MUHTAR MAǴAÝINGE ARNALDY

Basylymnyń bul jolǵy nómiri túgelge derlik qazaqtyń asa kórnek­ti jazýshysy, Abaı atyndaǵy Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty, Túr­kııanyń halyqaralyq “Túrik dúnıe­sine qyzmet” syılyǵynyń ıegeri Muhtar Maǵaýınniń shyǵar­ma­shylyq álemine arnalyp otyr. Onyń da jóni bar. Bıylǵy jyldyń aqpanynda ataqty jazýshynyń mereıtoıy – jetpistiń asqaryna kóterilmek. Osynaý aıtýly beleske oraı jarııalanǵan materıaldardyń altyn arqaýy da Muhtar Maǵaýın­niń kórkemdik álemi, ózindik dara qoltańbasy, jazý máner-mashyǵy haqynda óriledi. Belgili ǵalym, túrkitanýshy Myr­za­taı Joldasbekov Muhtar baýyryna jazǵan hatynda jan syryn, júrek sózin aqtara oty­ryp, jastyq shaqtaryn eske túsiredi. “Ekeýmiz Beısembaı Kenjebaev deıtin ádebıettegi qasıetti qara shaldyń balasymyz. Sol kisiniń jetekshiligimen ǵy­lymǵa bardyq. Qazaq eli tarıhy­nyń eleýli kezeńin zerttep, dáýirdi tirilttik. Onyń ústine sen bizdiń qazaq oıynyń, sanasynyń, qazaq ádebıetiniń baǵy­na týǵan qaırat­kersiń”, dep salıqaly pikir túıedi. Ádebıet zertteýshisi, fılologııa ǵylym­darynyń dok­tory, pro­fessor Tur­syn Jurtbaı “Qos qaıyrym” atty zertteý maqala­synda jazýshynyń ósken, óngen ortasy jaıynda, qazaqtyń qasıetti de shejirege toly, ásirese Abaı ǵumyrnamasyna tikeleı qatysty Shyńǵystaý óńiri­ne baılanystyra tarıhı-tanym­dyq, qyzyqty derekterdi oqyrman nazaryna usynady. Maǵaýın shyǵarmalaryna tán sıpattardy ǵylymı kózqaras aıasynda jarqy­ra­typ ashyp kórsetip, ár jyldary jaryq kórgen týyndylary tóńire­ginde kósile tolǵaıdy, tosyn oı­laryn ortaǵa salady. Qaraǵandylyq jýrnalıst Maǵaýııa Sembaıdyń “Alashtyń aldaspany” joljazba-ocherki de nazar aýdartady. Avtor sońǵy jyldary Pragada turyp jatqan Muhtar Maǵaýındi izdep baryp, arnaıy suhbattasady. Emin-erkin ekeýara áńgimede ádebıettiń ár tarapynan jan-jaqty oılar óri­lip, halyqtyq, eldik, azamattyq máselelerdiń neshe alýan óristeri­nen sóz qozǵap, jahandyq proble­ma­lar tilge tıek etiledi. Jazýshy­nyń shyǵarmashylyq oı-jospar­larynan maǵlumat beredi. Belgili jazýshy-jýrnalıst Janat Elshibek óziniń “Suńǵyla” esse-hıkaıatynda ár sózi ósıet, ár isi ónege, ár ádeti tárbıe ushqy­nyn­daı kórinetin Muhtar Ma­ǵaýın­­niń qalamgerlik qupııa qyr­laryna úńiledi. Tosyn shtrıh­tarǵa, oqys oqıǵalar men eleń etkizer detal­darǵa qurylǵan hıkaıattyń jazylý úlgisi eshkimdi de beıjaı qaldyr­masy anyq. Aqyndar Nesipbek Aıtuly, Ular­bek Dáleı mereıtoı ıesiniń kelbetin shymyr da, jarqyldaǵan jyr joldarymen qashaǵan. Jýrnal muqabasy búgingi bıik talǵamǵa saı  bezendirilgen. Sondaı-aq, oqyrmandar M.Ma­­­ǵaýın­niń keıingi kezderi jazǵan bir top týyndysymen tanysa alady. Serikhan SABYRBEKOV.

