Ǵarysh joly jerden bastalady

Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń aldynda álemniń básekege qabiletti 50 memleketiniń qataryna kirý jónindegi aıbyndy mindet tur. Bizdiń Memleket basshysy qoıǵan osynaý mindettiń jedeldete sheshilýi otandyq ekonomıkany tabysty jańalandyrýǵa jáne jańadan joǵary tehnologııaly salalardy qurýǵa baı­lanys­ty ekendigi aıdan anyq. Osynaý maqsattarǵa jetý jolynda qazaqstandyq ǵylym baǵa jetkisiz járdemin tıgizýde. Osyǵan oraı sońǵy kezderde ǵylymdy qarjylandyrýdyń aıtarlyqtaı ulǵaıýy da tegin emes. Prezıdent Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı: «Ǵylym men ınnovasııany ekinshi kezekke qoıǵan el birde-bir salada birinshi orynǵa shyǵa almaıdy». Qazaqstandy ınnovasııalyq da­mytýdyń mańyzdy resýrsy derbes ǵarysh jobalaryn ázir­leý jáne iske asyrý bolyp tabyla­tyndyǵyna Ult­tyq ǵa­rysh agenttigine qarasty «Ult­tyq ǵarysh zertteýleri men teh­nologııalary ortalyǵy» (UǴZTO) AQ ǵalym­dary baryn­sha senimdi. Bı­yl Orta­lyq bir top ǵalym­dardyń elimizdiń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq da­mýyn kózdeı­tin osy zaman­dyq ǵa­rysh tehno­logııalaryn engizýge qa­tysty jumysyn Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syı­lyqqa usynyp otyr. Osynaý aýqymdy hám qajyrly eńbek qazaqstandyq ǵa­lym­dar men maman­dardyń ǵarysh sala­syndaǵy qyzmetiniń shamamen 15 jylyn qamtıdy. Jumys baı­qaýǵa qatysý úshin kidirissiz jiberildi. Endi tek ol bilikti komıssııa tarapynan laıyǵy­men baǵa­lanady dep úmittený ǵana qaldy. Álbette, otandyq ǵalym­dar­dyń eń­begin memlekettiń baǵalaýy olar­dyń ári ǵy­lym­dy, ári qazaqstandyq ınno­vasııalyq ekonomıkany damy­týǵa qosqan eleýli úlesteri tur­­ǵysynan alǵanda ábden zań­dy bolar edi. О́ıtkeni, ǵarysh salasynyń ma­mandary ǵylym úshin eń bir qıyn jyldarda da irgeli jáne qoldanbaly ǵarysh tehnologııalaryn zertteý jó­nindegi belsendi jumysty esh­­­qashan toq­tat­qan emes. So­­­nymen birge bú­gingi tańda olar­­­dyń kúsh-ji­ge­riniń arqa­synda, is jú­zinde taqyr jer­­de, esh­kim­niń kómeginsiz res­pýb­­lıkada múl­dem jańa ǵy­­ly­mı ba­ǵyt qury­lyp otyr­­ǵan­dy­ǵyn atap kórse­temiz. Ol baǵyt – Jerdi qashyqtan zon­dylaý (JQZ) já­ne ǵaryshtyq monıtorıng júr­­gizý málimetterin paıdalana oty­ryp, Jerdi ǵaryshtan zertteý. Jerdi qashyqtan tekserip barlaý júıesin qurý jónindegi baǵdarlama Ulttyq ǵarysh agent­tiginiń Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik baǵ­darlama bólimine engizilgen 4 jobanyń biri bolyp tabylady. Qazaqǵaryshtyń basqa da jo­bala­rymen qatar ony da iske asyrý respýblıka ekonomı­ka­syna ındýs­trııa­lyq-ınnovasııa­lyq sektordy damytý mindetterin sheshý oraıynda qosym­sha serpin bereri sózsiz. Ǵaryshtyq monıtorıngtiń otan­­­dyq júıesin keńinen engizý qazaq­standyq ekonomıkanyń bir­qatar sa­lalary úshin tutasynan barynsha tıimdi jemister berýge qa­bi­letti. Bú­gingi tańnyń ózinde sheteldik jerserikter málimetterin paıdalaný jáne olar­dy durys oqı bilý bizdiń elimizge mundaı múmkindigi joq memleketter al­dynda sózsiz artyq­shy­lyqtar berýde. Álem­de 93 eldiń óz­deriniń jerserikteri bar. Biraq bizdiń otan­dyq júıe  