Azamat asqan asý

1976 jyldyń kóktemi, dáli­rek aıtqanda, mamyr aıynyń aıaq kezi. Álde qydyrys, álde bir sharýamen alystaǵy aýyldan Qos­ta­naıǵa keldim. Qarataı Janseıitov degen dosym oblystyq «Kommýnızm tańy» gazetinde qyzmet isteıtin. (Qarataı bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin talantty aqyn edi. О́kinishke qaraı, ómir­den erte ótti). Qalaǵa kelgen boıda ony izdep taýyp aldym. Sodan ekeýmiz ári-beri kóshe kezip, odan-budan qurastyryp áńgime aıtyp, birsydyrǵy saǵattardy ótkizdik. Ol ýaqyttar meniń áli ishimdik ishý «ónerin» úırene qoımaǵan kezim. Bálkim sodan da shyǵar, biraz qydyrystan keıin zerige bas­taǵandaı boldyq. Sony baıqady ma nemese basqa bir oıy boldy ma, bir kezde Qarataı maǵan qa­rap turdy da: «Júr, Aqylbektiń úıine baraıyq. Men seni ta­nystyraıyn», dedi ol. Biz Aqylbektikine kelgende mez­gil túske taıap qalǵan bola­tyn. Úıde Baqyt qana bar eken. Esik ashyp, amandasqan soń «jo­ǵa­ry shyǵyńdar» dedi. Men yń­ǵaı­syzdana tórgi bólmege óttim. Qarataı bolsa: «Aqylbek áli kelmegen be?» dep surap, taǵy basqa da áńgimelerdi órbitip, shúıir­ke­lese ketti. Jaqtyrmaı qalar ma eken degen kúmán meniń kókeıim­de áli tur. Sondyqtan: «Bulardy kim shaqyrdy?» degendeı bir sa­ryn sezilip qala ma dep asúı jaq­tan shyqqan daýysqa da qulaq túrip qoıam. Joq, jaratpaýshy­lyq syńaı baıqala qoımaıdy, Ba­qyt ashyq-jarqyn sóılesip ja­tyr, daýysy da qyńyraıyp qalǵan adamnyń únine uqsamaıdy, sam­byrlaı estiledi. Birte-birte sol erkindik maǵan da aýysa bastady. Kóp uzamaı Aqylbek te keldi. Adamdy jatyrqamaıtyn, ańqyl­da­ǵan jigit eken, menimen aman­dasqan bette baıaǵydan biletin syralǵy adam sııaqty áńgime tıegin aǵytty da jiberdi. Keıin bildim, ádebıetke, máde­nıet pen ónerge áýestigi bar kez kelgen adam Qostanaıǵa kelse, eń aldymen Aqylbekpen tanysady eken. Tanysyp qana qoımaı, tý­ǵan qudasyna kelgendeı, tup-týra úıi­ne de jetip barady. Áldebir sebeppen keıbireýleri kelmeı jat­sa, Aqylbektiń ózi olardy qol­qalap júrip úıine ákeledi. Qonaq­­­asyn berip, qurmetteıdi. Bizdiń halyqtyń qoly ashyq, qonaqjaı ekeni barshaǵa belgili. Biraq sondaı ózin jomart sanaıtyn qaza­ǵyń­nyń ózi Aqylbekpen jáne onyń joldasy Baqytpen taıtalasa al­maı­tyn shyǵar dep oılaı­myn men keıde. Kerek deseń, qa­laǵa ke­lip turyp, úıine soqpaǵa­nyń­dy estise, «sen ótken joly bizge kelmeı kettiń ǵoı, nemene, mensinbeı qaldyń ba, álde bir sháı bere almaıdy dep oıladyń ba» dep keı-keıde Baqyttyń da re­nish shyǵaratyn kezderi bolady. Áı, aqkóńildilik-aı, deısiń osyn­daıda eriksizden. Sol kezderde ózderiniń úsh balasy bar. Keńestik dáýirdegi eńbekaqynyń qandaı ekeni de belgili. Biraq oǵan bas qatyryp jatqan olar joq. Úı­le­riniń esigi kúndiz-túni ashyq. Kelip jatatyn qonaqtary da dó­keı­ler emes. Men sııaqty alys aýyl­dan kelgen, jastary 20 men 30-dyń arasyndaǵy jigitter. Qazirgi naryq zamanynyń kózqarasymen qarasaq, álgi kelginbaılardan Aqyl­bekke túser paıda da joq. Úıinen dám berip, qonaq qylýmen qutyla qoısa jaqsy ǵoı. Sharýaǵa qansha qyrsyz degenmen, bizdiń aǵaıyn­dar­dyń da ara-tura bir jumys­tary týyndap qalyp jatady. Ras, olar onsha mardymdy bolmaýy múmkin. Biraq, jumystyń aty jumys. Mine, osyndaı másele­ler­diń túıinin sheshý de Aqylbektiń moınynda. Álgi aýyldan kelgen qara qazaqty jetelep bir mekemege alyp barady, tipti bolmasa telefon shalady. Al endi, bizde aqyn-jazýshy degennen aıaq