsaý, bolashaqqa kúdiktený sezimderin týǵyzdy. Qazaqtar bolsa tili men máde­nıetiniń jaǵdaıyna kóp alańdady. Ulttyq sana-sezimge áleýmettik, eko­no­­mı­kalyq jaǵdaıdyń jaǵymsyz yqpaly zor boldy. 90-jyldardyń ortasyndaǵy zert­teýlerge qaraǵanda, qazaqstan­dyq­tar­dyń 2%-y molshylyqta ómir súremiz, 22,8%-y turmysqa qajetti jaǵdaı negizinen bar dese, basqalary azyn-aýlaq ıgiliktermen kún kórýshiler bolǵan. On ot­ba­synyń biri qaıyrshylyq jaǵdaıda ómir súrgen. Keńes zamanynda eýropalyq stan­darttarǵa beıimdelip qalǵan qalalyq orys, ýkraın, polıak jáne basqalar úlken alań­daýshylyq bildirip qonys aýdarsa, shúkirshilik psıhologııasy tereń sanasyna sińgen qazaqtar sabyrly boldy. Qazaqtyń basym kópshiligi kedeıshilikten táýel­siz­dikti, erkindikti joǵary qoıdy. Tek materıaldyq jaǵdaı, qymbatshy­lyq qana emes, jumyssyzdyq, qylmystyń ósýi, medısınalyq qyzmettiń álsireýi, ýa­qy­tynda eńbekaqy ala almaý, adam quqy­nyń buzylýy, moraldyq azǵyndyq, qo­ǵam­nyń baılar men kedeılerge jiktele bastaǵany etnostardyń kóńil-kúıine zor jaǵymsyz yqpal etti. Degenmen, saıası eko­nomıkalyq, moraldyq daǵdarys ár et­nostyq qaýymdastyqtyń sanasyna ártúr­li yqpal etti. Qazaqtar bolsa tabıǵı baı­lyq­tyń sheteldikterdiń qolyna berilýine bú­ginge deıin alańdasa, slavıan tektiler adam quqyǵynyń buzylýyna mazalandy. Ult­aralyq másele kóbine-kóp ıntellıgensııa ókilderin oılandyrdy. Slavıan tektiler men nemister pessımıstik kóńil-kúıge boı aldyrsa, qazaqtar bolashaqqa senimdi bol­dy. Etnosaralyq qatynastardy baǵa­laý­da qazaqtar men etnostar ókilderiniń aıyr­ma­shylyqtary anyq baıqaldy. Sol kezdegi áleýmettik zertteýlerge qaraǵanda, qazaq­tar ultaralyq qatynastardy «dos­tyq», «beıbit» dep sıpattasa, slavıan, eýropa tektiler ońdy baǵa berýge sarańdaý, «ár ýaqytta da dostyq emes», «qaıshy­lyqty» dep baǵalaǵan. Qazaqtar «basqa etnos ókil­deriniń ishinde dostarym kóp» dese, basqalar «dostarym óz etnosym ishinde kóbirek» degen. Elimizdiń ártúrli aımaqtarynda separatıstik kóńil-kúı de baıqaldy. 1991 jáne 1992 jylǵy etnoáleýmettik zertteýler boı­ynsha, Shyǵys Qazaqstan obly­synda slavıan tektilerdiń basym kópshiligi – 42,6%-y avtonomııa ıdeıasyn qoldap, 30,3%-y qarsy bolǵan. Al Soltústik Qa­zaq­stan oblysynda avtonomııany qoldaý­shy­lar men qarsylardyń sany sáıkesinshe 35,5 pen 33,5% boldy. Terrıtorııalyq av­tonomııany ashyq qoldaǵandardyń ara­syn­da nemister men uıǵyrlar da bar («Sosıologıcheskıe ıssledovanııa», 1998, №3, 46-50 better). Al P.Svoık sııaqtylar Qazaq­stan­daǵy orys etnosyn ımperııalyq pı­ǵyl­dyń qoldaýshylaryna aınaldyrýǵa ty­rysty. Ol «Qazaqstan ı Rossııa: byt lı v novom soıýze» maqalasynda qazaq ul­tynyń óz betinshe damıtyn materıaldyq jáne ıntellektýaldyq resýrstary joq ult dep ultymyzdyń namysyna tıdi. Qazaqstandaǵy etnosaralyq, azamat­tyq kelisim, saıası turaqtylyqtyń negizderi Qazaqstan Respýblıkasynynyń 1995 jy­ly qabyldanǵan Konstıtýsııasynda bekitildi. Onyń 14 babynyń 2 tarmaǵynda zań men sot aldynda júrttyń bári birdeıligi moıyndalǵan: «Tegine, áleýmettik, laýa­zym­dyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jy­­ny­syna, násiline, ultyna, tiline, dinge kóz­qa­ra­syna, nanymyna, turǵylyqty jerine baı­lanysty nemese kez kelgen jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi kemsitýge bolmaıdy». Degenmen, jas memleketimizdiń ishki ahýaly etnosaralyq qarym-qatynastardy etnostyq qana emes, azamattyq negizge ıkemdeýdi talap etti. Osydan kelip táýel­sizdiktiń sýbektisi týraly másele kóte­ril­di. Eldiń ıesi, memlekettiń terrıtorııa­syn­da ultyna qaramastan, turatyn bar­lyq halyq pa, álde memleketke atyn ber­gen ult pa? – degen saýal týdy. Bul saý­aldy qoıý­shylar memleketke atyn bergen ult­tyń azshylyǵyn da shet jaǵalap aıtyp júrdi. Olardyń arasynda qazaqtar da boldy. Bul máseleniń, shyndyǵynda, saıası da, psıhologııalyq ta jaqtary bar edi. Táýelsizdik alǵan memlekettiń sýbek­tisi tutastaı eldi mekendeıtin halyq bolsa, memleket azamattyq sıpat alady. Et­nostyq azshylyq toptar memlekettiń teń quqyly azamaty bolyp esepteledi de, óz­derin bótenbiz dep sezinbeıdi. Sondyqtan 1995 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasynda «Biz, or­taq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp...» degen sózdermen bas­talady. Is júzinde halyqtyń táýelsizdigi men ulttyń táýelsizdigin aıyrý múmkin emes. Demokratııalymyz deıtin azamattyq qoǵam qalyptasqan eýropalyq memleketterge baıyrǵy ulttardyń aty berilgen, mem­le­kettik rámizderi de ulttyq bolmy­sy­nyń aı­nasy. Bizdiń elimizdiń memlekettik rámizderi de qazaq dúnıetanymyna negizdelgen. Qazaqstan ult saıasatynyń taǵy bir ta­ǵylymy – mádenı plıýralızm: árbir etnos­tyq toptarǵa óz mádenıetin, tilin, salt-dástúrin saqtaýǵa jaǵdaı týǵyzý. Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtýsııasy 19-ba­by­nyń 2-tarmaǵynda «Árkimniń ana tili men tól mádenıetin paıdalanýǵa, qa­rym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵar­mashylyq tilin erkin tańdap alýǵa quqy bar» delingen. Mádenı alýan túrlilikti, ult, din erekshelikterin syılaýdy búgin mýltıkýltýralızm dep ataıdy. 285 mln. amerıkalyqtyń 37 mln.-y La­tyn Amerıkasynan, taǵy 37 mln.-y af­ro­amerıkalyq, 11 mln.-y Azııadan shyq­qan­­dar, 3 mln. amerıkalyq úndilik. Eýrotektiler azaıyp, latynamerıkalyqtar men azııa­tektilerdiń sany ósýde. AQSh, biz aıtqandaı, barlyq etnostardy óz qaza­nynda balqytyp, jańa ult jasaı almady. Amerıkanyń tilin, zańyn moıyndaǵanmen, etnostar óz dástúri men dilinen ajyraǵy­sy kelmeıdi. Sondyqtan, amerıkalyqtar «my dýmalı, chto varım sýp, a polýchılı salat» dep ázildeıdi. Búgin amerıkalyqtar da mýltıkýltýralızmge beıimdelip keledi. Amerıkalyq ıspandyqtar búgin ıspan tili ekinshi memlekettik til bolsyn degen usynys engizýde. Qazaqstanǵa kelgen saparynda Germanııa kansleri Angela Merkel elindegi nemis emester óz til, dinı-mádenı dástúr­leri­men ómir súrip, hrıstıandyq qundy­lyq­tarǵa beıimdelmeıtinine qynjyly­syn jasyrmady. Ol ras, Germanııadaǵy musyl­mandar nemis tilin meńgergen, nemis zańyn syılaıdy, biraq turmysta