Kelissózder júrgizýge bolatyn bolsa, proletarııge jumyr tastyń qajeti qansha?

Mańǵystaýlyq munaıshy­lar­dyń ereýili eńbek kelisim-shart­taryn jasaý tájirıbesine tarap­tardyń jaýapkershiligi turǵy­sy­nan qaraýǵa májbúrleıdi. Kelisilgen merzimge barynsha kóp talaptardy «qaǵyp kirgizýge» bolatyn ujymdyq kelisim-shart­qa kóbinese jaldamaly jumys­kerlerdiń múddelerine saı qol qoıylady degen pikir qalyp­tas­qan, sondyqtan da jumys berýshiler ony jasaýǵa yntasyzdyq tanytady, óıtkeni, qujatta ju­myskerge barynsha keńshilik jasaý jaǵdaıy qarastyryla­tyn­dy­ǵyn, al jumys berýshi tarapynan kelisim-sharttyń sál ǵana buzy­lýy sot boıynsha quqyqtyq jaýapkershilikke aparyp soqtyra­tyn­dyǵyn olar jaqsy túsinedi. Jumyskerdiń jaýapkershiligi de kelisilgen, biraq, ol – eńbek kelisimimen jáne eńbek zańnama­sy­men qarastyrylǵan sharalarmen shekteledi: sógis, eskertý, syı­aqy­d­an, bonýstardan aıyrý, ju­mys­tan bosatý. Daýdy, ásirese, ujymdyq janjaldy beıbit jolmen retteýdiń jalǵyz tutqasy – bir ǵana qural bolǵan jáne osy­laı bolyp qala beredi, ol qural – kelissózder. Ádette, ózgertýler – qoldanystaǵy ujymdyq shartty jańa ujymdyq shartpen al­mas­tyrǵan jaǵdaıda engiziledi. Alaı­da, ózgergen jaǵdaılarǵa qolda­nystaǵy kelisim-sharttyń shart­ta­ry sáıkes kelmeıtin bolsa, qol­danystaǵy kelisim-shartqa da túzetýler engizýge bolady. Eger de kelissózder barysynda ju­mys­kerler men jumys berýshiniń arasynda ózara túsinistikke qol jetkizý múmkin bolmaǵan jaǵ­daı­da eńbek tóreligi júrgiziledi. Jańaózendegi oqıǵalardyń hro­­nologııasynan kelesini kóremiz: aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıyna deıin jumyskerler men jumys berýshiniń qarym-qatynastary qu­qyq sheńberinde, «О́zenmunaı­gaz» jáne «Embimunaıgaz» QMG BО́ ón­diristik fılıaldarynyń ujym­da­ry men ákimshilik tara­pynan 2011 jyldyń 7 aqpanynda qol qoıylǵan, 2011-2013 jyl­dar­ǵa ar­­nalǵan  ujymdyq shartqa sáı­kes ret­telip kelgen bolatyn. Onyń ústine, fılıaldardyń ju­mys­ker­leri saılaǵan, kásip­odaq­tyń óki­let­ti ókilderi jáne ju­myskerler­d­iń ókilderi olarǵa qol­daryn qoı­dy. Ákimshilik te, ká­sip­odaqtar da qujatty qabyldaýǵa asyqpady: qu­jattyń negizgi po­zısııalaryn tal­qylaý bastal­ǵan­nan, sońǵy daý­ly máseleni rettep, ony barlyq taraptardyń qoldarymen bekitken sátke deıin toǵyz aıdan artyq ýaqyt ótti. Bul degenimiz – kásip­oryn­dar­daǵy eńbek qatynastaryn retteıtin negizgi qujatty jetildirýge qatysty beıresmı ustanym­nyń bolǵandyǵyn jáne onyń ba­ry­syndaǵy talas-tartystardyń ór­bi­gendigin bildiredi. Nátıje­sinde, uj­ymdyq sharttyń barlyq po­zı­sııalary boıynsha ortaq ymy­ra­ǵa qol jetkizildi. «О́zenmu­naı­gaz» О́F kásipodaq komıtetiniń zańgeri Ádil Súıebaı «Munaıly meken» korporatıvtik gazetinde atap ót­ke­nindeı, fılıaldyń ká­sipodaq komıteti barlyq 15 bas­qar­mada ar­naıy