Kelimbetov keremeti

«Tárbıe men murat ulttyq bolsa, tár­bıesin alyp ósken qoǵamnyń múddesi adamnyń rýhyn úlken shabytqa bólep, onyń baqytty ómir súrýine negiz qalaı­dy», degen edi bir kezderi túrkolog ǵalym, jazýshy, Frans Kafka syılyǵynyń ıegeri, marqum Nemat Kelimbetov. Azamattyń bul sózin qazir ózine qarata aıtýǵa bola­dy. Rýhy myqty, ultshyl jan ómir men ólim betteskende jeńip shyǵyp, artyna ólmes mura qaldyrdy. Onyń keıingi jyl­dary jazǵan «Ulyma hat» essesi saqtar men ǵundar dáýirinen bastap, qazaq han­dyǵy qurylǵan kezeńge deıingi rýhanı-tarıhı, ádebı baılanystardy baıandaı oty­ryp, meıirimdilik, dostyq, qanaǵat-ynsap sııaqty qasıettermen birge, kúnshildik, ashkózdik sekildi jaǵymsyz mi­nez-qulyq­tar týraly oı tolǵaı kelip, onyń zalaly men zııanyn taıǵa tańba bas­qandaı kór­setip berdi. Jazýshynyń oqyr­mandaryn selt etkizgen taǵy bir shyǵarmasy «Kún­shil­dik» deýge bolady. Adam sanasy, oıy, qulqy psıhologııalyq ózgeristerge ushy­ra­ǵanda qandaı bolaty­nyn, onyń kesir-kesapaty tóńiregin oı­ran-botqa etetinin, adamdyqty artqa tastap, zalymdyqtyń jeteginde ketetinin, izet-ınabattan aıy­ry­lyp, tek qana óz bol­mysyn kúıtteı­tinin ıirimdeı úıirip jaz­ǵa­ny bar. Mun­daı taqyryp buryn-sońdy qazaq ádebıe­tinde bolmaǵan edi. Qalam­gerdiń «Úmit úzgim kelmeıdi» hı­ka­ıat-mo­no­logy teatrda qoıylyp, kórer­men­derdiń kózaıymyna aı­nalǵany jáne bar. Sol muralary bú­ginde el ıgiligine jarap, ózi­miz ǵana emes, ózge jurttar tanyp, joǵa­ry baǵalap ja­tyr. Sonyń bir aıǵaǵy, elordadaǵy Ult­tyq akademııalyq kitaphanada Nemat Kelimbetovke kórsetilgen qurmet, aıtýly sha­ra edi. Qytaı men Ortalyq Azııa elderi dos­tyq qaýymdastyǵy jáne «Qytaı sýret­shileriniń beıbitshilik joly» qozǵalysyn uıymdastyrý komıteti Qazaq eli men Qytaı arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanysty damytýǵa qosqan úlesi úshin ótken jyly ómirden ozǵan ǵalym, jazý­shy Nemat Kelimbetovti «Beıbitshilik jo­lyndaǵy gýmanıtarlyq yntymaqtas­tyq» Kýbogi jáne Qurmet dıplomymen mara­pattaǵan. Bir atap óterligi, bul qaý­ym­dastyqtyń syrt jurtqa óz tarapy­nan berip otyrǵan tuńǵysh syılyǵy eken. О́tken jyly qarymdy qalamgerdiń, bilimdi ǵalymnyń «Úmit úzgim kelmeıdi» atty kitaby qytaı tilinde jaryq kórip, oqyr­mandar tarapynan joǵary baǵasyn alǵan. Sóz arasynda aıta keter bolsaq, Ortalyq Azııa elderimen aradaǵy dostyq qaýym­dastyǵy 2007 jyly qurylǵan. Onyń tóraǵasy Chjan Degýan bir kezderi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Qazaq­stan­daǵy, Reseıdegi elshisi bolypty. Qaý­ymdastyq Qytaı men Qazaqstan ara­syn­daǵy máde­nı-gýmanıtarlyq baılanystar­dyń berik bolýyna ólsheýsiz úles qosyp keledi. «Beıbitshilik jolyndaǵy gýmanıtar­lyq yntymaqtastyq» Kýbogi jáne Qurmet dıplomyn tapsyrý rásimindegi alǵashqy sózdi Parlament Senatynyń depýtaty Qýanysh Sultanov alyp, bul shara eki memleket arasyndaǵy dostyq pen túsinis­tiktiń, rýhanı syılastyqtyń ádemi kóri­ni­si ekenin aıta kelip, Qytaı men Or­talyq Azııa elderi dostyq qaýymdasty­ǵynyń tóraǵasy Chjan Degýan myrza týraly keńinen toqtaldy. Ol Qazaq eli táýelsizdigin jarııalaǵan tusta Otany­myzǵa kelgen tuńǵysh elshi eken. Eki el arasyndaǵy dostyqqa Chjan Degýan erekshe adal eńbek etti. Táýelsizdiktiń ny­ǵaıyp, memleketimizdiń tanylýyna úlken úles qosty, elshilik qyzmeti aıaqtalǵannan keıin de Qazaq eline degen iltıpatyna qylaý túsirmeı kele jatyr. Búgingi myna kezdesý sonyń bir kepili, dedi. Senator budan keıin Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» degen kitaby qytaı tilinde shyǵyp, tusaýkeser rásimi uıymdas­ty­rylǵanda óziniń qatysqanyn, jurtshy­lyq­tyń jyly qabyldaǵanyn jetkizdi. Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dı­rektory, kórnekti qoǵam qaıratkeri, aıtý­ly ǵalym Myrzataı Joldasbekov Nemat Kelimbetov qazaq ádebıetinde kóne dáýirdi zerttegen ǵalymdardyń sanaýly­sy ekenin, ózderiniń ortaq taqyrypta jumys jasaǵanyn, barlyq oı-maqsattary ulttyń ótkenin tereń zerdelep, keıingi urpaqqa jetkizý bolǵanyn atap ótti. Son­daı-aq ol Pekın qalasyndaǵy «ulttar baspasy» qazaq rýhanııatyna qajet dúnıe­lerdi úzbeı shyǵaryp kele jatqanyn, ózi­niń «Asyl arnalar» atty zertteýin 1986 jyly basyp shyǵarǵanyn tilge tıek ete kelip, Nemat Kelimbetovtiń ataýly syı­lyqqa ıe bolyp otyrǵan myna dúnıesin joǵary baǵalap, týyndynyń elektrondyq nusqasyn qazaq-qytaı tilinde teń jarııa­laýy eki eldiń dostyq qarym-qatyna­sy­nyń aıqyn kórinisi ekenin alǵa tartty. Qazaqstannyń halyq ártisi Sábıt Orazbaev jazýshynyń ózi ketkennen keıin bastalǵan ekinshi ómirindegi bul eleýli oqıǵa ekenin aıtyp, adam bolyp ómirge kelgen soń, adam bolyp qalý jóninde zor tebirenispen qalam tartqan jazýshynyń shyǵarmasynda shekara bolmaıtynyn osydan kóre alatynymyzǵa dálel-dáıek­ter keltirdi. Nemattyń rýhy myqty, ómir­ge qushtar azamat ekenine júgingen Sábeń bir kezderi «Úmit úzgim kelmeıdi» degen dúnıesin dramaǵa aınaldyryp, sahnaǵa shyǵarý jaıyn usynǵanda onyń kelispegenin, al Shyńǵys Aıtmatov týyndylary kınoda da, teatrda da joly bolyp jat­qanyn aıtqanda, Aıtmatov adamzattyń azamaty ǵoı dep kishilik tanytqanyn, keıin osy shyǵarma Almatydaǵy Muhtar Áýezov teatrynda qoıylǵanda qatty tol­qyǵanyn baıan etti. О́z kezeginde Qytaı men Ortalyq Azııa elderi dostyq qaýymdastyǵynyń tóraǵa­sy Chjan Degýan mynandaı jyly júzde­sý­diń ózine jaqsy áser etkenin aıta kele, Qazaq eli táýelsizdik alǵannan keıingi jer­de ek­in­shi bolyp Otanymyz­dyń táýel­siz­digin Qytaı Halyq Respýblı­kasy tany­ǵanyn, Elbasy Nursultan Na­zarbaevqa Túrkııa elshisinen keıingi ekinshi elshi bop óziniń senim hat tapsyr­ǵanyn tilge tıek etti. Sonymen qatar, jaqsy shyǵarma elder arasyndaǵy má­de­nı baı­lanysqa altyn kópir bolatynyna Nemat Kelimbetovtiń týyndylary mysal ekenine toq­tal­ǵan ol eki memlekettiń orta­syn­daǵy dostyqty nyǵaıtý maqsa­tyn­da ózi­niń 20 jylǵa taıaý ýaqyttan beri irkilissiz jumys istep kele jatqanyn, qaýym­das­tyqtyń negizgi maqsaty qarym-qatynasty rýhanı jaǵynan nyǵaıta berý ekenin aıtyp, Kýbok pen Qurmetti dıp­lomdy jazýshynyń uly, áke amanatyna adaldyq tanytyp júrgen Qaırat Kelimbetovke tapsyrdy. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov qalam ustaǵan adamnyń aldynda eki murat turatynyn, onyń birinshisi óz halqyn rýhanı qundylyqpen qamtý bolsa, ekinshisi sol halqyn álemge tanytý ekenin aıtyp, ásirese ekinshisiniń qıyndaý soǵyp jatatynyna, ondaı baqytqa ıe bolý eki­niń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtinine toqtala kele, Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» degen shyǵarma­sy­nyń memlekettiginiń bes myń jyldyq tarıhy bar, 1,5 mıllıard halyq meken etip jatqan memlekette jaryq kórýi úlken abyroıly is ekenin tilge tıek etip, jazýshynyń bastalǵan ekinshi ómiri uzaq bolatynyna senemiz, dep sóz aıaǵyn túıdi. Sonymen, Nemat Kelimbetovtiń ekinshi ómiriniń jalǵasy bolyp, óz elimizde ǵana emes, ózge memleketterde jarııalanyp, jurt­shylyqtyń kóńilin baýraǵan shyǵar­malaryna berilgen baǵaǵa arnalǵan is-sharaǵa elimizdiń rýhanııat salasynyń qaı­ratkerleri, ǵalymdar men jazýshylar, qalamgerdiń shyǵarmasyn súıip oqıtyn oqyrmandar, Qytaı elinen kelgen sýretshiler, mártebeli meımandar qatysty. Súleımen MÁMET, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.