AQSh, Eý­roodaq, Brazılııa, Avstralııa, Argentına, Reseı, Qytaı jáne Úndistan sııaqty tany­mal kósh­basshylarmen qatar aýyl­sha­rýa­shylyq óndirisine ǵa­rysh monıtorıngin júrgizetin  ulttyq jú­ıe­­lerdiń álem boıynsha úzdik toǵyz­dyǵyna kiredi. Orbıtaǵa JQZ qazaqstandyq jerserikterin shyǵarýǵa oraı ǵalymdar sýretterden jarty metrden sál artyǵyraq kólem­degi nysandardy ajy­rata alady degen boljam aı­tylýda. Ázirge bir kılometrden bes metrge deıingi sýrettermen jumys­tar júr­gizilýde. Áıtkenmen, búginde JQZ málimetterin óńdeýdiń qa­zaq­­standyq mamandar ázir­legen ádis­temeleri men teh­nolo­gııala­rynyń kómegimen kóp­tegen kiltıpandy máse­leler jıyn­tyǵyn sheshýge bolady. Mysaly, Qazaqstan sııaqty ulan-ǵaıyr atyraby bar el úshin aýyl­sha­rýashylyq alqaptarynyń jaı-kúıin ǵaryshtan baqylaý óte kó­keıkesti. Ǵaryshtyq tehnologııalar keń baıtaq jazyqtarda monıtorıng júrgizýge jáne dándi daqyl egisti­giniń jaǵdaıyn kó­rýge, shegirtkeniń paıda bolýyn nemese qurǵaq­shy­lyqtyń týyn­daýyn boljamdaýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan aýmaǵynda eko­logııa­lyq ahýaldy baqylaýda us­taýdyń nemese tótenshe jaǵ­daılarǵa (órtter men sý tas­qyndary) monıtorıng júrgizýdiń mán-mańyzy da bir kem emes. Sony­men qatar, otandyq ádis­temeler kómegimen munaı-gaz kenishterin paıdalaný qaýipsiz­diginiń túıtkilderi she­shimin tabýda. Sondaı-aq, kómir­sýtegi shı­kizaty qorlanǵan yqtımal aı­maqtardy anyqtaýǵa da bolady. Sonymen birge qazirgi ýaqytta Qazaqstan aýmaǵynda jáne soǵan irgeles aımaqtardaǵy jer qa­batynyń jaǵdaıyn zertteý jóninde de belsendi jumystar júrgizilýde. О́ńdelgen JQZ málimetteriniń kómegimen qu­ry­­lys salasynyń da damýyn josparlap, qala qurylysyn úıles­tire almaqpyz. 2004 jyly esimi ózi jıyrma jyl buryn qurǵan Ǵaryshtyq zertteýler ınstıtýtyna berilgen akademık О́mir­zaq Sultan­ǵa­zınniń bastamasy boıynsha qa­zaqstandyq ǵalymdardyń ǵa­rysh sýretterin taldap túsin­dirý jónindegi mashyqtary men táji­rıbesi ǵarysh monıtorın­giniń ulttyq júıesine biriktirildi. Endi tolyq­qandy jáne ózin-ózi qamtamasyz etetin júıe bolý úshin jeke óziniń ǵarysh jerserigi ǵana jetispeı tur. Mundaı jerserikti jasap ushyrý ǵarysh monıtorınginiń eń qymbat bóligi bolyp tabylady. Biraq qazaq­standyq ǵalymdar taıaý bola­shaqta bul túıinniń de ońynan sheshiletindigine senimderi zor. Qazaqstannyń keń baıtaq dalasy álemdik kosmonav­tı­kanyń besigine aınaldy. Naq sol sebepten de biz ótkendegi jetistikterdi maqtan etýge haqylymyz. Desek te, ómir órkeni bir ornynda turmaıdy. Bizdiń ǵarysh ındýstrııa­syn­daǵy tuǵyrymyz únemi jańa izdenisterdi, jańa bıikterdi talap etedi. Endeshe, búginde Qazaq­stannyń ǵarysh salasy sondaı bıik belesterge bet al­ǵandyǵy, munda joǵary tehno­logııaly tól tehnologııalar jasalyp jatqandyǵy, ǵy­lymı negizdiń keńeıýi, aýqymdy jobalardy júzege asyrý ora­ıynda belsendi ju­mys óris­teýi osy aıtqanymyzǵa dálel bolǵandaı. Alaıda, bizdiń eń basty artyqshylyǵymyz sala­nyń zııaldyq áleýetiniń saq­talyp qal­ǵandyǵynda jatyr. Qazaqstandyq ǵalymdar jumy­synyń Memlekettik syılyqqa usynylýy osy jaǵdaıdyń baıyp­tylyǵy men baıandy­ly­ǵyn odan ári aıǵaqtaı túskendeı. Mıhaıl Polskıh.