Táýelsiz Qazaqstannyń jahandyq brendine aınalǵan Astananyń sáni men saltanaty, kórki men kelbeti tórtkúl dúnıeni tamsandyrýdan jyldan-jylǵa bir tanbaı keledi. Osydan biraz buryn gazetimizde jaryq kórgen bir tolǵanysymyzda: «Elorda – Elbasynyń tól perzenti. Nursultan Nazarbaev jańa astananyń alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan kúnnen bastap, qalanyń árbir ǵımaratyn, árbir qurylys alańyn júreginiń jylýymen aıalap, bas josparynan bastap, arhıtektýralyq doktrınasyna deıin qalyptastyrdy», dep atap kórsetken edik. Tuńǵysh Prezıdentimiz sol ustanymynan áli bir tanǵan joq. Oǵan jaqynda ǵana Elbasynyń tóraǵylyǵymen ótken Astana qalasyn odan ári damytý máselelerine arnalǵan keńeıtilgen keńes tolyq dálel bolsa kerek. «Biz Astanany ózge qalalarǵa úlgi-ónege bolatyndaı dárejege jetkizýimiz kerek. Sondyqtan aldymyzda áli talaı jumystar tur», dedi Elbasy sol keńeste.
Iá, HHI ǵasyr ǵajaıyby atanǵan ulttyq maqtanyshymyzdyń, qazaqtyń zamanaýı megapolısiniń álemdik áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası yntymaqtastyq, adamzattyq sáýlet óneri salalaryndaǵy baǵasy ýaqyt pen tarıh enshisinde. Al búgingi býyn mindeti – Elbasy atap kórsetkendeı, Astanany qazaqstandyq memlekettiliktiń etalon qalasy retinde álemdegi eń úzdik 30 qalanyń qataryna qosý jónindegi órshil maqsatty is júzine asyrý. Bul rette álemdik deńgeıdegi megapolısterdi erekshelendiretin de, olardyń damýy men órkenıet talaptaryna sáıkes ómir súrýine de sheshýshi yqpal etetin ozyq tehnologııalyq ınfraqurylymy ekendigi daýsyz. Endeshe, bas qalamyzdyń zamanaýı ınfraqurylymyn barynsha damytýǵa baǵyttalǵan basym baǵdarlamardy tilge tıek eteıik.
Infraqurylym – qala tirshiliginiń qan tamyry. Kez kelgen megapolısti birtutas alyp organızm dep alsaq, ınfraqurylym sol alyp organızmniń boıyna tirshilik nárin berip turatyn qan tamyrlary sekildi. Iаǵnı, ol – jaryq, jylý, sý, káriz, jol, baılanys jáne basqa da kommýnaldyq, áleýmettik, mádenı nysandar. Osy aıtylǵan salalardyń tek bireýi ǵana nazardan tys qalsa, qala qalypty ómir súre almaıdy. Al Astana sııaqty qarqyndy damý baspaldaǵyndaǵy jas megapolıs úshin ozyq tehnologııalarǵa negizdelgen jáne aldaǵy bolashaqqa baǵyttalǵan ınfraqurylymnyń mańyzy tipten ómirsheń. Mine, Memleket basshysynyń elordanyń bazalyq ınfraqurylymyn barynsha damytýǵa udaıy basymdyq berip kele jatqandyǵy da sondyqtan.
Sońǵy jyldary elimizde qolǵa alynǵan barlyq qurylys jumystarynyń 40 paıyzdan astamy elordanyń úlesine tıedi eken. Tek sońǵy úsh jyldyń ishinde ǵana bas qalamyzda 4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy paıdalanýǵa berildi. Al aǵymdaǵy, 2011 jyldyń ózinde taǵy 1,4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy salynbaq. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen is júzine asyrylyp jatqan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy sheńberinde ǵana qalamyzda 7 mektep, 9 densaýlyq saqtaý mekemesi boı kótermek. «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda Astanada 2010 jyly 50 balabaqsha boı kóterse, 2011 jyly taǵy 33 mektep jasyna deıingi balalar mekemesi salynatyn bolady. Basqasha aıtsaq, elordanyń tórt qubylasy túgel ekpindi qurylys alańy. Endeshe, qala ınfraqurylymyn tórt qubyla boıynsha teń damytý qajet.