alyp júrýdiń qıyn ekeni belgili. Olar da Aqylbekke keledi. Astanadan at izin salatyndardyń bosa-bolmasa tóbeleri kók tireıdi. Shetterinen mańǵaz, tiri klassıkter. Al aýyldardan kelgender jazǵanda­ry­nyń oblystyq gazette jarııa­lan­ǵanyn qalaıdy. Aqylbek bolsa olardy kúzep-túzep degendeı gazet betine shyǵarady. О́mirde bolǵan osy sııaqty jáıtterdi baıandap otyrǵanda, keı­de solardyń bári aıtýǵa tur­maıtyn, bolmashy nársedeı kóri­nedi. Solaı oılaıtyndar osyn­daı «usaq-túıektermen» ózderi aınalysyp kórsin. Sharýa aıtyp bara qalsań kóptegen adamdar­dyń «Shyraǵym, meniń jumystan qolym bosamaıdy, ýaqytym joq qoı» dep sypaıy ǵana shyǵaryp salatyny óz aldyna, keıbireýleri tipti «osylar-aq kisini mazalaı beredi eken» dep sógip te tastaı­dy. «Biz yntymaqshylmyz, qaıy­rymdymyz» degenderimiz kóbine aýyzeki tilde ǵana aıtylatyn jat­tandy sózder. Is júzinde únemi olaı bola bermeıdi. Adam adamǵa qaıyrylmaıtyn qazirgi naryq zamany túgili, jurttyń bári dú­nıeniń sońyna túspegen, eseptesýdi bilmegen keshegi keńestik kezdiń ózinde ekiniń biri tany­maıtyn-bilmeıtin adamdarǵa onsha moıyn bura qoımaıtyn. Bir qyzyǵy, kezinde azdy-kópti jaq­sy­lyǵyn kórgen keıbireýlerdiń keıin Aqylbekke jaý bolyp shyq­qan kezderi de kezdesti. Sonda da bolsa ol kóshede júrgen qaı­mana qazaqtardy úıine shaqy­ryp ákelip, olarǵa kómek kórse­týin toqtatqan emes. Aqylbek Shaıahmet kezinde áde­bıetke, ónerge beıimi bar kóptegen qos­ta­naılyq jastarǵa kómek qo­lyn usyndy, qamqorlyq tanyt­ty. Shy­ǵarmalarynyń oblystyq gazet pen radıo arqyly jurtshy­lyqqa jetýine jaǵdaı jasady. Jas kezimde Aqylbektiń osyndaı shapaǵatyn men de eptep sezindim. Jas degennen shyǵady, sol ýa­qyt­tarda Aqylbektiń ózi de jap-jas bolatyn. Men alǵash tanys­qanda onyń jasy 25-ke de jete qoımaǵan eken. Sóıte tura, aty­nyń keń tarap ketkendiginen be, ol bizge úlken jigitteı kórinetin. Isteri de 25-tegi emes, 35-40-tar­daǵy kisilerdiń isine laıyq bol­dy. 1977 jyly 26 jasynda tuń­ǵysh kitaby shyqty. 1983 jy­ly nebári 32 jasynda KSRO Ja­zý­shylar odaǵyna múshe boldy. KazGÝ-diń jýrfagy azdaı, Más­keý­degi M.Gorkıı atyndaǵy Áde­­­­bıet ınstıtýtyn bitirdi. Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń Qos­tanaı jáne Torǵaı oblystary boı­ynsha ádebı keńesshisi, ob­lys­tyq gazette mádenıet bólimi­niń meńgerýshisi boldy. Osyndaı sharýalardyń bárin ol jasy 40-qa jetpeı turyp-aq atqardy. Aqylbektiń ekinshi qyry «orys bop ketken» degen ataý al­ǵan Qostanaıda halqymyzdyń óneri men mádenıetiniń órkendeýine qos­qan úlesi boldy. Qaı jerde de qazaqtyń ádebıeti men óneri, tili men dili úshin shyryldap jal­ǵyz Aqylbek júretin. Nesin jasyramyz, jergilikti ult ókil­deri sanynyń tómen bolǵanyna qaramastan, Qostanaıda túrli la­ýa­zymdarǵa ıe bolyp, galstýk ta­ǵyp, shirengen qazaq azamattary az bolǵan joq. Biraq ózim 5 jyl qyzmet istegende sol dúrdıgen qa­zaqtardyń birde-biriniń ult namysy úshin ara túskenin kórgen emespin. Árıne, olardyń báriniń birdeı halqyna jany ashymaı­tyn desek, jalǵan sóılegen bolar edik. Bar bolǵany, olar qarsy pikir aıtsaq, qyzmetimizden aıy­ry­lyp qalarmyz dep qoryqqan­dyqtan buǵyp qana otyratyn. Ba­tyl sózderdi ózderi emes, ózge­ler­diń aıtqanyn jaqsy kóretin. Aqylbek Keńes ókimeti de, orys tili de naǵyz kúshinde turǵan sonaý 70-shi jyldardyń sońy men 80-shi jyldardyń basynda úsh balasyn da qazaq mektebine berdi. Sol úshin