Eńbek. Bárin de jeńbek!

Hakim Abaı óziniń jetinshi qara­sózinde: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady. Bireýi ishsem, jesem, uıyqtasam dep tura­dy... Bireýi bilsem eken demeklik...» deı kelip, odan ári osy minez-qulyqtyń qyr-syryn tara­typ áke­tetini ózimizge belgili desek, búgingi áńgimemizdiń keıipkeri Aryq­baı Aǵy­baev bala kezinen-aq bilýge, aınalasyn tanýǵa yntyq bolypty. Ony qarshadaı kezinen biletin aýyldastardyń aıtýyn­sha, tap bir eresek adamdarsha sal­maq­ty, oıǵa beıim bala ózgeler sııaq­ty asyr salyp oınaýdan góri, kim ne dedi, ony nege aıtty degen oıdyń asta­ryn ashýǵa qumar bolǵan sııaqty. Iá, ol bizge sabyr­ly, salmaq­ty qalpymen jarala salǵan­daı kó­ri­netin. Bir qyzyǵy, osyndaı balań sezim boıymyzǵa sińip qalǵan ba, áli kúnge Aryqbaı aǵamyz ne aıtsa da durys pa, burys pa dep oı júgirtip jatpaımyz, onyń sózine júginemiz. Árıne, ol qashanda jón áńgime aıtady ǵoı. Jalpy, Aryq­baı aǵamyz da keıingi urpaq­tyń ózinen ornyqty oı, aǵalyq minez kútetinin sezinetin bolar, qashanda keıingi jastarǵa baı ómirlik táji­rıbesinen aqyl-keńesin aıtyp, jón-joba kórsetýden shar­shaǵan emes. Sol oılardyń bári de kókeıimizge qonatyny ǵoı, biz onyń ár isin ózimizge úlgi-ónege tutyp óstik. Osy jerde sál sheginis jasap, bir jáıtti aıta ketsem, Qazaqstan ǵy­ly­myna búginde súbeli úles qosyp júrgen ǵalymdardyń birazy, naq­ty­lap aıtsam 15 ǵylym dok­tory, 50-den astam ǵylym kandı­dattary biz­diń Qastek aýylynyń túlekteri eken. Solardyń ishinen zań ǵyly­myna túren salǵan A.Aǵy­baev bo­la­tyn. Túren salǵan degen sózdi de jaıdan-jaı aıtyp otyr­ǵany­myz joq. Ony ózimizge ónege tutqan bir top inileri biz de osy salany tań­dadyq. О́zimizge belgili, sonaý ótken ǵa­syr­dyń 60-jyldary aýyl balasy ne­g­izinen eki-úsh oqýdyń ǵana atyn biletin. Onyń biri – maldárigerlik, ekinshisi – aýylsharýashylyq, úshin­shisi – muǵalimdik oqý edi. Sol jyl­dar­ǵy jastardyń bári derlik osy ma­mandyqtardy tańdaıtyn. Al Aryq­baı aǵamyz bolsa, osy qalyp­ty jáıt­ten aýytqyp, zań salasyn nege tańdady? Ony qaıdan bildi degenge kelsek, bul suraqtyń tek tamyry – osy Qastek aýylynyń týmasy, kezinde Varshava ýnıversıtetin bitirgen, Qazaq ASSR-iniń alǵashqy prokýrory bolǵan Qanaı Boranbaev atamyzǵa baryp tireledi. Iá, Almatydaǵy memlekettik ýnı­ver­sıtettiń zań fakýltetine oqýǵa Arekeń de birden túse sal­ǵan joq. Ol tórt jyl shopan bolyp, bul oqýǵa ábden zaryǵyp baryp tústi. Árıne, basqa oqýǵa barsa, mektep bitirgen jyly-aq onyń stýdent atanatynyna esh kúmán joq edi. Biraq ol bar nıetimen Qanaı ata­myz sııaqty zańger bolýdy qala­dy. Ol kezde ýnıversıtette sabaq tek orys tilinde júretin. Aýylda tiri orys­ty kórmeı ósken Aryqbaı bul til­diń qıyndyǵyn da óziniń alǵyr­lyǵy ar­qasynda jeńip shyq­ty. Sóıtip, bú­kil ýnıversıtettiń maqta­ny­shyna aına­lyp, Lenındik stıpendıat atandy. Osyndaı belsendiliginiń arqa­syn­da ol ýnıversıtet bitirgennen keıin, birden Fılosofııa jáne qu­qyq ıns­tı­týtyna jumysqa