Osy ómirsheń maqsatqa sáıkes ótken jyly qala ákimdigi elordanyń shet aımaqtaryn damytý jónindegi keshendi baǵdarlama qabyldaǵan bolatyn. Sońǵy jyldary qala quramyna berilgen shet aımaqtardaǵy kentterde buryn zaman talabyna saı ınfraqurylymnyń bolmaǵandyǵy da jasyryn emes. Qazir Astana qalasynyń shet aımaqtarynda osyndaı 20 turǵyn úı keshenderi bar. Bul shet aımaqtarǵa qatynaıtyn jol da joq. Osyǵan baılanysty baǵdarlama aıasynda aldaǵy úsh jyl ishinde bul shet aımaqtardy qalanyń kúre joldarymen baılanystyrý úshin 200 shaqyrym jol salý kózdelinip otyr.
Qalanyń shet aımaqtaryndaǵy turǵyn úı keshenderiniń qalaǵa tán qalypty turmysy úshin qosymsha 33 shaqyrym sý qubyrlary júıesin, 24 shaqyrym káriz qubyrlaryn salý kerek. 110 shaqyrym qashyqtyqqa ártúrli qýattaǵy elektr jelilerin tartý qajet. Sonymen birge baǵdarlama boıynsha shet aımaqtardy kógaldandyrý jáne kóriktendirý sharalary boıynsha da aýqymdy jumystar qolǵa alyna bastady.
Jol-kólik ınfraqurylymy qala kommýnıkasııasyna nár quıatyn kúre tamyr bolyp tabylady. Osydan biraz jyldar buryn kepteliske tunshyqqan Astana joldary qala turǵyndary úshin aıyqpas azap bolǵandyǵy belgili. Bas qala ákimdigin Imanǵalı Tasmaǵambetov basqara bastaǵan sońǵy jyldarda bul túıindi problemada seń qozǵalyp, jańa jol toraptary men jol aıryqtary salynyp, keptelister azaıyp, qala tynysy keńeıe bastady. Biraq jyldar boıy qordalanyp kelgen keleńsizdikterdiń beti áli de tolyq qaıta qoıǵan joq. О́tken jyly ǵana qalamyzda 147 shaqyrym avtokólik joldary kúrdeli jóndeýden ótkizildi jáne jańa joldar salyndy. Bıyl Astanada taǵy da 110 shaqyrym avtokólik joldary kúrdeli jóndeýden ótkizilip, uzyndyǵy 20 shaqyrym jańa jol salynady.
Qala kóshelerindegi kólik keptelisterin joıyp, jolaýshylar tasymalyn jaqsartý maqsatynda Astanada jeńil relisti tramvaı joly jelisin salý josparlanǵan. Bul iri jobany júzege asyrý mindeti arnaıy qurylǵan «Astana LRT» JShS-na tapsyrylǵan. Qazir bul jobanyń smetalyq-tehnıkalyq qujattary tolyq jasalyp, qurylys jumystary bastalmaq. Osy maqsattarǵa bıýdjetten 5 mıllıard teńge qarjy bólingen. Ústimizdegi jyldyń 1 shildesinde aýqymdy jumystar bastalmaq. Jalpy, uzyndyǵy 61,1 shaqyrymdy quraıtyn jeńil relisti tramvaı joly tórt kezeń boıynsha is júzine asyrylyp, 9 stansadan turatyn, qashyqtyǵy 16,4 shaqyrymdy quraıtyn joldyń birinshi kezeńi 2013 jyldyń 1 jeltoqsanynda paıdalanýǵa berilmek.
Qala kóshelerindegi jolaýshylar tasymaly máselesine qatysty aıta ketetin taǵy bir másele, sońǵy jyldary qalamyzdyń negizgi baǵyttaryna qatynaıtyn qolaısyz shaǵyn avtobýstar júrisi toqtatyldy. Olar osy zamanǵy talaptarǵa tolyq jaýap beretin keń de qolaıly jańa avtobýstarmen almastyryldy. О́tken jyly qala kóshelerindegi qoǵamdyq kólik quramy 135 jańa úlken avtobýstarmen tolyqsa, bıyl jyldyń sońyna deıin taǵy 115 jańa avtobýs satyp alynady.