kip-kishkentaı ba­lalardyń alystaǵy jalǵyz qa­zaq mektebine avtobýspen soltús­tik­tiń qaqaǵan qysynda tońyp-jaý­rap barýyna da tózdi. Onyń tó­tesinen aıtyp salatyn minezi jurttyń bárine birdeı unaı bermeıtin. Ol az bolsa, jas jigittiń shapshań bedel jınaýy, onyń ózderinen shoqtyǵynyń bıik tu­rýy biraz adamdardyń ishindegi kúnshildik qoqysyn da byqsyt­paı qala almady. Jabylyp ús­ti­nen aryz jazǵandar da tabyldy. О́z basym umytyla bastaǵan osyndaı birer shyndyqtyń betin asha otyryp, barlyq jerde de tek Aqylbektiki ǵana durys ta, ózgelerdiki burys edi degen sy­ńarjaq pikir aıtýdan aýlaqpyn. Bireýlerdi kinálamaq nıetim de joq. Jastyqtyń albyrt shaǵy, onyń ústine aqyndyqtyń, tany­mal­dylyqtyń adamǵa azdap jel bitiretini de bar, bálkim asyra aıtqan, artyqtaý ketken kezderi bolǵan da shyǵar. О́mirde qate­lespeıtin adamnyń joq ekenin de bilemiz. Sol bir áldeqashan ótip ketken oqıǵalar eske oralǵanda oılandyratyn jáıt bireý – ol «bolashaǵy bar jas jigit qoı, aqyndyqtyń adýyn minezi shyǵar jelpintip júrgen, óz azamaty­myz­dyń bir erkeligin kótereıik» dep aıtýǵa jaraıtyn bir azamat­tyń tabylmaǵandyǵy, keshirimdi­liktiń kemistigi. Tasada turyp tas atýshylar ós­ip kele jatqan jigitti oblys­tyq gazetten jumystan shyǵart­qa­nymen kóksegenderine túpki­lik­ti jete alǵan joq. Aqylbek ob­lystyq teleradıokompanııada jýr­nalıstigin jalǵastyryp, keıin «Qazaq tili» qoǵamy oblys­tyq uıymynyń tóraǵasy, Qos­ta­naı oblystyq til basqarmasy bas­tyǵynyń orynbasary, máde­nı­et basqarmasy bastyǵynyń or­ynbasary, bilim departamenti dı­rektorynyń orynbasary, A.Baı­tursynov atyndaǵy Qostanaı mem­lekettik ýnıversıteti qazaq jáne orys fılologııasy ınstı­tý­tynyń dırektory, jýrnalıstıka fakýl­tetiniń dekany bolyp qyzmetter istedi. Kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Qazirgi kúni Qostanaı memlekettik ýnıversıteti medıa-ortalyǵynyń dırektory. «Qazaq tili» qoǵamy oblys­tyq uıymynyń óńirdegi jer-sý ataý­larynyń tarıhı qalpyna kelýine úles qosqany da sol jy­l­dar. Tabandylyqpen júrgizilgen ju­mys­tardyń nátıjesinde Kýstanaı – Qostanaı, Komsomol – Qara­balyq, Lenın – Uzynkól, Semıozer – Áýlıekól bolyp ózgertildi. 80-shi jyldary ob­lys­ta birneshe ret aqyndar aı­tysy uıym­das­ty­ryldy. Onyń ózi kenjelep qalǵan ana tilimizge tyń lep ákel­di, Qostanaı halqy­na qazaq tiliniń áli de bar ekendigin, ol tilde ot basy-oshaq qa­syn­da ǵana sóılesip qoımaı, el al­dy­na, sahnaǵa shy­ǵyp ta óner kór­setýge bolatynyn tanytty, ul­­tymyzdyń jigerin ja­nydy. Keı-keıde adamdar onsha kóńil aýdara qoımaıtyn, biraq ult úshin aıtarlyqtaı mańyzy bar osyndaı jumystardyń basynda árkezde de Aqylbek turdy. Biz alǵash tanysqan 1976 jyl­dan beri sanap otyrsań tup-týra 35 jyl ótipti. Bir adamnyń minezin, isin tanyp-biletindeı-aq ýa­qyt. Sol kezdegi 25-tegi jigit bú­gin­de 60-qa keldi. Qur qol kelgen joq, azamat retinde de, aqyn retinde de eli úshin, týǵan jeri úshin qyrýar ister tyndyra keldi. Ol ómirde bolyp jatqan oqıǵalarǵa beıtarap kózqaras ustanatyn, qol qýsyryp qarap otyratyn adam­dar­dyń sana­tyna jatpaıdy. Demek, Aqyl­bek­tiń alda da asar asý­lary az emes. «Kóp syryń perzentińe málim, dalam, Bermeıdi bir oı, biraq, damyl maǵan. El úshin et-júregi aýyrmaǵan Adamdar bola almaıdy baýyr maǵan», deıdi aqynnyń ózi. Osy bir shýmaq óleńnen onyń búkil bolmysy kórinip tur desek, naqa asyra aıtqandyq emes. Seıfolla ShAIYNǴAZY.