15 Maýsym, 2011

Qala tirshiliginiń qan tamyry

283 ret kórsetildi

Táýelsiz Qazaqstannyń jahandyq brendine aınalǵan Astananyń sáni men saltanaty, kórki men kelbeti tórt­kúl dú­nıeni tamsandyrýdan jyl­dan-jyl­ǵa bir tanbaı keledi. Osydan biraz buryn gazetimizde jaryq kórgen bir tol­ǵanysymyzda: «Elorda – Elba­sy­nyń tól perzenti. Nursultan Nazarbaev jańa astananyń alǵashqy qazyǵy qa­ǵylǵan kúnnen bastap, qalanyń árbir ǵımaratyn, árbir qurylys alańyn júreginiń jylýymen aıalap, bas josparynan bastap, arhıtektýralyq doktrınasyna deıin qalyptastyrdy», dep atap kórsetken edik. Tuńǵysh Prezıdentimiz sol ustanymynan áli bir tanǵan joq. Oǵan jaqynda ǵana Elbasynyń tóraǵylyǵymen ótken Astana qalasyn odan ári damytý máselelerine arnalǵan keńeıtilgen keńes tolyq dálel bolsa kerek. «Biz Astanany ózge qalalarǵa úlgi-ónege bolatyndaı dárejege jetkizýimiz kerek. Sondyqtan aldymyzda áli talaı jumystar tur», dedi Elbasy sol keńeste. Iá, HHI ǵasyr ǵajaıyby atanǵan ulttyq maqtanyshymyzdyń, qazaqtyń zamanaýı megapolısiniń álemdik áleý­met­tik-ekonomıkalyq, saıası yntymaq­tastyq, adamzattyq sáýlet óneri sa­la­laryndaǵy baǵasy ýaqyt pen tarıh enshisinde. Al búgingi býyn mindeti – El­basy atap kórsetkendeı, Astanany qa­zaq­standyq mem­le­­kettiliktiń etalon qa­la­sy retinde álemdegi eń úzdik 30 qa­lanyń qataryna qosý jónindegi órshil maqsatty is júzine asyrý. Bul rette álemdik deńgeıdegi megapolısterdi erek­shelendiretin de, olardyń damýy men órkenıet talaptaryna sáıkes ómir súrýine de sheshýshi yqpal etetin ozyq tehnologııalyq ınfraqurylymy ekendigi daýsyz. Endeshe, bas qalamyzdyń zamanaýı ınfraqurylymyn barynsha damytýǵa baǵyttalǵan basym baǵdar­lamardy tilge tıek eteıik. Infraqurylym – qala tirshiliginiń qan tamyry. Kez kelgen megapolısti bir­tu­tas alyp organızm dep alsaq, ınfra­qurylym sol alyp organızmniń boıyna tirshilik nárin berip turatyn qan tamyrlary sekildi. Iаǵnı, ol – jaryq, jylý, sý, káriz, jol, baılanys jáne bas­qa da kommýnaldyq, áleýmet­tik, mádenı nysandar. Osy aıtylǵan salalardyń tek bireýi ǵana nazardan tys qalsa, qala qalypty ómir súre almaıdy. Al Astana sııaqty qarqyndy damý baspaldaǵyn­daǵy jas megapolıs úshin ozyq tehno­lo­gııalarǵa negizdelgen jáne aldaǵy bo­lashaqqa baǵyttalǵan ınfraqu­rylym­nyń mańyzy tipten ómir­sheń. Mine, Memleket basshysynyń elordanyń baza­lyq ınfraqurylymyn barynsha damytýǵa udaıy basymdyq berip kele jatqandyǵy da sondyqtan. Sońǵy jyldary elimizde qolǵa alyn­ǵan barlyq qurylys jumystary­nyń 40 paıyzdan astamy elordanyń úle­sine tıedi eken. Tek sońǵy úsh jyl­dyń ishinde ǵana bas qalamyzda 4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy paıdalanýǵa berildi. Al aǵymdaǵy, 2011 jyldyń ózinde taǵy 1,4 mıllıon shar­shy metr turǵyn úı qurylysy salyn­baq. Memleket basshysynyń tapsyr­ma­sy­men is júzine asyrylyp jatqan «100 mek­tep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy sheńberinde ǵa­na qalamyzda 7 mektep, 9 densaýlyq saqtaý mekemesi boı kóter­mek. «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda Astanada 2010 jyly 50 balabaqsha boı kóterse, 2011 jyly taǵy 33 mektep ja­syna deıingi balalar mekemesi saly­na­tyn bo­lady. Basqasha aıtsaq, elorda­nyń tórt qubylasy túgel ekpindi