Qazirgi kúni bizdiń elimizde ádil sot bıligin júrgizý úshin quqyqtyq jaǵynan barlyq qajetti tetikter jasaldy. Ár sýdıanyń talapqa saı zań turǵysynan óz mindetin adal atqarýy úshin táýelsizdigi aıqyndalyp, materıaldyq jaǵdaıy jaqsartyldy. Sondyqtan da Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizde sot bıliginiń nyǵaıýy úshin kóptegen ister atqarylǵanyn, soǵan oraı halyq sottar ujymynan árdaıym zań men ádilettiliktiń senimdi tiregi bolýyn talap etýge quqyly ekendigin Sýdıalar odaǵynyń V sezinde atap ótken edi. Demek, eldegi ekonomıkalyq reformalar bolsyn, kez kelgen áleýmettik saladaǵy tyń ózgerister bolsyn olardyń barlyǵyn quqyqtyq, zańnamalyq turǵydan rettep otyrý basty talap. Osy rette izgilikti quqyqtyq sheshimder bastaý alatyn bas qalamyz - Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy Sáken ABDÝLLAEVTY áńgimege tartqan edik.
– Sáken Júsipahmetuly, Astana qalalyq sotyna tóraǵa bolyp kelgeńińizge de tórt aıdyń júzi bolyp qaldy. Osy ýaqyt ishinde sot jumysyn jańartý baǵytynda, sot júıesindegi ashyqtyqty, onyń tıimdiligin arttyrýda qandaı sharalar qolǵa alyndy?
– Quqyqtyq ıaǵnı demokratııalyq memleket qurýdyń dańǵyl jolyna túsken qazaq qoǵamy, dál qazir zor ózgeristerdi bastan keshirip otyr. Ásirese, quqyqtyq sanadaǵy silkinis tutas quqyqtyq salaǵa, sonyń ishinde naqty Sot júıesine júk artty. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev azamattardyń senimin bekitý úshin sot júıesinde ashyqtyqty, sot jumysynda tıimdilikti arttyrý qajet ekenin birneshe márte qadap turyp aıtty. Biz osy mindetti oryndaý maqsatynda, barlyq múmkindigimizdi paıdalanyp, jumysymyzdy tıisti dárejede úılestirip otyrmyz. Negizinen Astana qalasynda jumys istep jatqan sýdıalardyń tájirıbesi, múmkindigi jetkilikti dep oılaımyn. Bizdiń mindet sol múmkindikti durys úılestirip jáne ýaqytyly paıdalaný. Bul rette, árıne, negizgi baǵdar – 2010-2020 jyldar aralyǵyna mejelengen Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy. Ol tujyrymdamanyń basty maqsaty – Qazaqstannyń quqyqtyq-demokratııalyq qoǵamyn qurý. Demek, bútin qoǵamnyń, el azamattarynyń senimin ornatyp nyǵaıtý jáne sol senimdi aqtaý úshin sot júıesinde áli de atqarylar is az emes.
– Elordada qyzmet istep jatqan sýdıalardyń tájirıbesi joǵary dedińiz. Bul endi ádildik talaptary jaǵynan sot jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa úlken kúsh ekeni belgili. Demek, barlyq úkimder men sheshimder zańǵa sáıkes qabyldanady degen úmit zor.
