Biz ǵylym damýyn joǵary deńgeıge kóterýge mindettimiz

Qoǵamnyń turaqty damýy, áleýmettik jaǵdaıy, azyq-túlik qaýipsizdigi aýyl sharýashy­ly­ǵy­na tikeleı qatysty ekendigi El­basynyń qazaqstandyqtarǵa Jol­daýynda da erekshe atap kórse­til­gen. Sonymen birge, agro­óner­kásiptik keshen qyzmetker­leri­niń aldyna tórt túlik mal sanyn kóbeıtý, tabyndy óz tólinen ósi­rý, básekege tótep beretin ónim­derdi kóbeıtip, eksportqa taýar shyǵarý múmkindigin arttyrý, ózi­mizde óndiriletin ónimderdi bas­qa elden ákelýge jol bermeý, mal jáne qus sharýashy­ly­ǵyn­daǵy asyldandyrý jumysynyń deńgeıin joǵary talaptarǵa saı kóterý úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzý mindeti qoıylǵan. Osyndaı keleli sharalardy iske asyrýda bizde jınaqtalǵan tájirıbe de barshylyq. О́tkeni­mizge úńilsek, bizdiń ǵalymdar sharýashylyq mamandarymen bir­lesip, bes qoı men eshki tuqymyn (tıpterin), 1 etti iri qara mal tu­qy­myn, 4 zaýyttyq tıpterin, jyl­qynyń 1 tuqymyn, 2 zaýyt­tyq tıpin, sondaı-aq taýyq pen úırek krossyn shyǵarýǵa atsa­lys­ty. Onyń ishinde professor B.Sadyqov qazaq halqynyń tur­mysy jáne mádenıetimen tyǵyz baılanysty «Jaby» jylqy tu­qymynyń beıimdelý qabilet­tili­gin, eti men sútiniń sandyq, sapa­lyq ónimdiligin arttyrýdy zerttegenin aıryqsha atar edik. So­nyń nátıjesinde zamanynda Qa­zaq­stannyń soltústik-shyǵys óńi­rindegi alty sharýashylyqta mal tuqymy asyldandyrylyp, birneshe ret Búkilodaqtyq kór­meniń «Jyl­qy sharýashylyǵy» pa­vılo­nynda kórsetilgen bola­tyn. Ǵalymdarymyz qoı sharýa­shy­­lyǵynda tuńǵysh ret el táýel­sizdiginiń alǵashqy jyldarynda-aq qazaqtyń quıryqty jartylaı qylshyq júndi jańa «Baıys» qoı tuqymyn shyǵaryp, egemen elge tartý etken edi. Ony respýblıka Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi suryptaý jetistigi ári jańa tuqym dep baǵalap, G.Qy­dyrnııazov, Z.Toqaev, N.Maıt­qanov, B.Nurǵalıev sekildi ǵa­lym­dardy avtor etip bekitken-di. Sol shaqta professor V.Fedoseev bastaǵan ǵalymdar ǵyly­mı jańalyqtardyń ashylýyna kóp úles qosyp, sútqorektiler, qustar týberkýleziniń proble­ma­laryn zertteýde zor eńbek si­ńirdi. Qazaqstannyń soltústik-shyǵys aımaǵyn osy indetten tolyq aryltyp, janýarlar men qus organızmderinde týberkýlez qozdyrǵyshtary L-túriniń óz­gerýin tuńǵysh zerttep, onyń anyqtaý tásilderin usyndy. Biz­diń oqý ornymyz janýarlar týberkýlezinen ǵylymı jumys­tar­dyń kelistirýshi ortalyǵy retinde sanalady. Bul jumys­tar­dy, qazirgi kezde dosentter A.Baıǵazanov, E.Omarbekov já­ne basqalar jalǵastyrýda. Sonymen, qurylǵanyna 60 jyl tolatyn agrarlyq fakýltet, elimizdiń soltústik-shyǵys aımaǵyndaǵy AО́K aldynda tur­ǵan mindetterdi sheshýge tolyq múmkindigi bar. Osy kezeńde qa­lyptasyp, damýdyń talaı jol­darynan ótip, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymy men damýyna zor úles qosyp, 30 myńnan artyq mamandar daıyndaldy. Túlek­teri­mizdiń arasynda iri óndiris uıymdastyrýshylary, qarapa­ıym mamandar men sharýashylyq bas­shylarynan, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri deńgeıine de­ıin kóterilgenderi de bar. Oǵan bú­gingi Májilis depýtat­ta­ry T.Syz­dyqov, T.Ybraev, M.Pishen­baev, senator J.Nur­ǵalıev, QR Kásip­odaqtar konfe­de­rasııa­sy­nyń pre­­zıdenti S.Mu­qashev, kú­res­ten olımpıada chem­pıony J.