Poezııa pyraǵyn erttep mingen

Esigin eski dúnıe teýip ashyp, Kirip keldi ol júzinen jalyn shashyp. Bul eki jol óleń týǵanyna bıyl júz jyl tolatyn aqyn Qasym Amanjolovtyń Vladımır Maıakovskıı jónindegi belgili jyrynan alyndy. Atyn atap, túsin tústemesek te osy jyrdyń keıipkeriniń aıbary asyp turǵan asa jigerli jáne sonysyna qaraı óte susty adam ekeni birden ańǵarylyp turǵan joq pa?! О́leńmen salynǵan sýret. 1953 jyly orta mektep bitirgen myna bizdiń qolymyzǵa Qasym­nyń ol kezde qaı kitaby túskeni esimde joq. 1938 jyly shyqqan «О́mir syrynan» keıin 1946 jyly orys tilinde «Groza» (Dm.Snegın aýdarǵan), 1948-1950 jyl­dary «Daýyl», «Balbóbek», «Stıhı» (orys tilinde), «Nurly dúnıe» atty jınaqtary, 1952 jyly tańdamaly shyǵarmalary jaryq kórip, aqyn úni asqaq estilip, júrek ataýlyny jaýlap alǵan bolatyn. Sol jyldardyń birinde Qasymnyń sózben salǵan álgi sýreti áli kúnge kóz aldymda kólbeń qaǵyp, Vladımır Maıakovskııdiń ózgeshe bitimi, taý qulatar ekpini menmundalap turǵandaı áser etedi. Qasymnyń qyran qanatty daýylpaz aqyn ekenin ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń orta tusyna qaraı dúnıege kelgen bizdiń býyn mektep qabyrǵasynda júrgen kezde tanyp bile bastady dep oılaımyn. Ony tabıǵatpen birge jara­tyl­ǵan týma talant dep bildik. О́ıtkeni onyń kóp óleńderinen tabıǵattyń júrek lúpilin, shynaıy sýretin kóretinbiz. Beıne tabı­ǵattyń ózi ún qatyp, sóılep turǵan­daı bo­latyn. О́ziniń súıikti Saryarqasyn «Saıran taý, samal jaılaý, syrnaıly ózen» dep sýretteıdi. Taýy saıran, jaılaýy samal netken jer dep tań qalatynbyz. Osyndaı ólkeni kórýge yntyǵatynbyz. Al Sary­arqasyn qımaı ótip bara jatqan aqyn janynyń qylburaýǵa túsip qınal­ǵanyn seziný qandaı deseńizshi! Aqynmen birge egilesiń. «Tusyńnan toqtaı almaı baram ótip, Artta – sen, alda – maıdan, qaıtsem eken?» dep tebirenedi aqyn. Biraq toqtaı almaı ótip ketedi. Sol Sary­arqasynyń, sol týma tabıǵatynyń bolashaq amandyǵy úshin de toqtaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, alda aıbaryn shashyp zulym jaý tur. Sony toqtatpaı, sony qurtpaı tynyshtyq joq. Osy shyndyqty búkil azamattyq bolmys-bitimimen, perzenttik jan dúnıesimen sezine bilgen aqyn Qasymnyń aldynan óziniń jastyq shaǵy ótken Oraly, Oral qalasy shyǵady. Poezııanyń syrly da sıqyrly álemin qapysyz meńgergen Qasym aqyn: Oralym, shyqtyń aldymnan, Oralym, meniń Oralym. Qol sozyp qyzyl vagonnan Ústińnen ótip baramyn, – dep jyr tógiltedi. Oralyn ańsap tereń kúrsingen bir sátte laq ete túsken osynaý óleń joldary arqyly ol búkil qazaq poezııasyn shyrqaý bıikke kóterdim dep oılamaǵan da bolar. Shaǵannyń boıy kók shalǵyn, Shalqamnan jatqam shańqaı tús. Gúl bolyp meniń qushaǵym, Keýdeme qonǵan bulbul qus. Bul Qasymnyń ǵana emes, barsha qazaq óleńiniń keýdesine qonǵan bulbul qus edi. Osy «Oral» jyry jazylǵan tusta týǵan taǵy bir óleńi «Ertis» dep atalǵan eken. Ertis pen qazaq egiz uǵym. Ertisti aıtsań, qazaq degeniń, qazaqty aıtsań, Ertisti ataǵanyń. «Er erke Ertisim» dep sıpat­taıdy Qasym ony. «Ertisim – erkindiktiń besigi bul» dep baǵalaıdy. Bul – qazaq ta erkindiktiń besigi degen sózi. Qazaqtyń erkin bolyp