– Iá, sot jumysynyń tıimdiligi qabyldanǵan kez kelgen sheshimniń zańǵa saı, ádiletti jáne kúmánsiz bolǵanynda ǵana artady dep bilemin. Odan bólek, qazir el boıynsha mamandandyrylǵan sottar úzdiksiz jasaqtalý ústinde. Astanada, mamandandyrylǵan tórt sot jumys jasaıdy. Olar: mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sot, qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq sot, aýdanaralyq ákimshilik sot jáne kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sot. Jalpy Astana qalalyq sottarynda 118 sýdıa eńbek etedi, onyń 50%-y áıelder. Al qalalyq sotta 28 sýdıa bar. Iаǵnı, árbir is óziniń mazmunyna, sıpatyna qaraı jańaǵy sottarǵa baǵyttalady. Al naqty bir baǵytta tájirıbe jınap, turaqty jumys istep kele jatqan sýdıanyń sheshimi de sapaly bolatyny aıdan anyq. Ony ótken jyldar tájirıbesi de kórsetip otyr. Qoryta aıtqanda, jańaǵy tıimdilikti arttyrýdyń bir joly, dál osy sot júıesindegi mamandandyrý máselesin sońyna deıin jetkizý. Ekinshiden, barlyq sottardyń jumysynda mindetti túrde árdaıym sońǵy tehnologııa jetistikterin keńinen paıdalanyp otyrý kerek, odan memleket jáne halyq utpasa utylmaıdy, ári memleket qarajaty men halyq ýaqyty únemdeledi. Oraıy kelgende aıta ketetin taǵy da bir úlken másele, ol ár sýdıaǵa prosessýaldyq zańmen rettelgen bir kómekshiden bekitip berý. Onyń paıdasy sýdıaǵa shekten tys túsip jatqan salmaqty azaıtý bolsa, ekinshiden, ol kómekshini bolashaqta sýdıa laýazymyna daıyndaý bolyp tabylady. Árıne, bul taqyryp arnaıy áńgime qozǵaýdy qajet etedi.
– Astana qalalyq sotynda kúrdeli ister jıi qaralady. Qazirgi kúni burynǵy iri laýazymdy adamdarǵa baılanysty qozǵalǵan qylmystyq isterdiń qaralýy týraly ne aıtasyz?
– Árıne, Astana bolǵandyqtan, munda bıik laýazymda júrip, jaza basqan tulǵalarǵa qatysty ister bizdiń qalalyq sotta qaralyp jatady. Ońaı desek eshkim senbes te edi, biraq asa bir keremet qıyn deýge de bolmas. О́ıtkeni, sýdıa sheshimdi adamnyń túrine qarap, onyń laýazymyna ıa bolmasa basqa da qasıetterin eskerip, oıdan shyǵara salmaıdy. Tıisti zań talaptary bar, soǵan súıenip, elep-ekshep, suryptap baryp kesimin aıtady. Eń bastysy sheshim – zań sheńberinde, meılinshe týralyqqa saı bolýy shart. Sonda ǵana qańqý sóz, daqpyrtqa negiz qalmaıdy. Bul ustanym qoǵamǵa tanymal adamdarǵa ǵana emes, qarapaıym azamattarǵa qatysty sheshim qabyldaıtyn kezde de mańyzyn joǵaltpaýy tıis. О́ıtkeni, kez kelgen sot sheshiminiń artynda adamnyń, keıde tipti, úlken ujymnyń taǵdyry turady.
– Ol ras, zań saltanat qurǵan, zańǵa baǵynǵan eldiń erteńi baıandy bolmaq. Degenmen, biz áli qaterli kemshiligimizden arylyp bitken joqpyz, jemqorlyq jaıyn meńzep otyrǵanym ǵoı.