olar túrik, arab – musylman. Tek Germanııa ǵana emes, kóp­tegen Eýropa elderinde baıyrǵy ult­tar­dyń sany azaıýda. Sol sebepti eýropa­lyq­tar «qonaq­tar» – etnostar kóbeıe kele eý­ro­palyqtarǵa beıimdelmeı, eýropalyqtar olarǵa beıimdeletin zaman týady dep úreılenedi. Al bizde she? Qazaqtar táýelsizdikpen birge jaýapkershilik te aldy. Qazaq elinde turatyn et­nostar qan men ter tógip táý­el­sizdik úshin kúresken emes, tipti olardyń keıbireý­leri­niń ata-babalary qazaqtyń ult-azattyq kúresin kúshtep basty, metro­polııanyń otar­laý saıasaty solardyń qo­ly­men júr­gi­zildi. Endi qazaqqa ótkenge keshirimmen qa­rap, eshkimniń namysyn kemsitpeýge, adam, azamat retinde árkimniń qu­qyn qorǵaýǵa týra keledi. Eger aǵash solyp shirı bastasa, onyń bir butaǵy, bir ja­py­raǵy kóger­meıtini sııaqty, ynty­maqtas­paı, syılas­paı, memlekettegi bir etnostyq qaýym­das­tyq bereke taba almaıtynyn qazaqtar men qazaq­standyqtar túsindi. Qazaqstannyń ult saıasatynyń taǵy bir taǵylymy memlekettiń ustanymynda ja­tyr. Qazaqstan Respýblıkasy – basqa memleketter sııaqty, etnostardyń báse­ke­les­tik alańy, olardyń oryndy talaptaryn qa­naǵattan­dyra­tyn, orynsyz daýlary men dámelerin de saralaıtyn keńistik. Etnos­aralyq jáne ultishilik qatynastar ahýaly qashan da kúr­deli, tujyrymdar, pikirler men oı-tolǵaý­larǵa toly. Máselelerdiń she­shilýi, saýaldar men oǵan jaýaptar ońaı emes, daý-damaılar da týyp jatady. Keıbir ǵylymı maqalalarda Qazaqstanda 1989 jyly Jańaózende, 1994 jyly Shyǵys Qazaqstanda, 2006 jyly Aqtaýda, 2006 jyly Teńizde, 2007 jyly Shelekte, Malovodnoe, Maıatasta etnos­aralyq jappaı qaqtyǵystar boldy dep jazylyp júr. («Mysl», 2009, №1, 18-bet.). Reseıdiń keıbir ǵylymı basylymdary 1989 jyly Jańaózende bolǵan jaǵdaıdyń sebebin kúni búginge deıin qazaqtardan kóredi: «... v 1989 g. nasıonalıstıcheskı nastroennaıa chast naselenııa vynýdıla rabotavshıh dagestansev v odnochase pokınýt Kazahstan ı vernýtsıa v Dagestan» (Sosıalno-gýmanı­tarnye znanııa, 2010, №1, 193-bet). Al endi «etnosaralyq negizde jappaı qaqtyǵystar» degen túıinge keletin bol­saq, bul jerde ǵylymı teorııaǵa júgingen oryndy bolar. Etnosaralyq qaqtyǵystar ǵylymda jeke tulǵalar, toptar men memlekettik deńgeıde dep saralandy. Qazaqstandaǵy qaqtyǵystar negizinen jeke adamdar men shaǵyn toptar arasyndaǵy qaıshylyqtardan týdy, olar jappaı (mas­sovyı) sıpat alǵan joq. Sonymen birge, qaqtyǵystar týraly sóz bolǵanda etnos­tar­dy atap jatý shyndyqqa da, saıası ádep­ke de qaıshy. Kóp jaǵdaıda qaqtyǵystar buzaqy, sotqarlar arasynda, saıası má­de­nıeti tómendiginen bolǵan janjaldar, ony túgel eki etnos arasyndaǵy tartys, daý deý durys emes. Sońǵy Reseıdegi – Máskeý qalasyndaǵy oqıǵalar tóńireginde áńgime bolǵanda, Reseıde búkil elge telearnalardan ony «orystar men kavkazdyqtar ara­syndaǵy qaqtyǵys» dedi. Onyń jań­ǵy­ryǵy búkil elge tarap, halyqtar arasynda bir-birine jekkórý­shi­lik pen kúdik odan ári tereńdedi. Osylaı buzaqy toptar uıym­das­tyrǵan janjalǵa ultaralyq mán berilip, jaǵdaı odan ári