Astana qalasynyń qurylysy qarqyn alǵan saıyn onyń ınjenerlik ınfraqurylymy men energetıkalyq qaýipsizdik salalarynyń nysandarynyń da ınvestısııalyq tartymdylyǵy artyp keledi. Bul rette Astana qalasyndaǵy sońǵy kezde is júzine asyryla bastaǵan iri ınvestısııalyq joba – №3 jylý elektr ortalyǵynyń qurylysyn erekshe atap ótken jón. №3 JEO Astana qalasy úshin strategııalyq mańyzy zor nysandardyń biri bolyp tabylady. Bul energetıkalyq nysan elordany energetıkalyq qýat kózderine degen táýeldilikten tolyq qutqaryp, qala energetıkalyq qýaty jaǵynan ózin-ózi tolyq qamtamasyz etetin ortalyqqa aınalady. Jalpy, quny 147,45 mıllıard teńge bolatyn bul mańyzdy ınvestısııalyq joba saǵatyna 860 Gkal jylý jáne 240 MVt elektr energııasyn óndirýge negizdelgen.
Qazirgi tańda qalanyń barlyq energetıkalyq qýat kózderi 1 340 Gkal/saǵ. jylý, 340 MVt elektr energııasyn óndiredi. Qalanyń qarqyndy ósý jaǵdaıyn eskere kelgende 2010-2012 jyldar aralyǵynda jylý energııasyna degen suranys 1 975 Gkal/saǵ., elektr energııasyna degen suranys 543 MVt-ǵa deıin ósedi dep kútilýde. Qazir jylý energııasyna degen tapshylyq 103 Gkal/saǵ. bolyp otyr. Sondyqtan qazir qalanyń energetıkalyq aktıvterin ulǵaıtý máselesi kezek kúttirmeıtin mindetke aınaldy. О́tken jyly №1 JEO qaıta jaraqtandyrý jumystary qarqyndy júrgizildi. Onyń №3 bý qazan agregaty tolyq jańartyldy. №1 JEO-ny tolyq qaıta qurý jumystary 2013 jyly tolyq is júzine asyrylady dep kútilýde. Sol jyly №1 JEO-nyń qýaty 385 Gkal/saǵ.-tan 410 Gkal/saǵ.-qa deıin artatyn bolady. Qazir №2 JEO-da qýaty 420 Gkal/saǵ. bolatyn qazandyqtardyń qurylysy salynýda. О́tken jyly qýaty 220 Gkal/saǵ. bolatyn eki qazandyq iske qosyldy. Sóıtip, №1 JEO jáne №2 JEO-nyń energoblogtary tolyq iske qosylatyn 2013 jylǵa taman qalamyzdaǵy jylý berý ortalyqtarynyń qýaty 2 015 Gkal/saǵ. bolyp qazirgi mejeden 675 Gkal/saǵ. ósimge qol jetkiziledi. Al №3 JEO-nyń birinshi kezegi is qosylatyn 2016 jyldary qalamyzdaǵy energetıkalyq ortalyqtardyń qýaty 2 665 Gkal/saǵ. deńgeıine jetedi. Iаǵnı, qalanyń ósý qarqynyn eseptegenniń ózinde elorda bolashaqta ózin-ózi energetıkalyq qýat kózderimen tolyq qamtamasyz etetin elimizdegi birden-bir iri megapolıs bolmaq.
«QazTransGaz» AQ-tyń keshendik baǵdarlamasy boıynsha 2013 jyly Astana qalasyna tabıǵı gaz qubyry kelmek. Qazirgi kezde osyǵan baılanysty №1 JEO-ny tolyq tabıǵı gazben jumys isteýge, al №2 JEO jáne №3 JEO-ny kómir jáne gaz otynymen jumys isteýge baǵyttaý jumystary qyzý júrgizilip jatyr. Qalaǵa gaz keletin kezeńge deıin №3 JEO-nyń birinshi kezegi paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda. Osyǵan baılanysty № 3 JEO-nyń birinshi kezeginiń tabıǵı gazǵa degen suranysy 220 mıllıon tekshe metr bolmaq. Osy jobaǵa sáıkes jylyna №2 JEO-ny jartylaı gazben jumys isteýge kóshirý, №1 JEO-nyń tolyq gazben jumys isteýge kóshirýge tıisinshe 200 mıllıon tekshe metr jáne 180 tekshe metr gaz qajet bolady.