– Jemqorlyqtyń qoǵamnyń damýyna zor kedergi jasaıtyn úlken kesel ekeni ras. Astananyń qalalyq soty ujymy, jetekshisi ózim bolyp bul máselege qatty mán berip otyrmyz. Kez kelgen jemqorlyq sıpattaǵy is-qımyldy, jalpy zańǵa tompaq árekettiń jolyn kesýge umtylamyz. Bul rette oqyrmandardyń esine sala ketkim keledi, senim telefony jumys isteıdi. Onyń syrtynda qandaıda bir qyzmetker «syıaqy» dámetken yńǵaıy bolsa kez kelgen azamattyń bizge shaǵymdanýyna tolyq múmkindigi bar. Biz aı saıyn, turaqty túrde ashyq esik kúnin ótkizemiz. Men aryz-shaǵymmen kelgen barlyq azamattardy jeke qabyldap, ýaqytyly jaýap berilýin qadaǵalap otyramyn. Sonymen birge, shaǵymdanýshylar bizdiń veb-saıtqa kirip, óz máselelerin tikeleı maǵan joldasa bolady. Taǵy bir qosarymyz, aqparattyq-anyqtamalyq dúńgirshekter bar. Bul dúńgirshektiń qyzmetine júgingen kez kelgen azamat sot ǵımaratyna kelip, qujattardyń úlgilerin kórýge, memlekettik baj salyǵynyń mólsherin, tóleý tártibin bilýge jáne ony tóleý úshin rekvızıtterin alýǵa, taǵaıyndalǵan isterdiń tizimimen tanysýǵa, óziniń talap-aryzyna sáıkes, istiń barysy jóninde jan- jaqty aqparat alýǵa quqyly. Aqparattyq-anyqtamalyq dúńgirshekterdiń qarapaıym azamattar úshin paıdasy mol. Kóp másele sýdıanyń ózine baılanysty, ıaǵnı jeke basyn durys alyp júrý, kóldeneń iske aralaspaý, bóten minez kórsetpeý sııaqty. Meniń oıymsha, eń basty másele, ár sýdıa egemen elge degen túpkilikti patrıottyq turǵydan óziniń sana-sezimin, kózqarasyn ózgertý kerek.
– Sýdıalarǵa memleket tarapynan barlyq jeńildikter qarastyryldy. Bul oraıda qalalyq sýdıalardyń da jaǵdaıy kemshin emes shyǵar? Qandaı qamtylmaı qalǵan máseleler bar?
– Salystyrmaly túrde aıtqanda, árıne, sýdıalardyń áleýmettik qamtylýyn kemshin deı almaımyn. Osy qurylymda jumys isteıtin ózge de qarapaıym qyzmetkerlerdiń áleýmettik máseleleri júıeli túrde rettelip keledi. Eń bastysy, ózińiz aıtqandaı, memleket jumys isteýge qajetti jaǵdaıdyń barlyǵyn jasap otyr. Qalalyq sottyń quzyryna qaraıtyn alty aýdandyq jáne tórt mamandandyrylǵan sottardyń ǵımarattary kerek-jaraqpen tolyq qamtylǵan. Qajetti tehnıkalyq zamanaýı jabdyqtar, baılanys qondyrǵylary, qaǵaz-qalamyna deıin saıly. Qajet jaǵdaıda ortalyq ǵımaratpen shuǵyl baılanysqa shyǵý úshin ortaq beıne júıe tartylǵan. Bir sózben aıtqanda, tutas jumys júıesin qazirgi zamannyń talabyna saı ıkemdep, qamtyp otyrmyz.
Al qamtylmaı qalǵan bir másele, búginde qalalyq sottyń mamandaryn aıtpaǵanda, sýdıalardyń ózderi de medısınalyq mekemede tirkelmegen. Árıne, Joǵarǵy Sottaǵydaı bul másele barlyq oblystarda sheshimin tapsa quptarlyq bolar edi. Sonymen birge, sýdıalardyń áli de bolsa materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý qajet. Máselen, zeınetaqyny kóterý, demalysqa shyqqanda shıpajaıǵa joldama berý syńdy basqa da máseleler sheshimin tabatyn ýaqyt jetti dep oılaımyn.
– Qoǵamǵa quqyqtyq qoldaý qajet degennen shyǵady, alda turǵan mindetterińizge de toqtala ketseńiz.