ýshyqty. Bul aǵat­tyq­tan biz de sabaq alýymyz kerek. Qazaq­stan­daǵy etnos­ara­lyq qaıshylyqtar jappaı zorlyq-zom­bylyqqa, janjaldarǵa ulas­pady, el abyr­jymady, kúdikten góri bolashaqqa senim basym boldy. Etnos­aralyq daý-damaılar týǵan tusta memleket basty ádil tóreshi bolyp, etnostyq top­tardy alalamady. Eger memleket bir, ne birneshe etnostyq toptyń yqpalynda bo­lyp, solarǵa qyzmet jasasa, etnosaralyq qaıshylyqtar odan ári shıeleniser edi. Ár etnostyq toptyń memlekettiń eldi bólip-jarmaı, barlyǵyn syılaıtynyna kózin jetkizý – úlken psıhologııalyq senim tu­ǵyzatyn faktor. Al eldiń tutastyǵyna qaýip tóndirýge tyrysqan О́skemendegi «Rýs» atty birlestiktiń Qazaqstannyń shyǵys jáne soltústik óńirlerinde «Orys jeri» atty avtonomııa qurýdy armandaǵan aram nıeti eldi tolǵandyrǵan tusta, memleket túgel eldiń múddesin qorǵady.   BÚGINGI AHÝAL Elimiz keńestik azamattyqtan qazaq­stan­dyq azamattyqqa birte-birte beıimdelip keledi. Bul beıimdelý saıası, psıholo­gııa­lyq jaǵynan óte kúrdeli, Qazaqstan pas­portymen qazaqstandyq patrıotızm, aza­mattyq sana uıalamaıtyny belgili. Búgin Qazaqstanmen óz taǵdyryn baılanysty­ra­tyn qazaqtar 96% qurasa, orystar – 89% bolyp otyr. Saýal salynǵandardyń 61%-y qazaq tilin eldiń basyn biriktiretin faktor dep moıyndap otyr («Lıter», 9. XII. 2010). Memleketimiz tarydaı shashyraǵan qazaqtyń basyn qosýǵa biraz kúsh saldy. N.­Á.Na­zarbaev Qazaqstan halqyna Jol­daýynda «shet elderden 800 myńnan astam otandastarymyz kelip, halyq sany bir jarym mıllıonǵa artty»,  dedi. Degenmen, el ishiniń tynyshtyǵy jaı­baraqat, qapersiz, beıjaı kóńil-kúıge, ke­li­simniń sylbyr, marǵaý, qamsyz ahýalǵa ulaspaǵany kerek. Keıde turaqtylyq tóńi­reginde qarabaıyr, jattandy resmı nasıhat halyqty jalyqtyrady, etnos­aralyq ke­lisimniń qazaqstandyq modelin proble­ma­lardy múldem birjola sheshilgendeı, bar­lyǵy tap búgingideı bola beretindeı kó­remiz. Ekrannan ár túrli tilde án shyrqap, bı bılep júrgen etnos ókil­derin kórip, ishimiz odan ári jibip, meıir­lenýge de bolar. Biraq kúndelikti tur­mys án men bıden turmaıtynyn, keıde kúrdeli másele­lerdiń barlyǵyn bile tura olardy aınalyp ótýge tyrysaty­nymyz ókinishti. Sosıologııalyq zertteýler boıynsha, etnosaralyq kelisim el azamattaryn tol­ǵan­dyratyn máselelerdiń ishinde aldyńǵy qatarlaryna shyǵyp otyr. El birligi dok­trı­nasy tóńiregindegi, Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyna baı­la­nysty pikirtalastar da eldi oılan­dyrýda. Kóptegen kúrdeli máseleler ashyq aı­tylmaǵandyqtan, pikirin syrtqa shy­ǵar­maı, kózge túspeı, ishteı renjıtinder bar­ly­ǵy baıqalady («Lıter», 3 qarasha, 2010 j.) 1991 jyldan keıingi kezeń túbegeıli ózgeristerge toly. Sonyń biri – eldegi etnodemografııalyq ózgerister. Qazaqstan eki qaýymdastyq (qazaqtar men orys et­nosy) basym bolǵan memleketten san ja­ǵy­nan bir ult – qazaq ulty basym elge aı­naldy. 