orna­las­ty. Bul ǵy­lymı ortada da ol óziniń izdengish óren ekenin kórsete bildi. Sóıtip, 1970 jyly Máskeý­degi Mem­leket já­ne quqyq ınstı­týty­nyń aspırantýra­syna joldamamen oqýǵa attandy. Ara­ǵa 3 jyl salyp, kandı­dattyq dısser­ta­sııa­syn qorǵa­ǵan Are­keń endi ǵyly­mı izdenisin táji­rıbemen ushtas­tyrý­dy oılap, Al­maty oblystyq soty­nyń múshesi bolyp, tabany kúre­k­teı 5 jyl boıy osy jumysty atqardy. Áıtse de, bilimge, ǵylymǵa degen qushtarlyq ony óz tyl­sy­myna qaraı tarta berdi. Sóıtip, ol 1978-1981 jyldary Qara­ǵa­ndy memlekettik ýnıversıtetiniń quqyq jáne qylmystyq is júr­gizý kafedra­synyń aǵa oqytý­shy­sy boldy. Al 1981-1990 jyldar aralyǵynda Qyz­dar pedagog­ıka­lyq ınstıtý­tyn­da dáris berse, el táýelsizdigin alǵan shaqtan bastap, Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde eńbek etip keledi. Árıne, osy jyldar arasynda ol ǵylymı izdenisin de indete júrdi. Sóıtip, 1997 jyly «Laýa­zymdy tul­ǵalardyń qyzmet jó­nin­degi qyl­mys­tary úshin jaýap­tylyqtyń teorııa­lyq proble­ma­lary» degen taqyrypta doktor­lyq dıssertasııasyn qorǵady. Iá, búginde A.Aǵybaev – qyl­mystyq quqyq jáne krımınologııa ǵylymy salasyndaǵy iri maman­dar­dyń biri. Ol Qazaqstan Res­pýblı­ka­synyń jańa Qylmys­tyq kodeksi­niń jobasyn jasaýǵa belsene qatys­ty. Jalpy kólemi 670 baspa tabaq­tan asatyn 560-tan astam ǵylymı eńbek­tiń av­tory, onyń ishin­de «Qa­zaqstan Res­pýblı­ka­sy­nyń kodeksine tú­sin­dirme», «Qazaq­stan Res­pýblı­ka­syn­da­ǵy qyzmet ókildigine qııa­nat jasa­ǵany úshin qylmystyq jaýap­ty­lyq», «Laýa­­­zym­dy tulǵa­lar­dyń qyzmet jó­­nin­degi qyl­mys­tary úshin jaýap­ty­lyq», «Sy­baılas jemqor­lyq­pen kú­res júr­gizý­degi qylmys­tyq jáne krımı­nologııalyq sharalar», «Pa­ra­qor­lyq úshin qylmys­tyq jaýap­ty­lyq», «Qylmystyq nıet jáne onyń qyl­­mysty sara­laý­daǵy ma­ńy­zy» sııaq­­­ty mono­grafııa­lardyń jáne 5 oqý, 16 ádistemelik qural­dar­dyń, qa­zaq­­sha-oryssha, orys­sha-qa­zaq­sha zań­taný sózdikteri­niń, qyl­mystyq qu­qyq jáne krımınologııa páni bo­ıynsha bir­qatar oqý baǵ­dar­lama­lary­nyń avtory. Osy arada onyń táýelsizdiktiń eleń-alańynda jazǵan «Sot qu­jat­tarynyń úlgileri» atty eń­begi­n­iń Qazaqstan Respýb­lı­ka­syn­daǵy sot júıesinde qujat­tardy zań talabyna sáıkes ázir­leý­di júzege asyrýǵa qo­sylǵan súbeli úles bol­dy desek, 1995 jyldan beri A.Aǵy­baev Jo­ǵarǵy Sot janyn­daǵy ǵylymı konsýltatıvtik keńestiń múshesi. Qazaq­stan Respýb­lıka­syn­daǵy «Zańg­er­ler ádiletti saılaý úshin» qoǵam­dyq uıy­mynyń bas­qarma múshesi. A.Aǵybaev zań salasyna qatys­ty eńbekterimen qatar, Qarasaı ba­tyr, Súıinbaı, Jambyl, Suran­shy, Sútti­baı men Narbota bı jó­nin­de de tarıhı ocherkter jazǵan adam. Jáne osy eńbekteri úshin oǵan h­a­lyqaralyq Jambyl Jabaev atyn­daǵy syılyq berilse, eren eńbegi úshin A.Aǵy­baevqa «Qazaqstannyń eńbek si­ńir­gen qaıratkeri» ataǵy berilgenin de aıta ketsek deımiz. Serik BAIBATYROV, Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy.