Qazaq baıraǵy Antarktıdada jelbireıdi

«Qazaq geografııalyq qoǵamy» uıymy jerdiń Ońtústik polıýsine tuńǵysh qazaqstandyq avtokólik ekspedısııasyn uıymdastyrýdy josparlap otyr. Bul jóninde jaqynda bizben áńgimesinde atalǵan uıymnyń ǵylymı keńesiniń múshesi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń geografııa, ekologııa fakýltetiniń dekany, geografııa ǵylymdarynyń doktory Ordenbek Mazbaev aıtty. – Bıyl elimiz táýelsizdigi kúniniń qarsańynda adam aıa­ǵy sırek basatyn Antar­ktı­daǵa tuńǵysh avtokólik eks­pedısııasyn uıymdastyrýdy josparlap otyr ekensizder. Osy jóninde keńirek aıtyp berseńiz. – Biz burynnan Ońtústik polıýske qazaqstandyq ekspe­dı­sııany aparýdy kózdep júrgen­biz. Men ózim «Qazaq geogra­fııa­lyq qoǵamy» uıymyna ja­qynda ǵana qosyldym. Al uıymnyń basshysy Nurlan Abdýlov degen azamat. Osynda Naızabek Oljabaıuly sııaqty taǵy birneshe maman jumys isteıdi. Osy azamattar Antark­tı­daǵa Qazaqstan jalaýyn tigýdi burynnan beri oılastyryp júr eken. Bul endi áńgimeniń bir jaǵy. Ekinshi jaǵy Qazaq geo­grafııalyq qoǵamyn shet elge tanytý. KSRO kezinde Qazaq­standa geografııalyq qoǵam bol­ǵanyn bilesizder. Onyń tarıhy Reseı geografııalyq qo­ǵamynan bastalady. Oǵan Abaı, Shoqan múshe bolǵan. Osyndaı qoǵamdy bizge de kerek bol­ǵannan keıin byltyr Nurlan Abdýlov ony ashýdy óziniń qolyna aldy. – Antarktıdaǵa sapardyń maqsaty nede? – Onyń maqsaty – elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna, norveg Rýal Amýndsen men aǵylshyn Robert Skottyń Oń­tústik polıýsti ashqanynyń 100 jyldyǵyna, Semeı polıgony­nyń jabylǵanyna 20 jyl to­lýyna arnalady. Biz Antark­tı­daǵa barǵanda búkil álemniń nazaryn aýdartyp, ǵylymı zertteýler júrgizgimiz keledi. Antarktıda – búkil Jer shary­nyń aýa raıyn jasap jatqan ashana sııaqty. Álemniń tabı­ǵaty ózgerip turady. Kezinde Amýndsen men Skott ıt jekken shanamen Ońtústik polıýske bar­ǵan bolsa, endi biz solardyń jolymen júrip avtokólikpen barǵymyz keledi. Bizdiń avto­kólikter Antarktıdaǵa jete alady eken. – Ol úshin sizder avto­kólikterdi synaqtan ótkizip­sizder. Olar Antarktıdaǵa ne­she kúnde jetti? – Antarktıdaǵa daıyndyq retinde bizdiń avtokólikter «No­volazerevskaıa» beketine jet­kizilgen bolatyn. Olar 2 308 shaqyrym quraıtyn «Novolazerevskaıa» beketi – Ońtústik polıýs baǵytyn 108 saǵatta ótip, Antarktıdaǵa jetý jyldam­dyǵy boıynsha rekord jasady. Sol kezde avtokólikterdiń qur­lyq­qa jete alatynyna kózimiz jetti. Osy saparǵa byltyr Kons­tantın Orlov degen táji­rıbeli joba jetekshimiz baryp keldi. Ol – Tıbet, Qashqarııa, Islandııa, Sibirdi aralaǵan azamat. 1989 jyly avtomoto ja­ry­synan KSRO chempıony bol­ǵan. Odan keıin Betpaqdala, or­talyq, soltústik Tıan-Shan ar­qyly júrgen. 17 iri eks­ped­ı­sııaǵa qatysqan. – Tájirıbesi bar bolsa jaqsy ǵoı. Biraq tehnıkaǵa da sene berýge bolmaıdy emes pe. Sosyn adamnyń jeke qaýipsizdigi, qural-jab­dyq­tardy saılap alý degen bar... – Iá, onyń bári durys qoı. Bizge osy jaǵynan demeýshiler kómektesip jatyr. Qazir osy jobaǵa Astana qalasynyń ákim­digi qoldaý kórsetýde. Al qural-jabdyqtardyń bári shet eldiki. Eger bizdiń kásipkerler otandyq ónimder shyǵaratyn bolsa, ony qýana paıdalanar edik. О́kinishke qaraı, Qazaq­stan­da týrızmge qatysty kásip­oryn joq. Ekıpırovka, palatka ózimizden shyqsa, Qazaqstannan kelgenimizdi kórsetip turar edi ǵoı. Joldyń qaýipsizdigi tekserilgen. Bizdiń aldaǵy taǵy bir maqsatymyz – aqparat qural­dary arqyly Qazaqstan kásip­kerleriniń ekspedısııaǵa naza­ryn aýdartý. Ol úshin joryq barysynda onlaın rejiminde tikeleı baılanysta bolamyz. Osy sapardan keıin Shoqan Ýá­lıhanovtyń, Álibı Jangeld­ın­niń saıahatyn qaıtalaý josparda bar. Bıyl Jangeldınniń saıa­hatyna da 100 jyl tolyp otyr. Biraq, ol Antarktıdaǵa bara almaǵan eken. – Antarktıdada ǵylymı zert­teýdi qalaı júrgizesizder? – Bul qurlyq Qazaqstanǵa tanys emes. Bizdiń oqýlyqtarda ol jóninde 1960-1970 jyldary jazylǵan dúnıeler ǵana bar. Qazir ǵylymda ózgerister bo­lyp jatyr. Antarktıdada temperatýra qandaı degendeı zertteýler kóp. Sondyqtan sol jaq­qa ózimiz baryp, óz kózi­mizben zertteý júrgizýdi maqsat etip otyrmyz. Burynǵy Ǵylym akademııasy qazir qoǵamdyq uıym bolyp ketti. Jumysyn ál­siretip aldy. Bizdiń maq­satymyz qoǵamdyq uıym retinde jas ǵalymdardy tárbıelep, bilimin ushtap, olardy ǵylymı zertteýlerge qyzyqtyrý bolyp tabylady. – Jolǵa neshe adam shyǵasyzdar? – Bári qyrkúıekte belgili bolady. Ázirshe quramda 8 adam bar. Shamasy, sapar 25 qarasha men 25 jeltoqsan aralyǵynda ótetin shyǵar. 16 jeltoqsanda týdy tigýimiz kerek. Jalpy, qazir Antarktıdaǵa týrıster kóptep kelýde. Olar Chılı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy arqyly Antarktıdaǵa barady eken. Estýimshe, sońǵy jyl­da­ry 37 myń adam qurlyqtyń ber­gi jaǵynda bolyp qaıtyp­ty. Áńgimelesken Dastan KENJALIN.