Uıym qalyptasý kezeńinen sátti ótti

Astanada Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymynyń mereıtoılyq sammıti tabysty aıaqtaldy

Keshe Táýelsizdik sara­ıyn­da Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe elder memleket basshylary keńesiniń oty­rysy ótti. Otyrys Uıym­nyń on jyldyq mereıtoıyna ar­naldy. ShYU-ǵa múshe elder memleket basshylarynyń ke­­ńesinde Uıymnyń ótken on jyl ishindegi qyzmetiniń ná­tı­jelerine taldaý jasaldy jáne Uıymdy aldaǵy kezeń­derde damytýdyń perspek­tı­va­lary aıqyndaldy. Son­daı-aq sammıt barysynda álem­dik jáne óńirlik ózekti jaǵdaı­lar­ǵa qatysty keń kólemdegi máseleler de talqylandy. Elordadaǵy eńseli ǵımarat­tar­dyń biri ári biregeıi – Táýel­sizdik saraıy esigin aıqara ash­qannan beri bul ǵımaratta halyq­aralyq deń­geıdegi iri jıyndar jıi ótip keledi. О́tken jyldyń jeltoqsanynda EQYU-nyń Sammıti, jaqynda ǵana Búkilálemdik Islam ekonomıkalyq forýmy ta­bys­ty ótken edi. Endi, mine, ShYU-ǵa qatysýshy elder memleket basshylarynyń mereı­toı­lyq sammıti ótip otyr. Sammıt jumysyna ShYU-ǵa múshe elder Memleket basshy­la­ry keńesiniń Tóraǵasy, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jetekshilik etti. Onyń jumysyna sondaı-aq, Reseı Federa­sııa­sy­nyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev, Qytaı Halyq Respýb­lı­ka­synyń Tóraǵasy Hý Szıntao, О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov, Qyrǵyzstan Prezıdenti Roza Otýnbaeva, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Aý­ǵanstan Prezıdenti Hamıd Karzaı, Pákstan Prezıdenti Asıf Alı Zardarı, Iran Prezıdenti Mahmud Ahmadınejad, Mońǵo­lııa Prezıdenti Ákimshiliginiń bas­shysy Battýlga Dashjams, Ún­dis­tan Syrtqy ister mınıstri Somanahallı Krıshna, sondaı-aq Uı­ymǵa baıqaýshy elder men árip­tes­tik boıynsha únqatysý elderi­niń jáne iri halyqaralyq uıym­dar­dyń delegasııalary qatysty. Saǵat tili 11.00-ge jaqyn­da­ǵanda Uıymǵa múshe elderdiń memleket basshylary mingen esik pen tórdeı kólikter araǵa bir-eki mınót salyp, Táýelsizdik sa­raı­y­­nyń aldyna toqtaı bastady. Bul kezde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Táýelsizdik saraıyndaǵy arnaıy jabdyq­ta­lyp, Uıymǵa qatysýshy elderdiń memlekettik týlary ornatylǵan tuǵyrda memleketter basshy­la­ryn qarsy alý úshin kútip turǵan edi. Kóp keshikpeı orys alfavıti tártibimen alǵashqy bolyp QHR Tóraǵasy Hý Szıntao kórindi. Odan keıin Elbasy Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Roza Otýnbaevany, Tájikstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmondy, О́zbekstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Islam Ka­rı­mov­ty jáne Reseı Federa­sııa­synyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevti ystyq yqylasty jaǵ­daıda kútip aldy. Osyndaı dostyq nıettestiktegi qaýyshýdan soń, ShYU-ǵa múshe elder memleket basshy­la­ry birigip sýretke tústi. Al budan keıingi mereıtoılyq sammıt ústindegi júzdesý aldymen Uıymǵa múshe elder memleket basshylary keńesiniń otyrysy shaǵyn quramda, odan keıin ke­ńeı­tilgen quramda jalǵasty. Oty­rysty Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev ashty jáne sóz sóıledi. Elbasy áýeli bul mereı­toı­lyq sammıt Uıymǵa múshe el­der­diń 10 jyl ishindegi birlesken jumystarynyń qorytyndysyna arnalyp otyrǵanyna toqtaldy. Qazaqstan basshysynyń atap ót­kenindeı, osy jyldar ara­ly­ǵyn­da ShYU Shanhaıdan Astanaǵa deıingi úlken joldy basyp ótken halyqaralyq qatynastarda biregeı ınstıtýtqa aınaldy. Birinshiden, ShYU túrli órkenıetter men mádenıetterdi alǵa tartatyn mem­leketterdi biriktirdi. Ekinshiden, osydan 10 jyl buryn Shanhaıda Uıymǵa múshe memleketter óz halyqtarynyń qaýipsizdigine qaraı tarıhı qadam jasady. Úshin­shiden, ShYU ózine baryn­sha perspektıvaly álemdik ekono­mıkany tartyp otyr. Budan keıin Elbasy ótken ke­zeńderde Uıymǵa qatysýshy el­der­diń ekonomıkalyq damýyna toq­taldy. ShYU-nyń ishki taýar aınalymy jeti ese ósti, dedi Nur­sultan Nazarbaev osy týra­ly. ShYU elderi trans­eýr­azııa­lyq kommýnıkasııalar – avto­kó­lik jáne temir jol, turba qu­by­ry jelileri jobalaryn júzege asyrýǵa shyqty. Biz ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyq pen ınte­gra­sııany keńeıtý úshin strate­gııa­lyq negiz qurdyq. Iskerlik keńes jáne Bankaralyq birlestik qu­ryl­dy, Uıymnyń Ekonomıkalyq fo­rýmy turaqty ótkizilip keledi. 