jınalystar ót­kiz­gen, jańa ujymdyq sharttyń jobasyn jetildirýmen aınalys­qan; jumys­ker­lerdiń usynys­ta­ry men tilekterin tyńdaǵan. Ja­ńa ujymdyq sharttyń jobasyn jetildirý ba­ry­synda jumysker­lerden shamamen 500 usynys kelip tústi, eń qajettileri men mańyzdylary uj­ymdyq shartqa engizildi. Qyzý pikirtalastar jaı­­ynda jáne or­taq ymyraǵa kelý­diń jolyn izdeý barysyndaǵy qı­yndyqtar týraly «Embimu­naı­gaz» О́F kásipodaq uı­y­mynyń tóraǵasy Murat Nysan­baev ta aıtqan bolatyn. Kásipodaq jetekshisi atap ótkenindeı, eńbek ujymdarynda jınalystar ótki­zildi, qyzý talastar da oryn al­dy. Alaıda, osyndaı talqylaý­lar­dyń barysynda joba jaq­sar­tylyp, ta­raptar aıtylǵan máse­leler boı­ynsha kelisimge qol jetkizgen bo­latyn. «Embimu­naı­gaz» О́F tara­py­nan engizilgen usynystar jańa ujymdyq shartta óz kórinisin tapty. «Ujymdyq shartty jetildirý barysynda, komıssııanyń qu­ramyna qatarda­ǵy jumyskerlerdi engizýdiń de óz nátıjesi boldy. Eń bastysy, jańa ujymdyq shart­ta jumys­kerlerdiń áleý­mettik kepildikteri saqtalyp qana qoımaı, sonamen qatar, jaqsartyldy» dep «Mu­naıly meken» korporatıvtik gazetinde ol atap ótti. Ujymdyq sharttyń keıbir tú­begeıli tustaryn atap ótken jón bolar. Eń aldymen, eńbekke aqy tóleýdiń deńgeıleri men usta­nym­dary kelisildi. 2010 jyldyń shilde aıynan bastap QMG  BО́ óndiristik fılıaldarynda eńbek­ke aqy tóleýdiń jańa júıesi boıynsha jalaqy tóleý bastal­dy. Jalaqyny kóterý – 1,8 sala­lyq koeffısıentiniń eskerilýimen júrgizildi, bul rette, aý­maqtyq (aýdandyq) koeffı­sı­ent – 1,7 saqtaldy. Ekinshiden, ujym­dyq shart jumyskerler men olardyń otbasy músheleri úshin áleýmettik tólemderdi retteıdi: olardyń kólemi jylyna 12 mıllıard teńgeden bastap, 15 mıllıard teńgeden astam mólsherge deıin kóbeıdi. Jańa ujymdyq shart­­qa sáıkes, bir ǵana jumys­kerge jumsalǵan áleýmettik shy­ǵyndar jylyna bir mıllıon teńgeni quraıdy. Sonymen qatar, taraptar – eńbek daýlary sotqa deıingi tártipte sheshiledi degen kelisimge keldi. Atap aıtqanda: jeke eńbek daýlary – kelistirýshi komıssııa tarapynan, al ujym­dyq daýlar – bitistirý rásimderi tártibimen nemese respýblıka zańnamasyna sáıkes ózge tártipte sheshiledi. Eńbek qatynastarymen baılanysy joq máselelerdi sheshý – sot arqyly nemese basqa da ókiletti memelekettik organdar arqyly, elimizdiń zańnamasymen qarastyrylǵan tártipte júzege asyrylatyn bolady. Qujatta sonymen qatar mynadaı jaǵdaı kelisilgen: «Qaýipti óndiristik nysandardaǵy ónerkásiptik qaý­ip­sizdik týraly» QR Zańynyń 3-babyna sáıkes, kompanııa qaý­ipti óndiristik nysanǵa jatqy­zyldy. Sondyqtan da, QR Eńbek kodeksiniń  303-babyna sáıkes, ereýilder zańsyz dep tanylady. Qujatta: «Taraptar mynadaı kelisimge keldi: eńbek daýlary taraptarmen – tek osy ujymdyq sharttyń 4.3. babymen belgilengen tártipte ǵana qarasty­ryla­tyn