– Iá, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı qoǵamnyń quqyqtyq sanasyndaǵy silkinis eldiń sot júıesine salmaqty júk artty. Buǵan qýaný kerek, óıtkeni el azamattary óz quqyǵyn, óz qalaýyn zań sheńberinde qorǵaýǵa umtylǵan qoǵam – órkenıetke umtylǵan qoǵam degen sóz. Endi bizdiń mindet, sol zańǵa júgingen, quqyǵyn sotta qorǵaýǵa umtylǵan azamattarymyzdyń keýdesinen qaqpaý, zań sheńberinde olarǵa demeý jasaý. Iаǵnı, órkenıetke umtylǵan, damýshy qoǵamǵa meılinshe qoldaý jasaý. Sonda ǵana biz zań saltanat quratyn, quqyq ústemdik etetin memleket qurý isin jyldamdatýǵa úles qosamyz. Astana qalalyq sotynyń árbir jaýapty qyzmetkeri bul múddeni biledi, bárimiz de sol baǵytta jumys isteýge umtylyp otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.
– Quqyqtyq ıaǵnı demokratııalyq memleket qurýdyń dańǵyl jolyna túsken qazaq qoǵamy, dál qazir zor ózgeristerdi bastan keshirip otyr. Ásirese, quqyqtyq sanadaǵy silkinis tutas quqyqtyq salaǵa, sonyń ishinde naqty Sot júıesine júk artty. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev azamattardyń senimin bekitý úshin sot júıesinde ashyqtyqty, sot jumysynda tıimdilikti arttyrý qajet ekenin birneshe márte qadap turyp aıtty. Biz osy mindetti oryndaý maqsatynda, barlyq múmkindigimizdi paıdalanyp, jumysymyzdy tıisti dárejede úılestirip otyrmyz. Negizinen Astana qalasynda jumys istep jatqan sýdıalardyń tájirıbesi, múmkindigi jetkilikti dep oılaımyn. Bizdiń mindet sol múmkindikti durys úılestirip jáne ýaqytyly paıdalaný. Bul rette, árıne, negizgi baǵdar – 2010-2020 jyldar aralyǵyna mejelengen Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy. Ol tujyrymdamanyń basty maqsaty – Qazaqstannyń quqyqtyq-demokratııalyq qoǵamyn qurý. Demek, bútin qoǵamnyń, el azamattarynyń senimin ornatyp nyǵaıtý jáne sol senimdi aqtaý úshin sot júıesinde áli de atqarylar is az emes.
– Elordada qyzmet istep jatqan sýdıalardyń tájirıbesi joǵary dedińiz. Bul endi ádildik talaptary jaǵynan sot jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa úlken kúsh ekeni belgili. Demek, barlyq úkimder men sheshimder zańǵa sáıkes qabyldanady degen úmit zor.
– Iá, sot jumysynyń tıimdiligi qabyldanǵan kez kelgen sheshimniń zańǵa saı, ádiletti jáne kúmánsiz bolǵanynda ǵana artady dep bilemin. Odan bólek, qazir el boıynsha mamandandyrylǵan sottar úzdiksiz jasaqtalý ústinde. Astanada, mamandandyrylǵan tórt sot jumys jasaıdy. Olar: mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sot, qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq sot, aýdanaralyq ákimshilik sot jáne kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sot. Jalpy Astana qalalyq sottarynda 118 sýdıa eńbek etedi, onyń 50%-y áıelder. Al qalalyq sotta 28 sýdıa bar. Iаǵnı, árbir is óziniń mazmunyna, sıpatyna qaraı jańaǵy sottarǵa baǵyttalady. Al naqty bir baǵytta tájirıbe jınap, turaqty jumys istep kele jatqan sýdıanyń sheshimi de sapaly bolatyny aıdan anyq. Ony ótken jyldar tájirıbesi de kórsetip otyr. Qoryta aıtqanda, jańaǵy tıimdilikti arttyrýdyń bir joly, dál osy sot júıesindegi mamandandyrý máselesin sońyna deıin jetkizý. Ekinshiden, barlyq sottardyń jumysynda mindetti túrde árdaıym sońǵy tehnologııa jetistikterin keńinen paıdalanyp otyrý kerek, odan memleket jáne halyq utpasa utylmaıdy, ári memleket qarajaty men halyq ýaqyty únemdeledi. Oraıy kelgende aıta ketetin taǵy da bir úlken másele, ol ár sýdıaǵa prosessýaldyq zańmen rettelgen bir kómekshiden bekitip berý. Onyń paıdasy sýdıaǵa shekten tys túsip jatqan salmaqty azaıtý bolsa, ekinshiden, ol kómekshini bolashaqta sýdıa laýazymyna daıyndaý bolyp tabylady. Árıne, bul taqyryp arnaıy áńgime qozǵaýdy qajet etedi.
– Astana qalalyq sotynda kúrdeli ister jıi qaralady. Qazirgi kúni burynǵy iri laýazymdy adamdarǵa baılanysty qozǵalǵan qylmystyq isterdiń qaralýy týraly ne aıtasyz?
– Árıne, Astana bolǵandyqtan, munda bıik laýazymda júrip, jaza basqan tulǵalarǵa qatysty ister bizdiń qalalyq sotta qaralyp jatady. Ońaı desek eshkim senbes te edi, biraq asa bir keremet qıyn deýge de bolmas. О́ıtkeni, sýdıa sheshimdi adamnyń túrine qarap, onyń laýazymyna ıa bolmasa basqa da qasıetterin eskerip, oıdan shyǵara salmaıdy. Tıisti zań talaptary bar, soǵan súıenip, elep-ekshep, suryptap baryp kesimin aıtady. Eń bastysy sheshim – zań sheńberinde, meılinshe týralyqqa saı bolýy shart. Sonda ǵana qańqý sóz, daqpyrtqa negiz qalmaıdy. Bul ustanym qoǵamǵa tanymal adamdarǵa ǵana emes, qarapaıym azamattarǵa qatysty sheshim qabyldaıtyn kezde de mańyzyn joǵaltpaýy tıis. О́ıtkeni, kez kelgen sot sheshiminiń artynda adamnyń, keıde tipti, úlken ujymnyń taǵdyry turady.
– Ol ras, zań saltanat qurǵan, zańǵa baǵynǵan eldiń erteńi baıandy bolmaq. Degenmen, biz áli qaterli kemshiligimizden arylyp bitken joqpyz, jemqorlyq jaıyn meńzep otyrǵanym ǵoı.
– Jemqorlyqtyń qoǵamnyń damýyna zor kedergi jasaıtyn úlken kesel ekeni ras. Astananyń qalalyq soty ujymy, jetekshisi ózim bolyp bul máselege qatty mán berip otyrmyz. Kez kelgen jemqorlyq sıpattaǵy is-qımyldy, jalpy zańǵa tompaq árekettiń jolyn kesýge umtylamyz. Bul rette oqyrmandardyń esine sala ketkim keledi, senim telefony jumys isteıdi. Onyń syrtynda qandaıda bir qyzmetker «syıaqy» dámetken yńǵaıy bolsa kez kelgen azamattyń bizge shaǵymdanýyna tolyq múmkindigi bar. Biz aı saıyn, turaqty túrde ashyq esik kúnin ótkizemiz. Men aryz-shaǵymmen kelgen barlyq azamattardy jeke qabyldap, ýaqytyly jaýap berilýin qadaǵalap otyramyn. Sonymen birge, shaǵymdanýshylar bizdiń veb-saıtqa kirip, óz máselelerin tikeleı maǵan joldasa bolady. Taǵy bir qosarymyz, aqparattyq-anyqtamalyq dúńgirshekter bar. Bul dúńgirshektiń qyzmetine júgingen kez kelgen azamat sot ǵımaratyna kelip, qujattardyń úlgilerin kórýge, memlekettik baj salyǵynyń mólsherin, tóleý tártibin bilýge jáne ony tóleý úshin rekvızıtterin alýǵa, taǵaıyndalǵan isterdiń tizimimen tanysýǵa, óziniń talap-aryzyna sáıkes, istiń barysy jóninde jan- jaqty aqparat alýǵa quqyly. Aqparattyq-anyqtamalyq dúńgirshekterdiń qarapaıym azamattar úshin paıdasy mol. Kóp másele sýdıanyń ózine baılanysty, ıaǵnı jeke basyn durys alyp júrý, kóldeneń iske aralaspaý, bóten minez kórsetpeý sııaqty. Meniń oıymsha, eń basty másele, ár sýdıa egemen elge degen túpkilikti patrıottyq turǵydan óziniń sana-sezimin, kózqarasyn ózgertý kerek.