Sonymen birge aldaǵy ýaqytta qalamyzdyń energetıkalyq qýat kózderin tasymaldaıtyn jelilerdi de zaman talabyna saı jetildirý mindeti erekshe nazarǵa alynyp otyr. Qazir qalamyzdyń elektr tasymaldaý jelilerin barynsha paıdalanǵan jaǵdaıda 460 MVt-ǵa deıin ǵana elektr qýatyn ótkize alady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ótkizý qabileti 1200 MVt-ǵa teń keletin jańa elektr energııasyn taratý jelilerin salý kerek. Qazir jalpy uzyndyǵy 170 shaqyrym oramdy qamtıtyn qýaty 220 kVt elektr taratý jelileri sheńberiniń qurylysy salynýda. Osy elektr jelisin taratý aımaǵynda qýattary 220/110/20 kVt bolatyn úsh tirek podstansasyn salý mindetteri tur. Sondaı-aq, bıylǵy jyly qoldanystaǵy 6 podstansalarda kúrdeli jóndeý jumystary júrgiziledi. Tıisti baǵdarlamaǵa sáıkes qalamyzdaǵy jylý júıelerin qaıta qurý jáne jańartý jumystary da júrgizilýde. Joǵaryda aıtylǵan osy iri jobalardyń bári qarjylyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilgen. Qazir belgilengen baǵdarlamaǵa sáıkes kezeńdi jumystar júrgizilýde.
Bas qalany kógaldandyrý jáne kóriktendirý jumystarynyń da júıeli ári keshendi júrgizilip kele jatqandyǵyna astanalyqtar men qala qonaqtary kýá. Tek ótken jyldyń ózinde ǵana Astanada 20 myń túp aǵash jáne 15 myń metr uzyna boıy aýmaqqa kóshetter otyrǵyzyldy. 2011 jyly elordamyzda 40 myń túp aǵash jáne 7 myń metr uzyna boıy aýmaqqa kóshetter otyrǵyzylady. Dekoratıvtik-gúl kómkergen gúlzarlar aýmaǵynda ótken jyly 7,6 mıllıon gúl ósirilse, bıylǵy jyly 8,6 mıllıon gúl ósirilmek. Sonymen birge ústimizdegi jyly qala aýmaǵynda jańa demalys baǵynyń qurylysyn salý jumystary qolǵa alyndy.
2012 jyly Esil ózeniniń jaǵasynda aýmaǵy 190 gektar bolatyn demalys baǵy paıdalanýǵa beriledi. Qazir qalamyzdaǵy Jeruıyq baǵynyń birinshi kezegi jumys isteı bastasa, endi onyń ekinshi kezegin salý jumystary qolǵa alyndy. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ótken jyly «Astana Arena» stadıonynyń aýmaǵynda kólemi 100 gektarǵa sozylǵan jańa demalys baǵyn salý jumystary qolǵa alyndy. Sońǵy jyldardan beri qalamyzdaǵy ortalyq demalys parkin qaıta qurý jumystary keshendi túrde júrgizilip keledi. Qazir bul parktiń qala turǵyndary men qonaqtarynyń kóńildi demalys ortalyǵyna aınalǵany daýsyz. Saryarqa kindigindegi aq seleýli keń jazyqta kósile boı kótergen qalamyz búginde jasyl jelek jamylyp, jaıqalǵan qalaǵa aınalyp keledi. Búginde el arasynda «Prezıdent ormany» atalyp ketken qalanyń jasyl beldeýi qulashyn keńge sozyp, sahara tósinde jaıqalǵan ný ormanǵa aınaldy. Memleket basshysynyń belgilep bergen baǵdarlamasyna sáıkes, bolashaqta Astana ormanynyń Býrabaı ormanymen bite qaınasa aralasyp ketetin kúnin kóretinimizge de eshbir kúmán joq.
Betti ázirlegen Jylqybaı Jaǵyparuly, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.