2020 jylǵa deıingi kóptarapty saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­­tyq baǵ­darlamasy júzege asy­rylýda. Osylaı degen Elbasy Uıym jahandyq jáne óńirlik qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa baǵa jetpes úles qosqanyn atap ótti. Memleket bas­shysynyń atap ótkenindeı, Ter­rorızmmen, separatızmmen jáne ekstremızmmen kúres týraly Shan­haı konvensııasy qabyl­dan­dy. ShYU-nyń О́ńirlik antıter­ror­lyq qurylymy qazirdiń ózin­de jahandyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý quraldary arasynda laıyqty ornyn aldy. О́ńirlik antıterrorlyq qurylymnyń qa­ty­sýymen 500-den astam ter­ror­lyq aktilerdiń aldyn alýǵa múm­kindik týdy. Bizdiń Uıymnyń saıası sal­ma­ǵy men bedeli turaqty ósip keledi, dep jalǵastyrdy sózin Nur­sul­tan Nazarbaev. Onyń quramy­na BUU Qaýipsizdik Keńesiniń eki turaqty múshesi kiredi. ShYU BUU Bas Assambleıasy janyn­da­ǵy baıqaýshy mártebesine ıe. Uıymǵa múshe bolǵysy keletin­der­diń, baıqaýshylar men árip­tes­tik únqatysý boıynsha múshe bolatyndardyń qatary óse túsý­de. Biz jańa salalar – bilim berý, densaýlyq saqtaý, ekologııa jáne basqa da salalar kiretin ózara yq­paldastyqty keńeıtýdemiz. Qa­zaq­stan ShYU-ǵa tóraǵalyǵyn biz­der­diń táýelsizdigimizdiń jáne Uıym­nyń óziniń mereıtoılyq jy­lymen aıaqtaǵaly otyr. Bizdiń tór­aǵa­ly­ǵy­myzdyń jylynda «Qaýip­sizdik jáne yntymaqtas­tyq jolyndaǵy on jyl» urany astynda 110-nan astam birlesken shara ótkizildi. Memleket basshysy óziniń sózi barysynda budan basqa da birlesken sharalardyń ótkizilge­ni­ne toqtaldy. Elbasynyń atap aıtýynsha, «Beıbitshilik mıssııa­sy-2010» birlesken keń kólem­de­gi antıterrorlyq jattyǵýy ótti. Uıymnyń Esirtkige qarsy stra­te­gııasy qol qoıýǵa ázirlendi. О́t­ken jyly Uıym Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteý úderisterine aı­tarlyqtaı qoldaý kórsetti. Onyń ishinde Qyrǵyzstan da bar. Kór­setilgen kómektiń jalpy kólemi 50 mıllıon dollardan asa­dy. Jalpylaı alǵanda, 10 jyl ishinde ShYU jańa turpattaǵy halyq­aralyq óńirlik Uıymǵa aınaldy. Ári qaraı Qazaqstan Prezıdenti Uıymnyń aldynda turǵan jańa mindetter men jańa synaq­tar úshin sheshimder izdestirý qa­jettigine toqtaldy. Elbasynyń toqtalǵanyndaı, ótken kezeń­derde Uıymnyń bazalyq qyzmeti negizinen úsh qasiret – terrorızmmen, ekstremızmmen jáne separatızmmen kúres boldy. Búginde esirtki sındıkaty jahandyq az qater týǵyzyp otyrǵan joq. Soń­ǵy on jylda Aýǵanstanda geroın men esirtki trafıgi óndirisi on esege ósken. Uıymǵa múshe memleketter BUU basshylyǵy men Halyqaralyq Gaaga trıbýnalyna osyǵan baılanysty úılestiril­gen usynystarmen shyǵýy qajet. Halyqaralyq tergeýler júrgizip, adamzatqa qarsy qylmysqa qaty­sýshy barlyq uıymdar men tul­ǵa­lardy jaýapqa tartýy kerek. Barlyq osy tórt kórinister – terrorızm, dinı ekstremızm, separatızm jáne esirtki bıznesi biz­diń elderimiz ben búkil álemge olardy taratý úshin álem boı­yn­sha Internet júıelerin paıda­la­na­dy. Sondyqtan da Uıym elderi oǵan kúshti tosqaýyl qoıýy qajet. Buǵan mysal retinde Prezıdent AQSh-tyń ózin-ózi qorǵaý táji­rı­besin keltirdi. Elbasynyń atap ótkenindeı, AQSh-ta kıber­qaýip­sizdik – kıberqaýipke jáne kıberterrorızmge qarsy keshendi sharalar júrgizýge baǵyttalǵan qa­tal doktrına qabyldanǵan. So­ny­men birge, Memleket basshysy Internet agressııasyna qarsy «Kıberpol» fýnksııasyn oryn­daı­tyn ShYU-nyń arnaıy orga­nyn qurý máselesin oılastyrý­dyń qajet ekenin bildirdi. Jáne terrorızmmen, ekstremızmmen jáne esirtki qaýpine qarsy kúreste óz­ara is-qımyldy ári qaraı tereń­detý qajet ekendigin atap ótti. Ol úshin О́ńirlik antıterrorlyq qurylymnyń materıaldyq-teh­nıkalyq múmkindikterin keńeıtý kerek. Osyǵan oraı Elbasy Uı­ymnyń aýmaqtyq jáne óńirlik janjaldardy retteý jónindegi keńesin qurýdy usyndy. Ekinshiden, bizge maqsatty túr­de ShYU-da birtutas kólik-ener­getıkalyq keńistik qurý týraly máseleni daıyndaý qajet, dedi Elbasy. Bizdiń elderimizde mu­naı, gaz, gıdroresýrstar bar jáne iri tutyný rynogy bar. Úshin­shiden, ShYU aıasynda tyǵyz ekonomıkalyq yntymaqtastyq­tyń jańa tetikterin qurý mańyz­dy. Biz ınvestısııa men saýda jo­lyndaǵy kedergilerdi barynsha tómendetip, perspektıvaly birlesken óndiristerdi qurýymyz qa­jet. Birlesken jobalar men ın­no­vasııany qarjylandyrý úshin Damý qoryn qurýdy tezdetýdi usy­namyn. Qazaqstannyń ShYU aıasynda Sý jáne azyq-túlik komıteti atty tıisti ulttyq vedomstvolar basshylarynyń deńgeıindegi jańa qurylym ashýdy usynatynyn da aıtty. Tórtinshiden, Qazaqstan­da­ǵy jáne Reseıdegi byltyrǵy órtter men Japonııada bolǵan jer silkinisi Tótenshe jaǵdaılar jónindegi ortalyq ashýdyń qa­jet­tiligin dáleldep otyr. Árip­tes­terime Tótenshe jaǵdaılar jó­nindegi keńes qurýdyń qajet­ti­ligin de atap ótkim keledi, dedi Nursultan Ábishuly. Besinshi kezekte Elbasy tu­raqty jumys isteıtin Ultústilik boljam ınstıtýtyn qurýdyń ýa­qyty jetkenin