1999 – 2009 jyldar aralyǵynda qa­zaqtardyń sany – 26,0%, ózbekter – 23,2%, uıǵyrlar 6,8% ósse, orystardyń sany – 15,3%, ýkraındar – 39,1%, tatarlar – 18,0%, nemister – 45,5% azaıdy. Et­nos­tyq toptardyń sanynyń ózgerýi sebebi ártúrli. Jańa demografııalyq ahýal et­nos­aralyq qatynastarǵa jańa mazmun beretini jáne ony oı eleginen ótkizý qa­jettigi de týyp otyr. Ásirese, orys etnosynyń kóńil kúıi kúrdeli. Keńes zamanyndaǵy «aǵa ult» mártebesinen respýblıkalar táýelsizdik alǵan tusta orystar qalasyn-qalamasyn etnos mártebesine tómendedi, sebebi, orys ultynyń atamekeni Keńes Odaǵy emes, endi – Reseı. Sońǵy demografııalyq ózge­ris­ter Qazaqstanda orystar san jaǵynan az­shylyq topqa aınalatynyn kórsetedi. Orys etnosy sany azaıǵan saıyn óz taǵ­dy­ryna alańdaıdy, ásirese, aǵa urpaqty oılandyrady. Al orys halqy sanynyń udaıy azaıýy Reseıdiń ózinde baıqalyp otyr. 2000 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha orystar 4 mln.-ǵa azaıǵan. Sońǵy jylda­ry bul úderis jalǵasýda («Sosıologıcheskıe ıssledovanııa», 2010 j., №12, 43-bet). Orys etnosynyń basym kópshiligi qa­zaq­standyq ustanymda bolǵanmen, bir toby sany azaıǵan saıyn oqshaýlanyp, tarıhı otanynan qarjy alyp, Reseıdiń bılik ınstıtýttarymen tyǵyz baılanysqa túsip, sol eldiń soıylyn soqsa, endi bireýleri orystarsyz qazaqtar el bola al­maı­dy, júzge bólingen qazaqtyń basyn biriktirýshi, jelimdeı jabystyrýshy orystar ǵana, sondyqtan tóreligin aıtyp, tórde oty­rýymyz kerek, ol úshin úles salma­ǵymyzǵa saı bılikte oryn alýymyz qajet, deýshiler de tabylyp jatady. Etnososıologtar, ásirese, Máskeý qa­la­syndaǵy armıan dıasporasyn zerttegen Iý.V.Arýtıýnıan dıaspora ókilderiniń ja­san­dy kelisimge beıimdiligine nazar aýda­ra­dy: «Po sýshestvý lıdery tak nazy­vae­myh «obshın» stremıatsıa ıspolzovat svoı pozısıı, svoe «predstavıtelstvo» dlıa zavoevanııa opredelennyh pozısıı v sosıalno-ýpravlencheskom apparate vlastı», deıdi. Avtor jergilikti bılikti, onyń júrgizip otyrǵan ult saıasatyn maqtap, dıaspora ókilderi laýazymdy qyzmetke qol jetkizýge tyrysatynyn baıqaıdy. Son­dyqtan avtor bul qubylysty áleýmet­tik-etnostyq saýdagerlik (spekýlıasııa) dep ataıdy (Iý.V.Arýtıýnıan, «Armıane v Moskve», (po rezýltatam sravnıtelnogo ıssledovanııa), «Sosıologıcheskıe ıssledovanııa», 2001, №11, 21-bet.) Bul tek armıan dıasporasyna, tek Máskeýge tán jaǵdaı bolmasa kerek. Búgin bizdiń de keıbir jerlesterimiz qolpash­taýdy bızneske aınaldyryp, jalǵan bedel jınap, mansapqa ıe bolyp júr. Al kúr­deli máselelerdi talqylaǵanda olar­dyń oı-qylyǵy, arǵy nıeti belgili bolyp qalady. Kólgirsý, shyn pıǵylyn sezdir­meý­ge tyrysýshylyq ultaralyq qatynas­tarda jıi kezdesedi. Sondaı-aq sosıologııalyq zertteýler postsosıalıstik keńistiktegi elder, onyń ishinde Qazaqstan da bar, totalıtarızm psıhologııasynan tolyq arylmaǵanyn, áli de abaılap, aıaqty ańdap basatynyn, ult dese, ultshyl, «ekstremıst» dep kinálaý­dan qorqatynyn, úreıden áli aıyryl­maǵanyn kórsetedi. Sondyqtan, ult má­selesinde joǵary bılikke sený, jaýapkershilikti óz moınyna almaı, tipti bala-shaǵasyna da ana tilin memleket, mektep qana úıretýge tıisti dep oılaıtyndar bar­shylyq. Sonymen