qury­lys alańy. Endeshe, qala ınfra­qu­rylymyn tórt qubyla boıynsha teń damytý qajet. Osy ómirsheń maqsatqa sáıkes ótken jyly qala ákimdigi elordanyń shet aı­maqtaryn damytý jónindegi keshendi baǵdarlama qabyldaǵan bolatyn. Sońǵy jyldary qala quramyna berilgen shet aımaqtardaǵy kentterde buryn zaman talabyna saı ınfraqurylymnyń bol­ma­ǵandyǵy da jasyryn emes. Qazir Astana qalasynyń shet aımaqtarynda osyndaı 20 turǵyn úı keshenderi bar. Bul shet aımaqtarǵa qatynaıtyn jol da joq. Osyǵan baılanysty baǵdarlama aıa­syn­da al­daǵy úsh jyl ishinde bul shet aımaqtardy qalanyń kúre joldarymen baılanystyrý úshin 200 shaqyrym jol salý kózdelinip otyr. Qalanyń shet aımaqtaryndaǵy tur­ǵyn úı keshenderiniń qalaǵa tán qa­lypty turmysy úshin qosym­sha 33 sha­qy­rym sý qu­byr­lary júıesin, 24 shaqyrym káriz qubyrlaryn salý kerek. 110 shaqyrym qashyqtyqqa ártúrli qýattaǵy elektr jelilerin tartý qajet. Sonymen birge baǵdarlama boıynsha shet aımaqtardy kógaldandyrý jáne kórik­ten­dirý sharalary boıynsha da aýqym­dy jumystar qolǵa alyna bastady. Jol-kólik ınfraqurylymy qala kommýnıkasııasyna nár quıatyn kúre tamyr bolyp tabylady. Osydan biraz jyldar buryn kepteliske tunshyqqan Astana joldary qala turǵyndary úshin aıyqpas azap bolǵandyǵy belgili. Bas qala ákimdigin Imanǵalı Tasmaǵambetov basqara bastaǵan sońǵy jyldarda bul túıindi problemada seń qozǵalyp, jańa jol toraptary men jol aıryqtary sa­lynyp, keptelister azaıyp, qala ty­ny­sy keńeıe bastady. Biraq jyldar boıy qordalanyp kelgen keleńsizdikterdiń beti áli de tolyq qaıta qoıǵan joq. О́t­ken jyly ǵana qalamyzda 147 shaqy­rym avtokólik joldary kúrdeli jón­deý­den ótkizildi jáne jańa joldar sa­lyndy. Bıyl Astanada taǵy da 110 sha­qy­rym avtokólik joldary kúrdeli jón­deýden ótkizilip, uzyndyǵy 20 shaqy­rym jańa jol salynady. Qala kóshelerindegi kólik keptelisterin joıyp, jolaýshylar tasymalyn jaqsartý maqsatynda Astanada jeńil relisti tramvaı joly jelisin salý josparlanǵan. Bul iri jobany júzege asyrý mindeti arnaıy qurylǵan «Astana LRT» JShS-na tapsyrylǵan. Qazir bul jobanyń smetalyq-tehnıkalyq qu­jat­tary tolyq jasalyp, qurylys ju­mys­tary bastalmaq. Osy maqsat­tarǵa bıýdjetten 5 mıllıard teńge qarjy bólingen. Ústimizdegi jyldyń 1 shildesinde aýqymdy jumystar bas­talmaq. Jalpy, uzyndyǵy 61,1 sha­qyrymdy quraıtyn jeńil relisti tram­vaı joly tórt kezeń boıynsha is júzine asyry­lyp, 9 stansadan turatyn, qashyqtyǵy 16,4 shaqyrymdy quraıtyn joldyń birinshi kezeńi 2013 jyldyń 1 jelto­q­sa­nynda paıdalanýǵa berilmek. Qala kóshelerindegi jolaýshylar ta­symaly máselesine qatysty aıta ketetin taǵy bir másele, sońǵy jyldary qa­lamyzdyń negizgi baǵyttaryna qaty­naı­tyn qolaısyz shaǵyn avtobýstar jú­risi toqtatyldy. Olar osy zamanǵy ta­laptarǵa tolyq jaýap beretin keń de qo­laıly jańa avtobýstarmen almasty­ryl­dy. О́tken jyly qala kóshe­le­rin­degi qoǵamdyq kólik quramy 135 jańa úlken avtobýstarmen tolyqsa, bıyl jyldyń sońyna deıin taǵy 115 jańa avtobýs satyp alynady. Astana qalasynyń qurylysy qar­qyn alǵan saıyn onyń ınjenerlik ın­fra­qurylymy men energetıkalyq qaýip­­­sizdik salalarynyń nysan­dary­nyń da ınvestısııalyq tartymdylyǵy artyp keledi. Bul rette Astana qalasyndaǵy sońǵy kezde is júzine