aıtty. Sonymen birge, ShYU damýynyń birtekti boljamyn da ázirleý qajet, dedi Elbasy. Ol úshin barlyq ulttyq boljamdyq resýrstardyń kúshin biriktirip, ShYU-nyń birtekti ortalyǵyn ashý kerek. Prezıdent osyndaı qurylymnyń arqasynda «ShYU-2030», «ShYU-2050» bol­jamdyq jobalaryn ázirleýge bo­latynyn da kóldeneń tartty. Bul aldaǵy ýaqytta oryn alýy yq­tı­mal jahandyq ekonomıkalyq daǵ­darystarǵa qarsy turý úshin kerek. Odan ári Elbasy búgingi kúni dúnıe júzinde búkilálemdik va­lıý­ta-qarjylyq arhıtektýranyń kináratyn tabý problemasy áli anyqtalmaǵanyna ókinish bildirdi. Bizge altynmen qamtamasyz etil­gen ultústilik tolyqqandy va­lıýta qajet. Ony qabyldaý ShYU-nyń qolynan keledi. Jáne búgin jasalǵan operasııalar – osy istiń jolyndaǵy alǵashqy qa­dam. Men aıtqan osy bes maq­sat – álemniń aldaǵy on jylǵy damýyna qa­jetti mańyzdy sharalar. Olar biz­diń halyqtarymyzdyń múdde­sin qorǵaıtyn bolady, dedi Prezıdent. Olardy ShYU-nyń «Bes meıirimdi isteri» dep ataýǵa da bolar edi. Sóziniń sońynda N.Nazarbaev ShYU-nyń ereksheligi men tar­tymdylyǵy ózderiniń saıası-dıp­lomatııalyq isteriniń eptiligine jáne olardy óz maqsattaryna ıkem­deýdegi qadamdaryna baıla­nysty ekenin atap kórsetti. ShYU-ǵa múshe elderdiń bári de aýmaqtarynyń, tarıhtary men mádenıetteriniń ártúrliligine qa­ra­mastan, teń jáne birdeı daýys­qa ıe. ShYU-nyń naq osy qasıeti álemde qyzyǵýshylyq týdyrýda. Sondyqtan da álem bizdiń Uıy­mymyzdan úlken úmit kútedi, deı kelip, Nursultan Ábishuly búgin Astanada bizdiń halyqtarymyz úshin Eýrazııadaǵy beıbitshilik, turaqtylyq jáne qaýipsizdik jo­lyndaǵy jańa tarıhı taraý ashyl­ǵanyna senimdi ekenin jetkizdi. Sózin qorytyndylaǵan Elba­sy kelesi sózdi QHR Tóraǵasy Hý Szıntaoǵa berdi. Qytaı Halyq Respýblı­ka­sy­nyń Tóraǵasy Hý Szıntao al­dy­men Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevqa Uıym sam­mıtin tamasha uıym­das­tyr­ǵany jáne ystyq yqylasty qo­naq­jaılyq kórsetkeni úshin shy­naıy alǵysyn bildirdi. QHR Tór­aǵasy sodan keıin ShYU-nyń qu­rylǵannan bergi kezeńdegi qyz­me­tine toqtaldy. Osydan dál on jyl buryn Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy qurylǵan edi, dedi Qytaı basshysy. Bul beıbit da­mýdyń uly jelisi bastalǵanyn bildiredi. Sondaı-aq bul Uıymǵa múshelikke kiretin bizdiń elder halyqtarynyń yntymaqtasý ar­qy­ly beıbitshilik pen damýǵa um­tylys jasaǵanyn kórsetedi. ShYU ótken on jyl ishindegi qyz­metinde oǵan múshe elder ózara yqpal­dasyp jáne ortaq kúsh-jiger jumsaı otyryp, úlken tabys­tarǵa qol jetkizdi. Sózin osylaı bastaǵan QHR Tóraǵasy Hý Szıntao osy jyl­dar aralyǵynda Uıymnyń qyz­metin jetildirýge baılanysty jú­zege asyrylǵan jumystardy atap kórsetti. Tóraǵanyń atap ót­kenindeı, ShYU-ǵa múshe memle­ketterdiń basshylary turaqty kezdesýdiń nátıjesinde Uıym­nyń turaqty qyzmet etetin eki qurylymy – Hatshylyq pen О́ńir­lik antıterrorlyq ortalyǵy ju­mys isteýde. О́zara túsinistiktiń arqasynda ShYU aıasynda ynty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan júzdegen qujatqa qol qoı­yldy. Sonymen qatar, zańdyq negizdegi máńgilik dostyqty kóz­deıtin tuǵyrnama qalyptasyp ja­tyr. Bul Uıymǵa qatysýshy elder arasyndaǵy shynaıy izgi nıettes­tiktiń belgisi bolyp tabylady. QHR basshysy ári qaraı sózine ShYU-nyń álemdik jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi róli men qyzmetin arqaý etti. Uıymnyń qaýipsizdikti qam­tamasyz etip, óńirde turaq­ty­lyq­ty nyǵaıtýdaǵy róli jyldan jyl­ǵa keńeıip keledi. О́tken ke­zeńderde ShYU-ǵa múshe elder birlese otyryp, birneshe ret an­tıterrorlyq jattyǵýlar ótkizdi. Ásirese, transshekaralyq qaýip­siz­dikti jandandyrýdyń, esirtki tasymalynyń aldyn alýdyń óńir elderi úshin mańyzy erekshe. Bu­lar óńirdegi turaqtylyqty ny­ǵaı­týǵa oń áser etedi. Sondaı-aq Uıymǵa qatysýshy memleketter arasynda saýda-ekonomıkalyq yn­tymaqtastyqty damytýǵa ar­nal­ǵan kópjaqty qujattarǵa da qol qoıylǵan. Qazirgi kezde Uı­ym­nyń energetıkalyq klýbyn jáne Uı­ymnyń bankin qurý bastamalary­na oraı, onyń tetikterin qaras­ty­rý jóninde jumystar qolǵa alynyp jatyr. Azyq-túlik qaýip­sizdigine qatysty is-sharalarda oıdaǵydaı ilgeri basýshylyq bar. Qytaı taraby ShYU-ǵa múshe memleketterge jalpy kólemi 12 mıllıard dollardy quraıtyn jeńildetilgen jaǵdaıdaǵy kredıt bólýge ýáde berip otyr, dep jalǵastyrdy sózin Hý Szıntao. Biz halyqaralyq qatynastardy ke­ńeıtýdi nazarǵa ala otyryp, Uı­ymǵa tórt memleketke baı­qaý­shy, eki elge áriptestik boıynsha únqatysý mártebesin berdik. ShYU búginde BUU, ózge de bedeldi ha­lyqaralyq jáne óńirlik uıym­darmen yntymaqtastyqty damytý ústinde. Uıymnyń ha­lyq­aralyq deńgeıdegi