birge, qandaı jolmen bolsa da baılyqqa, bılikke, jeke tabysqa jetýge umtylys, biraq oǵan ter tógip eńbek etpeı, batyl iskerlikke, táýekelge barmaı, ońaı jolmen urlyqpen, jemqor­lyqpen tapqysy keletinin kórsetedi. Baıý psıhologııa­synyń tasasynda ulttyq qun­dylyqtar qala berip, ulttyq nıgılızm onan ári kúsh alyp otyr. Bular bizdi oılandyrýy kerek. TAŃDAÝLAR Ult saıasatyn taldaǵanda qazaq ulty­nyń máselesi alǵa shyǵatyny anyq. Bú­gingi aqparattyq zamanda qazaqtar óz mártebesin keńes zamanymen salystyryp qana qoımady. О́z deńgeıin basqa memlekettermen, olardyń ashtyq-toqtyǵymen ǵana emes, memleket quraýshy ult márte­be­simen, ulttyń damý deńgeıimen, til, máde­nıet damýymen salystyrady. Al memleket ishinde qazaqtar ózin etnostar­men sa­lys­tyryp, olardyń memlekettik tildi meń­gerýin de qazaqty syılaýdyń ındı­ka­tory retinde baǵalaıdy. Al alys aýdandarda turatyn qazaqtar ózderin eko­no­mıkalyq-áleýmettik jaǵynan damyǵan óńirlermen salystyrady. Kóptegen memlekettermen salystyr­ǵan­da, memleket quraýshy qazaq ultynyń otarlanǵan ult ekeni áli kózge uryp tur: 1) buqaralyq aqparat quraldarynda memlekettik til, mádenıet áli basymdyqqa ıe bola almady; 2) azamattyq alý úshin memlekettik tildi bilýdiń mindetti emestigi; 3) memlekettik tildi halyqqa qyzmet jasaýǵa qoldanbaý; 4) sot júıesi, quqyq qorǵaý organ­darynyń baıyrǵy ulttyń tilin meńgermeýi, sondyqtan baıyrǵy ulttyń tilin qorǵamaýy; 5) jerdiń, jer asty baılyǵynyń ha­lyqtyń múddesine tolyqtaı qyzmet ja­sa­maýy eldi oılandyrady. Qazaq ultynyń búgingi jaǵdaıyn álemdik áleýmettaný ǵylymynda ishki otarshyldyq deıdi. Syrt­­­tan saıası táýelsizdik pen erkindik al­ǵan­­men, ishki rýhanı, tildik áleýmettik táýel­­dilikten tolyq aryla almaý sonyń belgisi. Álemdik tájirıbege sáıkes, tabıǵı baılyqty ıgerý barysynda qorshaǵan or­ta­nyń buzylýynan densaýlyqqa keltirgen zııanynyń ornyn toltyrý úshin jergilikti turǵyndarǵa áleýmettik jeńildikterge qol jetkizýdi oılastyrǵan oryndy. Sondaı-aq kezinde depressıvtik dep atalǵan qyryqqa jýyq negizinen qazaqtar turatyn aýdan­dardyń, ishki kóshi-qon máselelerin qolǵa alatyn ýaqyt keldi. Qazaq tili men mádenıetin básekege qabilettiligin kúsheıtý maqsatynda qazaq jýrnalısteri men mádenıet salasyndaǵy qyzmetkerlerdi áleýmettik qorǵaý jáne buqaralyq aqparat quraldarymen qazaq mádenıetin qoldaýǵa qarjylyq jaǵynan basymdyq berý kajettigi bar. Basqa memleketter tájirıbesine súıenip, zań negizinde ulttyq mádenıetti qorǵaý, BAQ, kınoprokat, teatrlar men konsertter reper­týar­laryn ulttyq mólsheriniń sheteldikke qaraǵanda basymdyǵyn qadaǵalap otyrý qajet. Elbasy N.