Úshkempirov, QR UǴA akademıgi T.Saıdýldın, QR-nyń eńbek sińirgen mal dárigerleri men aýyl sharýashylyǵy maman­dary K.Altynbekov, B.Ǵızatov, T.Ju­ma­hanov jáne kóptegen memlekettik nagradalardyń ıegerleri – keshegi Sosıalıstik Eń­bek Eri V.Eremenko, búgingi «Parasat» ordeniniń ıegeri V.Akýlov, «Mal dárigerligi – ma­man­dyǵym, maq­tanyshym, meh­natym, mahabbatym meniń» atty kitaptyń avtory B.Sataı jáne basqa da myńdaǵan túlekter my­sal bola alady. Elbasy Joldaýynda kórsetil­gendegideı, qazirgi jahandaný za­ma­nyndaǵy AО́K damýynyń bas­ty qozǵaýshy kúshi ınnovasııa dep tanylyp, oǵan jetý úshin ekono­mı­kany ınnovasııalyq damý ba­ǵy­tyna kóshirip, joǵary tehnolo­gııany qoldaný qajet. Bul iste basty ról ýnıversıtetterge júk­telýde. Osyǵan oraı, bizdiń rek­tory­myz E.Sydyqovtyń usyny­sy­men fakýltet negizinde «Ag­ro­ınnovasııalyq zerthana» ashyl­dy. Zerthanada óte az jáne tipti joǵalýǵa taıaý janýarlar túrleri­niń tek (gen) qoryn suryptap paıdalaný, aýyl sharýashylyǵynyń bıotehnologııasy, veterınarııa­da­ǵy jańa tehnologııalar, qaýipsiz­dik jáne azyq ónimderiniń sapasy, ekologııalyq qaýipsizdik bólimderi qarastyrylyp, ashylǵan. Qazir ol tolyq zamanaýı quraldarmen jab­dyqtalyp (tehnologııalyq jab­dyq­tar – krıogendi, arnaıy avtoklav, janýarlar men qustardy qol­dan uryqtandyrýǵa qajet qu­ral-saımandar, asyl tuqymdy ja­nýarlar, uryqtar, embrıondar), qurylǵy-jabdyqtar arnaıy stan­darttarǵa saı tekserilýde. Bul zert­­hana jumysyna quralaqan kel­megenimiz túrli menshiktegi sharýa­shylyq basshylaryna da belgili. Ǵalymdarymyz 30-dan artyq sha­rýa­shylyqtardyń tapsyrysyn ke­lisim-shart túrinde júrgizip, tórt túlikti asyldandyrý jumysymen aınalysýda. Shyǵys Qazaqstan men Pavlodar oblystarynda asyl tuqymdy janýarlar sanyn kó­beıtýge oqytýshylarmen qatar stý­dentter, magıstranttar da qa­ty­syp, tájirıbeler jasap, ǵyly­mı jumystaryn júrgizýde. Buqar jyraý «О́lmegende ne ólmeıdi, jaqsynyń aty, ǵalym­nyń haty ólmeıdi» degendeı, joǵaryda búgingi maqalaǵa arqaý bolyp otyrǵan ustaz-ǵalymdar men basshy adamdar el-jurttyń ıgiligin, bolashaqtyń qamyn oı­laı­tyn naǵyz el azamattary dep bilemin. Ortamyzda júrgen oqy­tý­shy-professorlar qaýymy, olar­dyń ishinde tek Qazaqstanda ǵana jylyna bir ret saıysqa túsip, jo­ǵary oqý ornynyń úzdik oqytý­shysy atanǵan ustazdar da barshy­lyq. Bıyl ýnıversıtette ony birinshi prorektorymyz, professor A.Espenbetov bastaǵan tórt ustaz aldy. Sonyń biri ǵana emes, biregeıi dep osy ataqty ekinshi ret alǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Oqý oryndary assosıasııasynyń «Úzdik avtory», A.Baıtursynov atyndaǵy medalmen marapat­tal­ǵan, V respýblıkalyq ónertap­qysh konkýrsy «Shapaǵat–2008» jeńimpazy atanǵan professor, ve­terınarııalyq medısına ka­fed­ra­synyń meńgerýshisi M.Ysqaqov jáne basqalardyń esimderi otan­dyq ǵylymnan laıyqty óz ornyn alyp otyr. Olardyń esimderi keıingi jas mamandarǵa úlgi-ónege dep bilemiz. Qazir elimizdiń ár oblysynda mal, qus sharýashylyqtary