– Sýdıalarǵa memleket tarapynan barlyq jeńildikter qarastyryldy. Bul oraıda qalalyq sýdıalardyń da jaǵdaıy kemshin emes shyǵar? Qandaı qamtylmaı qalǵan máseleler bar?
– Salystyrmaly túrde aıtqanda, árıne, sýdıalardyń áleýmettik qamtylýyn kemshin deı almaımyn. Osy qurylymda jumys isteıtin ózge de qarapaıym qyzmetkerlerdiń áleýmettik máseleleri júıeli túrde rettelip keledi. Eń bastysy, ózińiz aıtqandaı, memleket jumys isteýge qajetti jaǵdaıdyń barlyǵyn jasap otyr. Qalalyq sottyń quzyryna qaraıtyn alty aýdandyq jáne tórt mamandandyrylǵan sottardyń ǵımarattary kerek-jaraqpen tolyq qamtylǵan. Qajetti tehnıkalyq zamanaýı jabdyqtar, baılanys qondyrǵylary, qaǵaz-qalamyna deıin saıly. Qajet jaǵdaıda ortalyq ǵımaratpen shuǵyl baılanysqa shyǵý úshin ortaq beıne júıe tartylǵan. Bir sózben aıtqanda, tutas jumys júıesin qazirgi zamannyń talabyna saı ıkemdep, qamtyp otyrmyz.
Al qamtylmaı qalǵan bir másele, búginde qalalyq sottyń mamandaryn aıtpaǵanda, sýdıalardyń ózderi de medısınalyq mekemede tirkelmegen. Árıne, Joǵarǵy Sottaǵydaı bul másele barlyq oblystarda sheshimin tapsa quptarlyq bolar edi. Sonymen birge, sýdıalardyń áli de bolsa materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý qajet. Máselen, zeınetaqyny kóterý, demalysqa shyqqanda shıpajaıǵa joldama berý syńdy basqa da máseleler sheshimin tabatyn ýaqyt jetti dep oılaımyn.
– Qoǵamǵa quqyqtyq qoldaý qajet degennen shyǵady, alda turǵan mindetterińizge de toqtala ketseńiz.
– Iá, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı qoǵamnyń quqyqtyq sanasyndaǵy silkinis eldiń sot júıesine salmaqty júk artty. Buǵan qýaný kerek, óıtkeni el azamattary óz quqyǵyn, óz qalaýyn zań sheńberinde qorǵaýǵa umtylǵan qoǵam – órkenıetke umtylǵan qoǵam degen sóz. Endi bizdiń mindet, sol zańǵa júgingen, quqyǵyn sotta qorǵaýǵa umtylǵan azamattarymyzdyń keýdesinen qaqpaý, zań sheńberinde olarǵa demeý jasaý. Iаǵnı, órkenıetke umtylǵan, damýshy qoǵamǵa meılinshe qoldaý jasaý. Sonda ǵana biz zań saltanat quratyn, quqyq ústemdik etetin memleket qurý isin jyldamdatýǵa úles qosamyz. Astana qalalyq sotynyń árbir jaýapty qyzmetkeri bul múddeni biledi, bárimiz de sol baǵytta jumys isteýge umtylyp otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.