bolady» dep atap ótilgen. Sonymen qatar, ujymdyq shartta mynadaı jaǵdaı anyq jazyl­ǵan: jumys berýshi  zańnamamen qarastyrylǵan tártipte jáne negizderde, jumyskerge tártiptik jaza qoldanýǵa quqyly. Basqa sózben aıtqanda, qujatta daýlar men janjaldardy zańnamamen ruq­sat etilgen barlyq tásilder­men retteý rásimderi aldyn ala qarastyrylǵan. Alaıda, tikeleı dıalog júr­gi­zýge qol jetpedi. Ákimshiliktiń barlyq máselelerdi kelissózder arqyly talqylaýǵa daıyn ekendigine qaramastan, nege meha­nızm­derdiń birde-biri iske aspa­dy? Múmkin, óndiristik fılıal­dardyń ákimshiligi men kásipodaq jetekshilerine, sondaı-aq, osy úderisterge tartylyp qoıǵan bas­qa da ókiletti organdarǵa – qu­jattyń úsh aıdan keıin birqatar jumyskerlerdi qa­naǵat­tandyr­maı qalǵandyǵynyń sebepterin taldap, «nelikten al­dyn ala ja­zylǵan ujymdyq shart­tyń rásim­derine qaramastan jaǵdaı quqyq aıasynan shyǵyp ketti» degen suraqqa jaýap izdeý kerek shyǵar.  Alaıda, aqylǵa emes, emo­sııa­lar­ǵa jol berilip jat­qanda, mundaı istiń esh nátıje bermeıtindigi bú­ginniń ózinde aıdan anyq. Resmı túrde málim etilgendeı, narazy­lyq aksııalarynyń qarqyn alýy­na qaraı, kompanııa tikeleı ón­diristik shyǵyndarǵa tap bolýda. «О́zenmunaıgaz» óndi­ristik fı­lıa­lyndaǵy uńǵymalar­dyń qo­ry­na qyzmet kórsetý tár­tibiniń  buzylýy saldarynan or­yn alǵan táýliktik óndirýdiń shy­ǵyny ma­myr aıynyń aıaǵynda – 2011 jyl­dyń 25 mamyryndaǵy deń­geı­men salystyrǵanda, shamamen 2000 tonnany qurady. Kom­panııa­nyń tikeleı shyǵyndary – ju­mys­kerlerdiń de tikeleı shy­ǵyn­dary bolyp tabylatyndyǵy sóz­siz. Jumysqa shyqpaýdyń sal­da­­rynan oryn alǵan, jumysker­diń tikeleı qarjy shyǵyndarynan soń jumystan bosatý oryn alýy múmkin. Bul – tek ujymdyq shart­pen ǵana emes, sonymen qa­tar, eńbek zańnamasymen de qa­ras­tyrylǵan. Dál osyndaı qu­qyq­ty О́F basshylyǵy paıda­lan­dy. Ká­siporynda atap ótilgendeı, munda sońǵy sátke deıin aqtyq sharany qoldanbaýǵa tyrysyp baqty jáne adamdarǵa jaǵdaıdy oıǵa salyp, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa múm­kindik berildi. Son­dyqtan da, ereý­ilshilerdiń ba­sym bóligi ózde­riniń narazylyq sharalaryn to­q­tatyp, jumys or­yndaryna qaı­typ oral­dy. Áıtse de, jaǵdaıdyń tolyǵy­men turaq­talǵandyǵy jaı­ly aı­týǵa áli erterek. «О́zen­munaıgaz» О́F bas­shylyǵy atap ótkenindeı, ereýildi toqtatyp, ju­mys oryn­da­ryna qaıtyp oral­ǵan jumysker­ler­ge qoldanylatyn jalǵyz y­­q­pal­sha­ra – jumysqa shyqpaı qal­ǵan kúnderdiń jala­qysynan jáne syı­aqydan aıyrý bolyp taby­lady. Ákimshilik bu­ryn­ǵydaı dıalog júrgizýge jáne barlyq óz­ekti máselelerdi talqy­laýǵa daı­yn. Alaıda, eńbek zańnama­sy­nyń jáne 2011 jylǵy aqpanda qol qoı­ylǵan ujymdyq sharttyń sheńbe­rinde. Biraq, dıalog  nátı­jeli bo­lýy úshin, barlyq tarap­tarǵa ony qaıta oqyp shyǵý kerek sııaqty… Zarına AMRAEVA.