bedeli tu­raqty túrde ósip keledi. О́ıtkeni, ShYU-nyń qyz­meti óńirdegi qaýip­sizdikti qam­tamasyz etý arqyly oǵan múshe elderdiń órkendep, damýyna ba­ǵyttalǵan. QHR Tóraǵasy budan soń, qa­zirgi kezde jahandyq jáne óńir­lik aýqymdaǵy «ystyq núkteler­diń» kórinis bere bastaǵanyna alańdaýshylyq bildire kelip, beıbitshilikti qoldaý maqsatynda ShYU aldynda turǵan mindetterdi atady. Hý Szıntaonyń atap ótýinshe, Uıymdy kópbeıindi, ashyq qyzmet etýshi biregeı qurylymǵa aınaldyrý kerek. Osyǵan baı­lanysty Tóraǵa aldaǵy onjyl­dyqta myna máselelerge basa nazar aýdarý qajettigin atap ótti. Birinshi – Uıymnyń mańyzdy problemalaryna qatysty máse­le­ler boıynsha kelise otyryp, uı­ym­shyldyqpen sheshimder qa­byl­daý. Ekinshi – óńirdegi qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý úshin Uı­ym­nyń múmkindigin kúsheıtý. Ási­rese, esirtki trafıgimen, trans­shekaralyq qylmys túr­leri­men kúresti jandandyrý. Ol úshin óńirlik antıterrorlyq jattyǵý­lardy jıi ótkizý kerek. Úshinshi – ShYU-ǵa qatysýshy elder ara­synda ekonomıkalyq ıntegra­sııa­lyq baılanystardy damytý, kólik-kommýnıkasııalyq ınfra­qu­rylymdy jandandyrý. Son­daı-aq energetıkalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qurý. Tórtinshi – gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyqty jandandyrý. Sózin qoryta kelip, QHR Tór­aǵasy Qytaı Shanhaı yntymaq­tastyq uıymyna tóraǵalyq etýdi qabyldap alatynyn, taraptar­dyń barlyǵynyń kelisimine oraı, ShYU bıylǵy jyldy «Dostyq pen tatý kórshilestik» jyly dep ataıtynyn jetkizdi. Qyrǵyzstan Prezıdenti Roza Otýnbaeva óz sózinde uıym aıa­syn­da Qaýipsizdik keńesin qurý jaıyndaǵy ıdeıany tolyq qol­daı­tynyn bildirdi. Muzdaq­tar­dyń erýimen taý ishinde paıda bol­ǵan soqpaqtarmen dinı eks­tre­mısterdiń, sodyrly toptardyń ótýine jol ashylady. Bul bizdi óte qatty alańdatady. Uıymnyń barlyq músheleri tárizdi biz úshin de terrorızmmen kúres mańyzdy ekenin basa aıtqym keledi. Sol úshin respýblıkamyzda terrorızmge qarsy ortalyq ashyp otyr­myz. Ol tek bizdiń eldiń ishinde ǵana emes, aımaqtaǵy qaýip­sizdik máse­lesine de úlesin qosady degen oı­damyz. Osy mańyzdy másele tó­ńi­reginde ár eldegi quqyq qorǵaý organdary ǵana emes, azamattyq qoǵammen qatar, halyqaralyq uı­ymdardyń birlese qımyldaýy ǵana oń nátıje bermek. Osylaı degen Qyrǵyzstan Prezıdenti ári qaraı ShYU sheńberinde esirtkimen kúresti kúsheıte túskenimiz jón ekenin atap ótti. Búgingi sammıt barysynda esirtkige qarsy kúres strategııasynyń 2011 – 2016 jyldar arasyn qamtýy bul iste birlese qımyldaýdyń quqyq­tyq negizin qalap otyr. Son­dyq­tan Qyrǵyzstan osy tóńirektegi barlyq is-qımyldardy tolyq qol­daıtynyn jetkizedi. Osy jer­de bizdiń elimizde 2010 jyl­dyń tamyz aıynda esirtkige qarsy kú­res jónindegi qurylym jumys jasaıtynyn da aıta keteıin. Esirtki alpaýyttarynyń ózderi­niń ardan taıǵan jolynda bizdiń elimizdi paıdalanǵysy kelgen jos­parynan qatty qysym kóre­tin qyrǵyz jurty osy keselge naǵyz maıdan ashýdy óz mindeti sanaıdy. Sonymen birge, dedi ol, biz bar­lyq uıymdasqan qylmys­tyq top­tarǵa qarsy bitispes kú­res ashyp otyrmyz. О́ıtkeni, osyn­daı top­tardyń qoǵamdaǵy tynyshtyq­qa iritki salatyny túsinikti. ShYU óz shańyraǵynyń asty­na ekonomıkasy qarqyndy damyp jatqan birneshe elderdi biriktirip otyr, dep jalǵady sózin R.Otýnbaeva. Al daǵdarystan endi arylýǵa bettegen Qyrǵyzstan hal­qy da uıym aıasyndaǵy elderden tómen ómir súrgisi kelmeıdi. Sondyqtan, qyrǵyzdar aldyna ıgi maqsattar qoıyp otyr. Uıym­daǵy seriktesterimen aradaǵy baı­lanystardy meılinshe damy­typ, jaqyn jatqan kórshilermen aradaǵy túsinistikti, qarym-qa­tynastardy óristete beredi. Búgingi kúni alǵa qaraı úde­risti damyp jatqan ǵalamda bizder, ShYU-ǵa múshe elder álem­dik órkenıettegi kóne mádenıetti jalǵastyrýshylar retinde Uıym sheń­berinde mádenı-gýmanı­tar­lyq yntymaqtastyqty da alǵa damyta berýge tıispiz. Sol sebepten Qyrǵyzstan tarapynyń ShYU-ǵa múshe elder jastarynyń Ys­tyq­kól jaǵasynda forýmyn ót­ki­zý jaıly usynysymdy qoldaýdy suraımyn. Bul usynys 2009 jyly ShYU Jastar keńesiniń Ekaterınbýrg qalasynda ótken konferensııasynda quptalǵan bo­la­tyn. Qazaqstannyń tabysty tór­aǵalyǵynan keıingi aldaǵy jyly Qytaıǵa ótetin tóraǵalyq tizgini tabystarymyzdy eseleı tú­sedi dep oılaımyn. Qurmetti sammıtke qatysý­shy­­lar, búgingi uıym sheń­be­rin­degi otyrys men úshin qory­tyn­dy bolyp sanalady. О́ıtkeni, Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń kons­tı­týsııasyna sáıkes, aldaǵy kúz­de elimizde prezıdenttik saılaý ótkizilýi tıis. Saılaýdan keıin bı­lik jeńiske jetken azamatqa tapsyrylady. Meniń mindetim–osy bılikti beıbit túrde zań jo­lymen tapsyrý dástúriniń negizin salý bolyp tabylady. Álemdik tájirıbege sáıkes, bul saılaýǵa baıqaýshy retinde halyqaralyq uıymdardan, sonyń ishinde ShYU-dan da baıqaýshylar shaqyryla­dy. Biz ádil de móldir saılaý ótkizýdi maqsat tutyp otyrmyz. О́tken jolǵy parlament saılaý­yn­­daǵy tárizdi barlyǵy ashyq júrgiziledi, dedi R.Otýnbaeva. Só­zimdi aıaqtaı kele, barlyǵyńyzdy Uıymnyń 10 jyldyǵymen qut­tyq­tap, sammıt jumysyna sát­ti­lik tileýge ruqsat etińizder.