jaratylýy, er bolyp ómir súrýi onyń elinen, jerinen, Ertis sııaqty erke sulý ózeninen daryǵan qasıet. Bolattaı sýarylǵan osy Ertiste Qaıtyp ta er bolmasyn qazaq uly! Keńestiń sonaý qara túnek zamanynda osyndaı sózdi aıtý úshin de Qasym bolyp týý kerek shyǵar. О́zi qatysyp, ishinde júrgendikten de bolar, Qasymnyń kóp óleńi soǵys taqyry­byna arnalyp, maıdan ómiriniń kórkem shejiresine aınalǵandaı áser beredi. Soǵystyń ishki mánin ashyp, dál sýretin jasaý úshin nebir kesteli sózder taýyp, sony uǵymdar týǵyza bilgen. Qaınaǵan kek, bet qaratpas qaısarlyqty, sodan týyndaǵan uly erlikti beınelegen «Bomba bol da jaryl júrek» degen bir ǵana óleń jolynyń ózi nege turady. Arǵy-bergi soǵys tarıhynda júrektiń bombaǵa aınalýy, bomba bolyp jarylýy kezdespegen oqıǵa. Bul keshegi Uly Otan soǵysy, sol surapyl soǵystyń Abdolla Juma­ǵalıev sııaqty qaharmandary týǵyzǵan uly erlik. Sondaı uly erliktiń dál beınesin jasap, sýretin somdaı bilgen Qasym aqyn­nyń da eńbegin uly eńbek, uly erlik dep baǵalaý kerek. Soǵys taqyrybyna Qasym az jazdy ma, kóp jazdy ma, onshasyn dál aıta almaımyn. Biraq onyń soǵys týraly jıi qalam terbep, soǵys sýretin umyta almaǵany anyq. Eýropanyń oı-shuqyr jyrasynda, Urpaqtar aıaǵynyń dál astynda, Jatar shirip súıegi frısterdiń Laǵnattap teýip, taptap óter árkim, – degen ol kelesi sátte: Qandaı áıel tapty eken seni nege? Qandaı saıtan engizdi dúnıege? – dep jıirkenip, kekti yzasyn aqtara salady. Bul Qasymnyń soǵys kezinde jazylǵan óleńinen alynǵan sózder. Soǵys zardaby umytylmaıdy, onyń taýqymeti eski jara sııaqty árkez bilinip turady. Osy jaǵ­daıdy Qasym soǵystan keıin biraz jyl ótkende jazylǵan eki ǵana shýmaqtan tu­ratyn qysqa óleńinde asqan tapqyr­lyqpen sýrettep, aqyn qııalyna tán sony sheshim taýyp ketedi. Baldaǵy bar bir jigitti kórdim de, Qasaqana saýal berdim keldim de. «Ǵafý joldas! Kórinbeıd bir aıaǵyń, Keshegi ótken surapylda berdiń be?» Jigit eken! Jaýap tapty tosynda, (Bir ǵajaıyp kúlki oınaıdy erninde): – Kórip tursyz, bir aıaǵym osynda, Ekinshisin basyp turmyn Berlınde. О́leńniń bar bolǵany osy ǵana. Biraq osy eki shýmaqqa qansha sýret, qansha maǵyna syıyp tur deseńizshi. Bárinen de óziniń qıyn taǵdyryna qasqaıa qarap jaıbaraqat turǵan anaý baldaqty jigittiń qaısar qaı­ratyna, jany jaraly bolsa da jasyma­ǵan órligine, mańǵaz bolmys-bitimine, oılamaǵan jerden olja salǵan tapqyrlyǵyna qalaı qaıran qalyp súısinbessiń! Bir aıaǵym Berlınde qaldy, dep alasarmaıdy. Qaıta bir aıaǵymdy Berlınde basyp turmyn dep irilik kórsetedi, iri sóıleıdi. Eshbir boıaýy, jal­tyraǵy joq qarapaıym ǵana sózderge osyn­shama salmaqty oı syıǵyzyp, jandy sýret sala bilgen Qasym talantyna qalaı bas ımessiń! Iá, sózben salǵan sýret óshpeıdi. Qasymdy Qasym retinde tanytqan tamasha bir qasıet onyń osy sózben sýret sala biletin sheberligi shyǵar dep oılaımyn. Biz orta mektepti bitirgen kezde me eken, álde stýdenttik jyldarda ma, esimde qalmapty. Áıteýir sol tusta Qasymnyń «Bıkesh» dep atalatyn poemasy shyqty. Osy poemadaǵy eshteńeni basymen oılap, baǵamdaýdy bilmeıtin, tek jyrqyldap kúle beretin jáne sonysyna máz bolyp, ózin kerbez ustaıtyn, shúıkedeı basyna oı qonyp, uıat darymaǵan jeńil minezdi sylqym qyzdyń beınesi áli kúnge kóz aldyma keledi. Qasym ol qyzdyń bet-beınesin, minez-qulqyn, qımyl-qylyǵyn aıtyp sıpattap jatpaıdy. Sózben salyn­ǵan sýret ózi syr shertip turady. Bastapqy tórt jolyn oqysań jetti, Bıkeshtiń kim ekenin birden ańǵarasyń. Shyqty bir qyz teatrdan, Moıynynda orman túlki. Opa jaǵyp, qasyn qyrǵan, Aýzy-murny tolǵan kúlki. Osylaı sýrettelgen Bıkeshti aqyn budan ári oıyn ba, toı ma, áıteýir, daýryǵa eleýregen shýly da dýly bir ortaǵa alyp barady. Ishken máz, dý-dý kúlki. Aýzy-murny kúlkige tolǵan bizdiń álgi qyzymyz solardyń ortasyna top ete túsedi. Onyń izdegeniniń ózi osy eken. Biraq budan ári ne bolǵanyn aıtyp ýaqyt alýdyń qajeti joq shyǵar. Bizge keregi aqynnyń sózben sýret salýǵa sheber ekenin ańǵartý ǵana. Tórt jol ǵana óleńmen sylqym qyzdyń syr-symbatyn jarqyrata asha bilgen Qasym aqyn dastarqan ústine qoıylǵan araq-sharap túrlerin, jemis-jıdek pen tátti ataýlyny túgel tizip ótip, endi bir sát ústel astyna kóz tastaıdy ǵoı. Aqynnyń sál nárseni qalt jibermeıtin sondaǵy baıqaǵyshtyǵy qaıran qaldyrady. Ústel asty ol bir maıdan, Aq baltyrlar aralasqan, – dep jyrlaıdy. Naǵyz sýret emes pe! Kózden tasa jerdegini kóńilmen kórip, sýretin aınytpaı salý úshin aqynnyń teńdesi joq sezimtal túısigi qajet ekenine kim talasar. Shabyty sharshamaıtyn has aqynǵa tán osyndaı qasıetterdiń bári bir ózinen tabylatyn Qasym Amanjolov netken baqytty adam dep oılaısyń. Quıa alman úgitilgen balshyq óleń, Kóńilimdi kól jasaman tamshymenen. Seriniń semserindeı sertke taqqan, О́leńniń ótkirin bir alshy menen. Mine, Qasym aqyn osyndaı bolǵan. Qyryq tórt jyl ǵana ǵumyr keshken qysqa ómirinde osynshama bıikke kóteri­lip, bir emes, birneshe urpaqtyń tamsana tushynyp tamashalaýyna turarlyq jyr kúmbezin turǵyzyp, telegeı-teńiz mura qaldyrǵan. Poezııa pyraǵyn erttep mingen. Qasym Aman­jolovtyń qaza bolýyna bir jyl tolǵanda óleń sózdiń taǵy bir ustasy Ábdilda Táji­baev júrek tebirenterlik maqala jazyp: «Jyl toldy úlken júrek toqtaǵaly, Biz ony kóp aıtarmyz joqtap áli» degen eken. Sol aıtqandaı, Qasym eshqashan umytylmaıdy. Ol óziniń kerbez sulý poezııasymen birge ózin de «Sen netken baqytty ediń keler urpaq», dep keleshektiń baqytty urpaǵyna tabys­tap ketken adam. Keler urpaqqa úmitin jalǵap, keler urpaqqa qol artqan tulǵa eshqashan umytylmaıdy. Osy jýyrda ǵana Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Zelenov aýdanynyń bir orta mektebine onomas­tıkalyq ortalyq­tyń sheshimi boıynsha Qasym Amanjolov esimi berilgenin estidim. Elimizde Qasym aqynnyń esimin alǵan budan basqa da mektep, eldi meken, kóshe attary az emes kórinedi. Iá, Qasym aqyn qandaı qurmetke bolsa da laıyq. Tipti, jyldyń belgili bir kúnin «Qasym aqyn kúni» dep belgilep, jyl saıyn sol kúni Qasymnyń óleńderin oqýdy, estelikter aıtýdy turaqty dástúrge aınal­dyrsaq, nur ústine nur bolar edi. «О́rtke tıgen daýyldaı óleńimdi, Qasymnyń ózi emes dep kim aıtarsyń», dep ózi aıtqandaı, óz ornyn ózi saılap, óz baǵasyn, óz qadirin ózi bilip ketken Qasymnyń óleńi de, ózi de ólmek emes. Esmuhambet AITMAǴAMBETOV. Almaty.