ónim­derin básekege qabiletti etip shy­ǵaryp, óńdeý úshin iri nysandar jasalýda. Oblys aýdandarynda sa­lalyq mınıstrlik tarapynan qa­zirgi zaman talabyna saı jab­dyqtarmen jabdyqtalǵan modýldi zerthanalar qurylýda. Biraq, ókinishke qaraı, agro­óner­kásip keshenine mamandar daıyn­daıtyn oqý oryndarynda ol joq, son­dyq­tan búgingi stýdentter ony­men jete tanys emes. Sol sebepten de elde jańadan paıda bolǵan qurylǵy-jabdyq­tar eń aldymen oqý oryndaryna bólinse durys bolar edi. Atal­ǵan zerthana negizinde stýdenttermen qosa aýdan, oblys­tar­daǵy álgindeı zerthanalar ma­man­dary da biliktiligin art­tyryp otyrsa ǵanıbet emes pe! Ras, ol sharýanyń da óz qıyn­dyǵy bar. Sebebi, agrarlyq bilim berýde vedomstvolyq tos­qaýyl da joq emes. Sondyqtan bul máselelerdi sheshý úshin, aı­tary joq, zańdar jıyn­tyǵyna ózgerister kirgizý qajet sııaqty. Elbasy Joldaýyndaǵy AО́K-ti damytyp, alǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyratyn, árıne, aýyl sharýashylyǵynyń maman­dary. Olar Qazaqstandaǵy 38 jo­ǵary oqý ornynda daıyn­dalýda. Sóıtse de, málimetterge qaraǵan­da, respýblıkamyz joǵa­ry bilimdi 5674 mamanǵa muqtaj eken. Nege ekenin bilmedim, óz basym 15 jylǵa jýyq rektor bolǵanymda, 9 ǵana joǵary oqý ornynda mamandar daıyndalyp, elimiz mamandarmen tolyq qam­ta­masyz etiletin. Búgin janýarlar men adam­ǵa tán 200-ge jýyq aýrýmen kúre­se­tin 1697 mal dárigeri, 545 aýyl sharýashy­ly­ǵy óndirisiniń ınjener-mehanıgi, 531 agronom, jalpy respýb­lı­kamyzda 15858 adam aýyl sha­rýashylyǵy maman­dary bolyp júrse, muqtajdyǵy 5674 adam, qamtamasyz etilgeni 73,6%. Bul derek kásiporyn­dar­dyń jar­ty­­syn­da ozyq tehno­lo­gııany qol­danýǵa qajet, tutyný­shy qasıet­teri joǵary, básekege tótep beretin ónimderdi shyǵara­tyn jo­ǵary bilikti kadrlardyń joq­­tyǵy emes pe? Menińshe, memlekettik grant­tar­dy sapaly da­ıyndaıtyn tek qana memlekettik, ınnovasııalyq qyzmetke kó­ship, oqý sapasyn arttyra ala­tyn oqý oryndaryna bólip bergen jón sııaqty. Sonda elimizdegi qaptaǵan artyq oqý oryndary azaımas pa edi? Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2011-2020 jyldarǵa arnap elimizde bilimdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn ázirledi. Osy másele Elbasy Joldaýynda odan ári naqtylanǵany qýanta­dy. Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti sony aldyn ala sezgendeı-aq 2 maman­dyq jóninen ulttyq akkredıt­teý­den ótti. Bilim berý júıesi 2004 jylǵy kredıttik tehnologııa boıynsha 3 deńgeıde júrgi­zilýde. Irkýtsk memlekettik aýyl sharýashylyǵy akademııa­sy­men utqyrlyq jolmen stýdentter, magıstranttar jáne professor-oqytýshylar qaýymy tájirıbe almasyp, qashyqtyq­tan bilim berý isi uıymdas­tyry­lýda. Munyń syrtynda sheteldik ǵalym-ustazdar ýnıversıtetimizge kelip dáris ótkizip, zert­hanalyq sabaqtar júrgizýde. Sonymen, Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev qazaq­stan­dyqtarǵa arnaǵan Joldaýynda aıtqandaı, «biz ýnıversıtet bilimi men ǵylymy damýynyń ja­ńa deńgeıge jetýin qamtamasyz etýge mindettimiz». Zeınolla TOQAEV, veterınarııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor. Semeı.