Munan soń Elbasy sóz kezegin Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevke berdi. Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my álemdegi qaýipsizdik máse­le­sine óziniń belsendi áreket etý júıesin birizdi ustanyp keledi. Bul ujymdaǵy mańyzdy másele­niń biri ekenine daý joq. Árip­tes­ter arasyndaǵy senimdi nyǵaıta túsýde jasalǵan jumystarymyz­dy biz ári qaraı damyta túsýge meılinshe peıildimiz. Ony jaqyn arada jáne alys bolashaqta da óristete túsýdiń mańyzy zor dep bi­lemiz. Uıym sheńberinde kóte­ril­­gen yntymaqtastyqtyń san sa­lalary, onyń ishinde aımaq­taǵy terrorǵa qarsy kúres, qar­jy salasy, ekonomıka syndy ba­ǵyttaǵy áriptestiktiń bereri mol. Reseıde terrorǵa qarsy birqatar máseleler qolǵa alyndy. Onyń quqyqtyq, zańdyq negizi ja­sal­dy. Al osy jumysqa Uıymǵa mú­she elderdiń de aralasýy asa mańyzdy dep sanaımyz, dedi Reseı basshysy. Esirtkimen kúres máselesi de Uıym sheńberindegi mańyzdy ta­qy­ryp sanatynda. Bul rette al­daǵy jyldarǵa arnalǵan stra­te­gııany naqty júrgizýdiń mándi­ligine eshkim shek keltirmeıdi, dep sózin sabaqtaǵan D.Medvedev Aýǵanstanǵa qatysty bylaı dedi: «Aýǵanstan – bizdiń kórshimiz, al onyń Uıym jumysyna aralasýy osyǵan deıingiden tyǵyzyraq bo­lýy qajet dep oılaımyn. Me­niń­she, Aýǵanstanmen aradaǵy ynty­maq­tastyqty forýmǵa qatysýshy­lardyń qaı-qaısysy da qol­daı­dy. Osy eldegi ishki jaǵdaıdyń tu­raqtylyǵy belgili bir dáre­je­de bizderdiń qaýipsizdigimizge áserin tıgizedi. ShYU ózara is-qımylǵa árqashan daıar Uıym, ol elıtalyq klýb emes, negizgi mindeti – qandaı bir elmen qarym-qa­tynastardy ulǵaıtý. Al Uı­ym­nyń ári qaraı damýynda múshe­likke talapker eldiń mindettemelerin qarastyratyn memorandým qabyldaýymyz qajet». D.Medvedev kelesi kezekte ShYU sheńberindegi iri jobalar boıynsha «Jol kartasy» jasa­lýy­nyń mańyzyna toqtaldy. Dál osyndaı forým jumysy aldy­men elder arasyndaǵy asa iri transjobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalýy tıis. Ári jyl aıaǵyna deıin osy mańyzdy qujatty daıarlap, qabyldaýǵa jáne ony uzyn-sonarǵa salmaı, tezirek oryndaýǵa tıispiz, deı kele keleshegi bar baǵyttyń biri dep ven­chýr­lyq qor qurý máselesin kóter­­di. Iskerlik qarym-qaty­nas­tar­dyń ortalyǵy bolatyn bul qorǵa qosa ShYU-nyń arnaıy qoryn qurýdy usyndy. Ondaǵy qarajat, Reseı basshysynyń pikirinshe, jobalardyń tehnıkalyq-ekono­mı­kalyq negizdemelerin ja­saýǵa jumsalýy tıis. Bul jaıynda biz osydan buryn da pikirleskenbiz, meniń oıymsha, bul ábden pisip jetilgen másele, tipti piskeni tú­gil asyp ketti, ári ony qabyl­daý­ǵa Uıymǵa múshe el­derdiń qaı­sy­sy da daıyn dep bilemin, dedi. Bizdiń uıymnyń kún tárti­bin­de gýmanıtarlyq baǵyttaǵy baı­lanystardy odan ári damytý mindeti tur. О́tken jyldyń qyr­kúıe­ginde ShYU ýnıversıtetin qurý qolǵa alyndy. Ony júzege asyrýǵa 50-den astam múshe el­der­diń joo-lary qatysýda. Son­daı-aq múshe elderdiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áriptesti­gi­niń mańyzdy ekendigi aıqyn. Onyń bir pýnkti bolyp aımaq­ta­ǵy sanıtarlyq-epıdemıologııa­lyq jaǵdaıdyń qaýipsizdigi shy­ǵady. Sondyqtan osyndaı kóp­te­gen salalar boıynsha áriptes­tik­ke, birlese qımyldaýǵa shaqyra­tyn ShYU ashyq ári ózara qı­myl­ǵa baǵyttalǵan uıym retinde jumysyn jalǵastyra beredi, dep oıyn qorytyndylady. Kelesi kezekte sóz berilgen Pák­stan Islam Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Asıf Alı Zardarı Qazaqstan elordasy – Astana qalasy osyndaı bedeldi ha­lyqaralyq jıyndardy ótkizýge ózgelerge úlgi kórsetip kele jat­qanyna rızashylyq bildire kelip, sońǵy on jylda Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymy óńirde beıbitshilikti nyǵaıtýda jáne damytýda erekshe úles qosyp kele jatqa­nyna toqtaldy. Prezıdenttiń toq­talyp ótkenindeı, Pákstan ShYU-nyń ıdeıalary men yn­ty­maqtastyqty damytý maqsaty­n­da­ǵy bastamalaryn qoldaıdy. Sondaı-aq Pákstan Uıymǵa baı­qaýshy bolǵannan beri onyń oty­rystaryna únemi qatysyp keledi. О́tken on jylda ShYU óziniń halyqaralyq deńgeıdegi ornyn anyqtady. Uıymnyń al­dyndaǵy maqsat-múddeleri aı­qyn. Pákstan Prezıdenti Asıf Alı Zardarıdan keıin