asyryla bastaǵan iri ınvestısııalyq joba – №3 jylý elektr ortalyǵynyń qurylysyn erekshe atap ótken jón. №3 JEO Astana qalasy úshin strate­gııalyq mańyzy zor nysandardyń biri bolyp tabylady. Bul energetıkalyq nysan elordany energe­tı­kalyq qýat kózderine degen táýel­di­likten tolyq qutqaryp, qala ener­ge­tı­kalyq qýaty jaǵynan ózin-ózi tolyq qamtamasyz etetin ortalyqqa aınalady. Jalpy, quny 147,45 mıllıard teńge bolatyn bul mańyzdy ınvestısııalyq joba saǵatyna 860 Gkal jylý jáne 240 MVt elektr energııa­syn óndirýge negizdelgen. Qazirgi tańda qalanyń barlyq energetıkalyq qýat kózderi 1 340 Gkal/saǵ. jylý, 340 MVt elektr energııasyn óndiredi. Qalanyń qarqyndy ósý jaǵdaıyn eskere kelgende 2010-2012 jyldar aralyǵyn­da jylý ener­gııasyna degen suranys 1 975 Gkal/saǵ., elektr ener­gııa­syna degen suranys 543 MVt-ǵa deıin ósedi dep kútilýde. Qazir jylý energııasyna degen tapshylyq 103 Gkal/saǵ. bolyp otyr. Sondyqtan qazir qala­nyń energetıkalyq aktıvterin ulǵaıtý máselesi kezek kúttirmeıtin mindetke aınal­dy. О́tken jyly №1 JEO qaıta jaraqtandyrý jumystary qar­qyndy júrgizildi. Onyń №3 bý qazan agregaty tolyq jańartyldy. №1 JEO-ny tolyq qaıta qurý jumystary 2013 jyly to­lyq is júzine asyrylady dep kútilýde. Sol jyly №1 JEO-nyń qýaty 385 Gkal/saǵ.-tan 410 Gkal/saǵ.-qa deıin ar­tatyn bolady. Qazir №2 JEO-da qýaty 420 Gkal/saǵ. bolatyn qazandyqtardyń qurylysy salynýda. О́tken jyly qýa­ty 220 Gkal/saǵ. bolatyn eki qazandyq iske qosyldy. Sóıtip, №1 JEO jáne №2 JEO-nyń energoblogtary tolyq iske qosylatyn 2013 jylǵa taman qala­myz­daǵy jylý berý ortalyqtarynyń qýaty 2 015 Gkal/saǵ. bolyp qazirgi mejeden 675 Gkal/saǵ. ósimge qol jetkiziledi. Al №3 JEO-nyń birinshi kezegi is qosylatyn 2016 jyldary qalamyzdaǵy energetı­kalyq ortalyqtardyń qýaty 2 665 Gkal/saǵ. deńgeıine jetedi. Iаǵnı, qala­nyń ósý qarqynyn eseptegenniń ózinde elorda bolashaqta ózin-ózi ener­getıkalyq qýat kózderimen tolyq qamtamasyz etetin elimizdegi birden-bir iri megapolıs bolmaq. «QazTransGaz» AQ-tyń keshendik baǵdarlamasy boıynsha 2013 jyly Astana qalasyna tabıǵı gaz qubyry kelmek. Qazirgi kezde osyǵan baılanysty №1 JEO-ny tolyq tabıǵı gazben jumys isteýge, al №2 JEO jáne №3 JEO-ny kómir jáne gaz otynymen jumys isteýge baǵyttaý jumystary qyzý júrgizilip jatyr. Qalaǵa gaz keletin kezeńge deıin №3 JEO-nyń birinshi kezegi paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda. Osyǵan baılanysty № 3 JEO-nyń birinshi kezeginiń tabıǵı gazǵa degen suranysy 220 mıllıon tekshe metr bolmaq. Osy jobaǵa sáıkes jylyna №2 JEO-ny jartylaı gazben jumys isteýge kóshirý, №1 JEO-nyń tolyq gazben jumys isteýge kóshirýge tıisinshe 200 mıllıon tekshe metr jáne 180 tekshe metr gaz qajet bolady. Sonymen birge aldaǵy ýaqytta qa­la­myzdyń energetıkalyq qýat kózderin tasymaldaıtyn jelilerdi de zaman ta­la­byna saı jetildirý mindeti erekshe nazarǵa alynyp otyr. Qazir qala­myz­dyń elektr tasymaldaý jelilerin ba­ryn­sha paıdalanǵan jaǵdaıda 460 MVt-ǵa deıin ǵana elektr qýatyn ótkize ala­dy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ótkizý qabileti 1200 MVt-ǵa teń keletin jańa elektr energııasyn taratý jelilerin salý kerek. Qazir jalpy uzyndyǵy 170 shaqyrym oramdy qamtıtyn qýaty 220 kVt elektr taratý jelileri sheńberiniń qurylysy salynýda. Osy elektr jelisin taratý aımaǵynda qýattary 220/110/20 kVt bolatyn úsh tirek pod­stan­sasyn salý mindetteri tur. Sondaı-aq, bıylǵy jyly qoldanystaǵy 6 pod­stansalarda kúrdeli jóndeý jumys­ta­ry júrgiziledi. Tıisti baǵdarlamaǵa sáı­kes qalamyzdaǵy jylý júıelerin qaıta qurý jáne jańartý jumystary da júrgizilýde. Joǵaryda aıtylǵan osy iri jobalardyń bári qarjylyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilgen. Qazir belgilengen baǵdarlamaǵa sáıkes kezeńdi jumystar júrgizilýde. Bas qalany kógaldandyrý jáne kó­rik­tendirý jumystarynyń da júıeli ári keshendi júrgizilip kele jat­qan­dy­ǵyna astanalyqtar men qala qonaqtary kýá. Tek ótken jyldyń ózinde ǵana Astanada 20 myń túp aǵash jáne 15 myń metr uzyna boıy aýmaqqa kóshetter otyr­ǵyzyldy. 2011 jyly elordamyzda 40 myń túp aǵash jáne 7 myń metr uzy­na boıy aýmaqqa kóshetter otyrǵy­zy­la­dy. Dekoratıvtik-gúl kómkergen gúlzar­lar aýmaǵynda ótken jyly 7,6 mıllıon gúl ósirilse, bıylǵy jyly 8,6 mıllıon gúl ósirilmek. Sonymen birge ústimiz­degi jyly qala aýmaǵynda jańa demalys baǵynyń qurylysyn salý jumystary qolǵa alyndy. 2012 jyly Esil ózeniniń jaǵasynda aýmaǵy 190 gektar bolatyn demalys baǵy paıdalanýǵa beriledi. Qazir qalamyzdaǵy Jeruıyq baǵynyń birinshi kezegi jumys isteı bastasa, endi onyń ekinshi kezegin salý jumystary qolǵa alyndy. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ótken jyly «Astana Arena» stadıonynyń aýmaǵynda kó­le­mi 100 gektarǵa sozylǵan jańa dem­alys baǵyn salý jumystary qolǵa alyn­dy. Sońǵy jyldardan beri qala­myz­daǵy ortalyq demalys parkin qaıta qurý jumystary keshendi túrde júrgizilip keledi. Qazir bul parktiń qala turǵyndary men qonaqtarynyń kóńildi demalys ortalyǵyna aınalǵany daýsyz. Saryarqa kindigindegi aq seleýli keń jazyqta kósile boı kótergen qalamyz búginde jasyl jelek jamylyp, jaıqalǵan qalaǵa aınalyp keledi. Búginde el arasynda «Prezıdent ormany» atalyp ketken qalanyń jasyl beldeýi qulashyn keńge sozyp, sahara tósinde jaıqalǵan ný ormanǵa aınaldy. Memleket basshysynyń belgilep bergen baǵdarlamasyna sáıkes, bolashaqta Astana ormanynyń Býrabaı ormanymen bite qaınasa aralasyp ketetin kúnin kóretinimizge de eshbir kúmán joq. Betti ázirlegen Jylqybaı Jaǵyparuly, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.
Sońǵy jańalyqtar

Ábilhan kásipqoı boksqa aýysty ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 12:39

7361 týrıst elge oraldy

Qoǵam • Búgin, 12:20

Rezervte qansha dáriger bar?

Koronavırýs • Búgin, 12:16

Qazposhta tarıfter qunyn tómendetti

Qazaqstan • Búgin, 11:55

Qor naryǵynda dollar taǵy arzandady

Ekonomıka • Búgin, 11:46

Elde shekteý sharalary kúsheıtildi

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Qanat Islam reıtıngte tómendedi

Kásipqoı boks • Búgin, 10:30

«Sary» aımaqta jalǵyz-aq óńir qaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:56

Jańa bapkerlerge úmit artamyz

Kúres • Búgin, 09:47

1142 adam koronavırýstan saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:05

Jánibek tórtinshi orynda

Boks • Búgin, 08:59

Qańtarda adasqan qarshyǵa

Qazaqstan • Búgin, 08:57

Tuńǵysh ret qatysady

Qysqy sport • Búgin, 08:55

Uqsas jańalyqtar