Á.Nazarbaev Joldaýynda qa­zaqstandyqtardyń úsh tildi meńgerýine zor mán berdi. Bul iste álemdik tájirı­bemen de eseptespeı bolmaıdy. Kanada­lyq etno­lıngvıst ǵalymdar M.Sıgýan men Ý.F.Mak­kı zertteýlerinshe oqýshyny ekinshi, úshinshi tilge úıretý úshin sol tildik ortada qaı tildiń qýatty, qaı tildiń álsiz ekenin aıqyndap alý qajet. Eger oqý­shy­nyń ana tili qýatty til bolyp, ákim­shilik, aqparat, ǵylymnyń tili bolsa jáne oqýshy týǵannan ana tilinen sýaryl­sa, ekinshi, tipti úshinshi til de ana tiliniń mártebesine qaýip tóngizbeıdi, sebebi, oqýshy eldegi ba­symdyq tildi meńgergen. Al álsiz til dep otbasynda, kúndelikti ómirde, bılikte keń qoldanylmaıtyn tildi ataıdy. Kanadanyń Sen-Lambers provın­sııa­synda aǵylshyn tilin tereń meńgergen oqýshylar úshin fransýz tili ana tiline qaýip tóndirmegen. Al ana tili – fransýz tilin tolyq meńger­megen oqýshylar úshin aǵylshyn tili olar­dyń ana tilin yǵys­tyrýshy qyzmetin at­qarǵan («Sosıologıcheskıe ıssledovanııa», 2002 j., №8, 49-56-better). Sondyqtan eki-úsh tildi meń­gerý úshin oqýshylardy ana tilin meń­gerýine qaraı tańdaýdan ótkizip, arnaýly toptarda ǵana engizý jón. Sonymen, qazaq ultynyń ekonomı­ka­lyq, áleýmettik, demografııalyq, rýhanı jańarýyn, ult retinde tutas­ty­ǵyn qamtamasyz etetin jalpy memlekettik baǵdarlamalar daıyndaý jáne iske asyrý kajettigi bar. Másele qazaqqa ar­tyqshylyq berýde emes, otarlaý saıa­satynyń jaraqatynyń ornyn tol­tyrýda bolyp otyr. Baılyq, bılik, mansap-mártebe jeke adamdar ǵana emes, ár etnostyq top úshin de qundylyq. Qazaqstandyq dıaspora­lar­dyń búgin memlekettik bılikte, onyń joǵary basqarý organdarynda oryn alýǵa tyrysatyndary aıqyn. Qazaqstan Parlamentinde Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaǵan toǵyz depýtat etnostardyń su­ranystaryn tolyq qanaǵattandyrmaıtyn sııaqty. Tipti ashý-yzyǵa toly, ishteı nara­zylyǵyn syrtqa shyǵara almaı­tyndar qanshama? Reseıdiń TMD ınstı­týty «Qa­zaqstandaǵy orystar» atty jobaǵa sáıkes Qazaqstanda sosıolo­gııa­lyq zertteýler júrgizgen. Osy zertteýler boıynsha, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin orys etnosynyń 60%-y jaǵdaıy­myz «jaqsardy», 26%-y nasharlady depti. Bul – jalpyqazaqstandyq úrdis. «Qa­zaqstanda kimge ómir súrý jeńil?» – degen saýalǵa orystardyń 5,4%-y – orystarǵa, 50%-ǵa jýyǵy – orystildilerge ómir súrý qıyn, al 37%-y Qazaqstanda ómir súrý barlyǵyna da ońaı emes depti. Orystardyń 17,1%-y laýazymdy ju­mys­qa jetýge múmkindik bar, 18%-y qyz­metke ádil baǵa beriledi depti. Saýal­da­ma­ǵa jaýap bergenderdiń 25%-y Reseıde tur­mys báribir jaqsy depti. Respondent­terdiń 47,4%-y Reseıge qonys aýdarýǵa ońdy qaraıdy. 30%-y oqta-tekte Reseıge qonys aýdarýdy oılap qoıamyz, biraq oǵan múmkindik joq jáne Reseıge qonys aýdara qalǵan kúnde de bolashaqqa senim az depti. Laýazymdy jumysqa ár etnos ókilde­rin tartý tóńireginde el ishinde ártúrli pikirler bar. Birazy demokratııalyq qoǵam­da laýazymdy qyzmet etnostyq tegine qaraı emes, kásibı deńgeıine, bilimine, tájirı­besine qaraı beriledi, osy qaǵı­dany biz de ustanýymyz kerek desedi. Endi bireýler, olar basym kópshilik, bú­gingi bizdiń mentalıtetimizdi, psıholo­gııa­myzdy, saıası mádenıetimizdiń deńgeıin eskere otyryp, laýazymdy jumysqa usy­nylǵanda etnostyq faktordy eskerý jón delinedi. Parlamentke Qazaqstan halqy As­sambleıasynan toǵyz depýtattyń saıla­nýy osy qaǵıdatqa negizdelgen. Degenmen, etnostyq faktorǵa basymdyq berý aza­mattardyń iskerlik qabiletin, kásibı daı­yn­dyǵyn eskermeı, adam quqyn shekteıdi degen saýal taǵy týady. Sondyqtan memlekettik qyzmetke, onyń ishinde joǵary laýazymdy qyzmetke de memlekettik tildi tolyq meńgergen aza­mat­tarǵa ultyna qaramaı jol ashý etnos­aralyq qatynastardy da retteýdiń ádil joly bolady. N.