sóz kezegi tıgen Aýǵanstan Islam Res­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti Hamıd Karzaı biz úshin ShYU-men ara­daǵy baılanysty damytý óte ma­ńyz­dy dep sózin bastady. Aýǵan­standa biz terrorlyq toptarmen baılanystaryn úzgisi keletin talıbtermen kelissózder júrgizdik. Biz ShYU tarapynan júrgizip jatqan jumystary­myzǵa qoldaý kútemiz. Turaq­tylyq jáne retke keltirýmen qatar, terrorǵa qarsy kúreste, zańsyz qarý-jaraq aı­na­lymyna, jarylǵysh zattar jáne esirtki tasymalyna qarsy Uıym bizge kómekke kelse deımiz. Aýǵanstan qazir ótpeli kezeń qıyndyǵyn bastan keshýde, dep jalǵady sózin H.Karzaı. Osy jaý­apty tusta aýǵandyq qaýip­siz­dik qyzmeti ıyǵyna aýyr júk kóterýde. Al ekonomıkasy tura­la­ǵan, ózdiginen tyǵyryqtan shy­ǵa almaıtyn aýǵan eline qazirgi kúni halyqaralyq uıymdardyń qoldaýy aýadaı qajet. Aýǵan­stan­ǵa halyqaralyq qoǵamdastyq bizdiń elimizde ulttyq bılik, ult­tyq qaýipsizdik kúshteri joq, ári osyndaı bir qıyndyqtan quty­lý­ǵa úmittiń de úzilgen tusynda kirgeni málim. Sodan bergi 10 jyl ishinde halyqaralyq uıymdar men kórshilerimizben baılanys­tar bizdiń elge biraz jaqsy­lyq­tar alyp keldi. Ekonomıkanyń jaǵdaıy sál de bolsa jaqsaryp, densaýlyq saqtaý men oqý-aǵartý jumystary qalpyna keltirilip, qajetti ınfraqurylymdar paıda bolýda. Alaıda, bizdiń halqymyz qaýipsiz tirshilik keship, terror men kúsh kórsetýden qutylyp, beı­bit ómir súrip, erkin tynys­taǵysy keledi. Al eger oǵan qol jetpese, memlekettik ınstıtýt, ulttyq ekonomıkaǵa úlken qaýip. Sondyqtan da biz árbir qoldaýǵa zárýmiz. Osymen birge, aýǵan halqy AQSh pen NATO kúshteri­niń bizdiń elimizde bolýy rettelip otyrýy tıis dep sanaıdy. Biz táýelsiz elmiz, sondyqtan aýǵan jurtyndaǵy qoldanylatyn zań aýǵandyq bolýy tabıǵı nárse dep tanımyz. Biz NATO men aradaǵy kelis­sózderde biz aımaqtyq ólshemder men kórshilerimizdiń múddelerin de esepke alyp otyramyz, dedi sóz retinde Aýǵanstan basshysy. Eger kóterilgen máselede bizdiń kórshilerimizdiń qaýipsizdigine kó­leńke túsetindeı bolsa, ondaı áriptestikke barmaımyz. Biz óz bolashaǵymyzdyń Uıym aıma­ǵyn­­daǵy eldermen tyǵyz qarym-qatynasta órbıtinin anyq uǵy­na­myz. Mańaıymyzdaǵy Qytaı, Ún­distan, Reseı syndy kórshi­leri­miz ekonomıkasynyń damýy men turmys deńgeıin joǵary­latý­da aıtarlyqtaı jetistikterge jetýde. Bul elder kórshilerin súıreıtin lokomotıv qyzmetin atqarǵany durys bolar edi. Son­dyqtan biz kórshilerimizben ıntegrasııalaný jolyn qalaımyz. Aýǵanstan jetkilikti dárejede mıneraldy resýrstarǵa ıe. Biz qytaılyqtardyń jez ken oryn­daryna salǵan ınvestısııasyn joǵary baǵalaımyz jáne ózge elderdi de osyndaı qadamdar ja­saýǵa shaqyramyz. Bir aımaqta jaqyn ornalas­qan­dyqtan, bizdiń tarıhı, mádenı ortaq tamyrlarymyz bar. Son­dyq­tan ShYU-nyń sammıtine sha­qyrylǵanymyzǵa qýanysh­ty­myz jáne oǵan baıqaýshy retinde qatysqymyz keletinin aıta keteıin. Múshe elder basshylary biz­diń ótinishimizge qulaq asady dep senemiz, dedi sóziniń sońynda Aýǵanstan basshysy. Úndistan Syrtqy ister mınıstri Somanahallı Krıshna só­zin ózi úshin osyndaı kóz tun­dy­ratyn ásem qalada bolý jáne Ún­distan memleketi atynan ShYU-nyń mereıtoılyq sammıtine qa­ty­sý úlken qurmet ekeninen bas­tady. Dál osy qalada Úndistan 2005 jyly ShYU sammıtine alǵash ret qatysqan edi. Biz ShYU aıasyndaǵy áriptestikke aıryqsha nazar aýdaramyz. Uıym óńirdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý baǵytynda úlken jumystar atqaryp keledi. Múshe memleketter Úndistannyń alys jáne jaqyn kórshileri bolyp ta­bylady. Biz bárimiz tarıhı ta­myr­las eldermiz. ShYU búginde san salada jemisti jumystar atqaryp keledi, onyń ishinde eki baǵytty aıryqsha atap ótýge bolady. Birinshisi – terrorızmmen kúres, ekinshisi – Uıymǵa múshe elderdiń ekonomıkalyq tu­raq­tylyǵyn qamtamasyz etý. Ási­rese, bárimizge qaýip tóndirip otyr­ǵan terrorızmge, ekstre­mızm­ge, esirtki saýdasyna qarsy kúres baǵytyndaǵy atqaryp otyr­ǵan sharalar Uıymnyń negizgi qyzy­met etý tetigi. Ekstremızm men terrorızmniń eshqandaı sheka­ra­sy joq. Ásirese, bul máseleni Úndistan óte jaqsy biledi. Ol adam ómirin qıyp qana qoımaı, qoǵamnyń progrestik jolmen damýyna kedergi keltiredi. Bul rette Úndistan ShYU aımaǵyn ter­rorızm men ekstremızmnen ada óńir retinde kórgisi keledi. Bolashaqta da bizdiń elimiz osy keselderge qarsy úderisterge belsene qatysa beredi degen senimdemiz. Uıym Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retke keltirýde eleýli yqpal etti, bolashaqta da osy jumystar júıeli túrde júr­gizile beredi dep oılaımyn, dedi Úndistan syrtqy saıasat vedom­stvosynyń basshysy. Sodan keıin ol óz eliniń Aýǵan­standa 30 jyl boıyna saq­talyp kelgen kúrdeli jaǵdaıdy retke keltirýge, eldegi áleýmettik-eko­no­mıkalyq jaǵdaıdy ornyq­ty­rý­ǵa bar kúsh-jigerin jumsaı­ty­nyn kóldeneń tartty. Bizdiń Premer-mınıstr Aýǵanstanǵa saparlap qaıtty, sol arqyly bizdiń eldiń Aýǵanstanǵa degen dos peıilin kórsetkisi keldi, dedi. Uıym músheleri elderde saýda-ekonomı­ka­lyq baǵyttaǵy máselelerdiń ishindegi eń kúrdelisi – kóliktik baılanystyń tıimdiliginiń tó­men­digi. Bul óz kezeginde saýda jáne ınvestısııanyń jandanýyna kedergi jasaıdy. Barlyq halyq­ara­lyq uıymdar tárizdi ShYU da ózi­niń bolashaq baǵytyn aıqyn­dap alýy tıis.Úndistan da Uıym qyzmetine burynǵydan tereńirek jáne belsendi aralasýǵa múddeli. Aımaqtyń damýy men osy elderge ortaq máselelerdi sheshýge óz úlesin qosqysy keledi. Osylaı degen sheshen sóziniń aıaǵyn sammıtti óte joǵary deńgeıde uıym­dastyrǵany úshin Qazaq eline alǵyspen túıindedi. Sammıt jumysyna qatysqan Mońǵolııa Prezıdenti Ákimshili­gi­niń basshysy Battýlga Dashjams ShYU-nyń aımaqtaǵy ró­line mán bere sóıledi. Bizdiń elimiz Uıym aıasyndaǵy barlyq yn­tymaqtastyq, qaýipsizdik baǵy­tyn­daǵy atqarylyp júrgen ju­mystarǵa árdaıym kóz tigip otyrady. Az ýaqyt ishinde ShYU kúrdeli máselelerdi sheshýdiń is-josparyn ázirledi jáne júzege asyrdy. Bul rette aımaqtyń qaýip­sizdiginde eldiń bárin alań­datatyn Aýǵanstan máselesin retke keltirýge óz úlesin qosýda, dedi baıqaýshy mártebesine ıe Mońǵolııa ókili. Budan keıingi kezekte sóz tizginin alǵan Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon eń aldymen Qa­zaqstan tarapyna, el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa Shan­haı yntymaqtastyq uıymy­nyń mereıtoılyq sammıtin jo­ǵa­ry deńgeıde uıymdastyrǵany jáne dostyq peıildi qazaq jur­tyna qonaqjaılyq tanytqany úshin alǵysyn jetkizdi. ShYU sam­mıtinen keıin qabyldana­tyn Astana deklarasııasynda ShYU úshin 10 jyldyq asa jaýapty kezeńniń nátıjesi, Uıymnyń ja­qyn bolashaqtaǵy jańa baǵytyn aıqyndaý máseleleri kórinis tap­paq. Bizdiń basty jetistigimiz my­nada: Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my – álemniń saıası kartasy­nan óziniń laıyqty ornyn ala aldy. О́tken 10 jyldyń ishinde Uıymnyń halyqaralyq bedeli men yqpaly aıtarlyqtaı deń­geı­ge ósti. О́mirdiń ózi osyndaı jo­ǵary bedeli ári yqpaly bar óńir­lik qurylym negiziniń qalanýy­nyń qajettiligin dáleldep berdi. Sebebi, qazirgi zaman alǵa tartqan qaýip-qaterlerdiń aldyn alý jáne olarǵa qarsy turý, álemdik jáne óńirlik máselelerdi birlese sheshý úshin de mundaı Uıym qa­jet. ShYU qurylǵannan keıin Ortalyq Azııadaǵy barlyq elder sekildi, Tájikstandaǵy qaýipsiz­dik qamtamasyz etilip, turaqty damý júıesi qalyp­tasty. Kóp­jaq­­ty ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqqa jańasha serpin berildi. Bul – bizdiń ortaq eńbegimiz. Son­dyqtan, biz ózimizdiń ortaq jetistikterimizdi baǵalaı bilýimiz qajet, dedi Emomalı Rahmon. Tájikstan Prezıdenti Uıym arqyly qol jetken jetistikterdi eseleý qajettigin, eger, Uıymǵa múshe elder mundaı qadamdarǵa barmasa, búgingi kúnge deıingi jetistikter men jaqsy nátıjeler ýystan shyǵyp ketýi múmkin ekendigin de alǵa tartty. Qazirgi tańda halyqaralyq áriptestikte kúrdeli ózgerister beleń alyp, saıa­sı júıe de ózgeris ústinde tur. Álem qarjylyq-ekonomıkalyq daǵ­­darys, óńirlik teketirester men qaqtyǵystar, terrorızm, klı­mat­tyń ózgerýi, azyq-túlik daǵdarysy sekildi kúrdeli máselelermen betpe-bet kelýde. Al mundaı daǵ­darystar eshqandaı dúnıe júzi elderiniń shekarasyn aınalyp ótken joq. Olardan eshbir el qorǵalmaǵan. Biz bir-birimen ty­ǵyz baılanysty jáne bir-birine táýeldi álemde ómir súrýdemiz. Sońǵy 2 jyldaǵy oqıǵalar – sonyń dáleli. Álemdik qarjy­lyq-ekonomıkalyq daǵdarys da­myǵan jáne damýshy elderdegi halyqtyń jumyspen qamtylý, ekonomıkalyq qaýipsizdik júıe­sine edáýir zalalyn tıgizdi. Azyq-túlik daǵdarysy, onyń ishinde azyq-túlik baǵasynyń qym­­battaýy dúnıe júziniń eshbir elin aınalyp ótken joq. Onyń aıtýynsha, ǵalamdyq tur­­ǵy­daǵy qaýip-qaterlermen, onyń ishinde terrorızmmen, esirtkiniń zańsyz aınalymymen jáne esirtkige tikeleı qatysty transulttyq birlesken qylmyspen kúres má­seleleri birinshi orynda turý qajet. Ol úshin biz ýaqyt ót­kizbeı, máseleni der kezinde tıimdi sheshý máselesine basa nazar aýda­rýymyz kerek, dedi Tájik­stan basshysy. Bir atap óterligi, ol ǵalamdyq turǵyda qaýip-qater týǵyzyp otyrǵan máselelerdi aıta kele, Aýǵanstanda qalyp­tas­qan jaǵdaıǵa da toqtala ketti. Búginde ShYU-ǵa múshe el­derdiń árqaısysynda ekonomı­ka­lyq damýdyń uzaq jyldarǵa ar­nalǵan ulttyq strategııalary bar ekeni belgili. Bular jaqyn 