Á.Nazarbaev Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda «Bizdiń mindetimiz 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı keminde 95 paıyzdy quraýy tıis», dedi. Endi memlekettik tilge suranys týǵyzý qajet. «Trýdno vyýchıt to, chto nam ne nýjno»,  dep oryndy aıtypty bir avtor («Delovaıa nedelıa», 9 qańtar, 2009 jyl). Laıyqty, laýazymdy qyzmetke ár ult­tan tańdaý jasaý – kópetnosty memle­ket­terdiń kúrdeli máselesi. Mysaly, Re­seı­diń avtonomııalyq respýblıkalaryna atyn bergen tatar, bashqurt, basqa da etnostar ózderin kemsitýge ushyraǵan halyqpyz, Federaldyq bılik negizinen orystardan dep renjıdi. Al avtonomııalyq respýblıkalarda turatyn orystar bolsa, jergilikti elıta bılikti basyp aldy, bizder shettetildik dep esepteıdi. Bul – Reseıdiń búgingi bas aýrýy. Sonymen, elimizde qazaq ulty, etnos­tar arasynda qarym-qatynas ózara báse­ke­lestik jaǵdaıda, ár etnostyq qaýym­das­tyq ishteı ózin basqalarmen salystyryp, át túrli kóńil kúı keshýde. Ekonomıkalyq básekelestik jaǵdaıynda qyzǵanysh ta týady. Naryq zańy ultaralyq qatynas­tar­­dy shıelenistiredi, basty básekelestik basqa etnostan bolsa, oǵan túrli jaǵym­syz sıpattama tańylady. Etnosaralyq qatynastar ahýaly memlekettegi demokratııalyq ahýalǵa, saıası má­denıetke, tájirıbege baılanysty. Et­nos­tyq toptar ókilderine, olardyń belsen­dilerine ashyq pikir bildirýge, ta­lap­taryn ashyq jarııalaýǵa múmkindik berip, ekinshi jaǵynan, saıası bılik ol talaptarmen eseptesýge, únqatysýǵa ıkemdi bolyp, jaǵdaıdy rettep otyrýǵa mindetti. Álemdegi salystyrmaly, áleýmettik zertteýler kórsetkendeı, saıası júıe ashyq, tózimdi, saıası ınstıtýttardyń ju­my­sy jetilgen saıyn qaqtyǵystardyń al­dyn alý múmkindigi týady. Sondaı-aq, kerisinshe, bılik jabyq, kúdikshil, kinámshil bolǵan saıyn talaptaryn júzege asyrý úshin etnostyq toptar zańsyz jolǵa barýy da múmkin. Al memlekettik organdaǵy qa­zaq­tar tarapynan tákapparlyq, ózimshildik et­nos ókilderi úshin ulttyq astamshylyq bo­lyp kórinse, qazaqtar úshin ulttyq nıgılızm bolyp kórinedi. Al lepirme, jelikpe, laǵyp ketetin belsendiler úshin bılik­te­gilerdiń órkókirektigi men pańdyǵy mem­lekettiń ult saıasatyn burmalaýǵa negiz bolady. Táýelsizdik alǵan tusta elimizde qaq­ty­ǵystarǵa da, etnosaralyq kelisimge de negiz boldy. El Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qazaq memleketi etnosaralyq qaty­nas­tar­dy retteıtin jańa júıe qalyptastyrdy, beıbitshilik pen kelisim mádenıeti qa­lyp­tasa bastady. «Biz áli jol basynda tur­myz», dedi Prezıdent. Ikemdi, ora­lym­dy, barlyq ultqa adal, ashyq saıasat erteń de etnosaralyq qatynastardy ornyqty jolǵa beıimdep otyrýǵa negiz bolady. Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.