10 jyldyq merzimde eýrazııalyq ke­ńistikti damytýdyń ortaq stra­te­gııasyn qalyptastyrýǵa negiz bolar edi dep oılaımyn. Iаǵnı, bú­ginde Uıym qyzmetiniń yqpal etý tetikterin nyǵaıtýǵa múmkindik­ter jeterlik, dedi Tájikstan basshysy. О́ziniń sózinde ol, sondaı-aq, ótken 10 jyl ishinde Uıymǵa múshe elder «Shanhaı rýhyn» nyǵaıtyp qana qoımaı, onyń álemdegi jetekshi ári bedeldi uıymdardyń qataryna qosylýyna sep bol­ǵa­nyn atap ótti. Bolashaqta da Uıym Eýrazııa keńistigindegi tu­raq­­tylyqty, beıbitshilikti saq­taý baǵytyndaǵy óziniń aldyna qoı­ǵan mindetterin oryndaýǵa bar kúsh-jigerin salady degen senimdemin, dedi E.Rahmon. Tájikstan Prezıdentinen keıin sózdi О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov aldy. О́zbek­stan basshysy Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymyna múshe elder basshylaryna, sammıtke qatysý­shy­larǵa konferensııa jumysy kezinde sáttilik tileı otyryp, Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevqa rııasyz qonaqjaı­ly­ǵy men aýqymdy jıyndy joǵary deńgeıde uıymdastyrǵany úshin alǵysyn jetkizdi. Men memleket basshylarynyń ShYU-nyń 10 jyl ishindegi qyzmetine bergen baǵalaýlaryna qosyla kele, az ýaqyt ishinde bul Uıymnyń jetekshi, yqpal etýshi, bedeldi ha­lyq­aralyq qurylymǵa aınalǵa­nyn atap ótkim keledi. Búgingi kúnge deıin Uıym aıasynda joǵa­ry deńgeıdegi quqyqtyq baza qalyptasty. Uıymnyń berik ıns­tıtýttyq negizi qalandy. Bú­gin­de onyń qurylymdyq organ­dary tu­raqty túrde jumys jasaýda. Saıası, gýmanıtarlyq, ekono­mıkalyq baılanystar tetikteri de janda­nyp, kóliktik-kommýnıkasııalyq yntymaqtastyq júıesi nyǵaıyp keledi. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aıasyndaǵy qyzmetimizdiń mańyzdy kezeńi retinde baıqaý­shy­lar ınstıtýtynyń engizilýin, BUU, ASEAN sekildi uıymdar­men, TMD-men halyqaralyq jan-jaqty baılanystyń ornatylýyn atap ótýge bolady. Bular ShYU áleýetin aıqyndap berdi. Sondaı-aq, olar uıymnyń barlyq memlekettermen, halyqaralyq qury­lym­darmen yqpaldasýǵa ázir ekendigin baıqatty. Osy oraıda, men ShYU-nyń halyqaralyq bedelin odan ári arttyra túsetin birqatar faktorlarǵa toqtalǵym keledi, dedi Islam Karımov. Onyń aıtýynsha, ShYU-nyń negizgi baǵdary óńirdegi turaq­tylyq pen qaýipsizdikti qamtama­syz etýge baǵyttalǵan. Mundaı baǵ­dar qazirgideı kúrdeli ári qaýip-qaterge toly kezeńde aı­ryqsha ról atqarýy tıis. Ekinshiden, ShYU – oǵan múshe elderge teń dárejede yqpal etetin qu­rylym bolǵandyqtan, olardyń múddesine qaıshy kelýdi kózde­meı­di. Ortalyq Azııadaǵy qalyp­tasqan jaǵdaıǵa kóz júgirte kele baıqaıtynymyz, bul keńistiktegi geosaıası, geostrategııalyq júıe­niń mańyzdylyǵy, ondaǵy tabıǵı baılyqtyń mol qory búgingideı qaýip-qaterge toly kúrdeli ke­zeń­de álemdik qoǵamdastyqtyń naz­a­ryn­da tur. Bul rette Aýǵan­stan­daǵy jaǵdaıdy mysalǵa keltirýge bolady. 30 jyldan beri úz­dik­siz sozylyp kele jatqan kúrdeli jaǵdaı halyqaralyq qoǵamdas­tyq­tyń yqpal-áreketine qaramas­tan, áli de basylar emes. Bir ókinishtisi, Aýǵanstandaǵy kúr­de­li jaǵdaıdy áskerı turǵyda sheshý de múmkin bolmaýda. Muny álemniń kóptegen elderi, onyń ishinde Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirýge múddelilik ta­nytyp otyrǵan memleket basshy­larynyń ózi moıyndaıdy. Son­dyqtan, bul máseleniń túıinin aýǵan halqynyń ózi tarqatýy qajet. Bir-birimen qaqtyǵysyp otyr­ǵan taraptardyń beıbit jolmen kelisimge kelýi, álemdik qo­ǵam­dastyq negizinde Aýǵanstan­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq jan­danýy ǵana bul eldi tyǵy­ryqtan alyp shyǵa alady. Bul týraly О́zbekstan 2008 jyldyń sáýir aıynda Býhareste málim­degen edi, dedi I.Karımov. Ol sondaı-aq, О́zbekstannyń Aýǵanstanmen bolashaqta ultara­lyq múdde turǵysynda ekijaqty yntymaqtastyq baılanysyn jal­ǵastyra beretinin atap ótti. ShYU-nyń qyzmeti oǵan múshe elderdiń quqyqtaryn teń qorǵap, múdde­lerin birdeı eskergen jaǵdaıda ǵana nátıjeli bolmaq. Ol úshin biz Uıymǵa múshe memleketter halqynyń áleýmettik áleýeti men turmystyq sapasyn jaqsartýǵa basa nazar aýdarýymyz qajet. Son­da ǵana ShYU-ǵa múshe elder­diń halqy Uıym qyzmetiniń ma­ńy­zy men tıimdiligin shyn máni­sinde sezine alady, dedi О́z­bekstan Prezıdenti. Budan keıingi kezekte Islam Karımov ShYU-nyń aıasyndaǵy ınvestısııalyq, máselen, elishilik jáne transshe­kara­lyq turǵydaǵy mańyzy bar kólik, temir jol, áýe kommýnıka­sııasy salalaryn jandandyrý ba­ǵytyndaǵy baǵdarlamalardyń júzege asyrylýyn qoldaıtynyn jetkizdi. Bulardyń barlyǵy biz­diń elderdiń Eýroodaq, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen saýda-ekonomıkalyq baı­lanysty nyǵaıtýǵa sep bolmaq, d