ATYMTAI JOMARTTAR TAǴY DA JARYLQADY Qostanaıdaǵy mesenattar klýby­­nyń músheleri mádenıet salasynda tabysty eńbek etip júrgen qyzmetkerlerge, ádebıet pen ónerdegi talanttarǵa jyl saıyn qarjylaı qoldaý bildirip otyrady. Mine, Jańa jyl aldynda Atymtaı jomart kásipkerler rýhanı baılyǵymyzǵa úles qosyp júrgen azamattardy taǵy da bir jarylqap tastady. Mesenattar klýbynyń “Qazyna” syılyǵyn jazýshylar men aqyndar, sazgerler men ánshi­ler, sýretshiler, óner ujymdary, mádenıet salasynda buqaralyq-kópshilik sharalaryn uıymdas­tyrýǵa, jalpy osy salanyń damýy­na eńbegin sińirip júrgender aldy. Al osyndaı eńbegi bar jastar úshin “Shabyt” syı­lyǵy berildi. Sońǵy jyldary ǵalymdar da Atymtaı jomarttar nazarynan tys qalǵan joq. Mesenattar klýbynyń bıylǵy “Qazyna” syılyǵyn “Qazaq tul­pary” asyl tuqymdy jylqy zaýy­tynyń dırektory, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory Nábıdolla Kıkebaev pen onyń áriptesi Seıilhan Rahmanov ıelen­di. Bul ǵalymdardyń qazaqtyń qazanatyn halqyna qaıtarý úshin ınemen qudyq qazǵandaı ǵylymı jumys júrgizip jatqany elge málim. Mesenattar klýbynyń syı­lyǵy jyl saıyn talaptyń tul­paryn mingen, ónerge talasy bar jastardyń da esimin jurtshylyqqa áýezelep jetkizedi. Mysaly, vokal atalymy boıynsha “Qazyna” syılyǵyna ıe bolǵan oblystyq fılarmonııanyń ánshisi Janatbek Qadyrovtyń esimin Qostanaı óńiri ǵana emes, respýblıka jurtshy­lyǵy moıyndap qalǵan. Al ádebıet atalymy boıynsha “Shabyt” syılyǵyn alǵan jas aqyn Marǵulan Ospanov qostanaılyq oqyrmandar men aıtys kórer­menderiniń úkili úmiti. Sondaı-aq qazaq oıýynyń qaıtalanbas túrlerin qaıshymen oıyp júrgen Torǵaı óńirine belgili oıýshy Shóptibaı Baıdildınniń kóp jylǵy eńbegi de “Mádenı mura” atalymy boıynsha “Qazyna” syılyǵyna laıyq dep tabyldy. Jyl saıyn mesenattar qoldaýyna jýrnalıst aǵaıyndar da tys qalmaıdy. Arnaıy syılyqty belgili jýrnalıst Jaqsylyq Júnisov te aldy. Mesenattar klýbynyń syılyqtaryn ıelengen­derdiń arasynda Seıit Kenje­ahmetov, Aqylbek Shaıahmet, Ásııa Berkenova, Jolbarys Baıazıt sııaqty aqyn-jazýshylar da boldy. Ádebıet demekshi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń 75 jyldy­ǵyna oraı osy uıymnyń oblys­taǵy toǵyz múshesine oblys ákimi Sergeı Kýlagın óz atynan syılyq tapsyrdy. Sonymen qatar, máde­nıet pen ónerde, ádebıette tabys­qa jetken bir top eńbek torylary osy merekelik jıynda keýdesine “Mádenıet qaıratkeri” belgisin taqty. Jalpy mesenattar klýbynyń syılyqtary on atalym boıynsha jıyrmadan astam adamǵa berildi. Qýanyshqa bólengenderdi quttyq­taǵan sózinde Sergeı Kýlagın osymen onynshy ret tapsyrylyp otyrǵan “Qazyna” men “Shabyt” syılyqtary úshin mesenattar klýby músheleriniń 79 mıllıon teńge jumsaǵanyn tilge tıek etti. Osydan-aq laıyqty ıesin tapqan ár syılyqtyń qomaqty ekenin bile berersiz. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.

QAZAQ MEKTEBI RÝDNYIDA AShYLDY Jyl tabaldyryqqa aıaq salǵan kezde jańa qazaq orta mektebiniń ashylýy Rýdnyı qalasynyń jurtshylyǵyn qýanyshqa bóledi. Osydan jıyrma jyl buryn ir­ge­tasy qalanǵan mektep ǵımara­ty­nyń qańqasy ǵana turatyn. Árıne, ol áý basta orys mek­te­bi­ne arnalǵan edi. Mine, zaman ózgerdi, endi kenshiler qalasynda oryssha emes, memlekettik tilde bi­lim alýǵa degen suranys kú­sheıdi. Sondyqtan oblys basshy­lyǵy qańtarylǵan kúıi qalyp qoıǵan mekteptiń eski qurylysyn ótken jyly qaıtadan qolǵa alǵan bolatyn. Mamandar 900 oryndyq qazaq orta mektebin jobalaǵanda, eski qurylysqa ózgertýler engizdi. Aldymen mekteptiń qabyrǵasyn kótermeı turyp, onyń janynan 25 metrlik basseın salýdan bas­ta­ǵan. 2008 jyldyń qazan aıynda qolǵa alynǵan mekteptiń quryly­sy 2010 jyldyń tamyz aıynda aıaq­talýy kerek edi. Respýb­lıka bıýdjetinen 1 mıllıardtan asa teńgege qarjylandyrylǵan ny­sandy qurylysshylar mezgili­nen segiz aı buryn paıdalanýǵa tapsyrdy. Jańa mekteptiń ashylý sal­ta­na­tyna kelgen ata analar men qala jurtshylyǵy mektep qury­ly­synyń sapaly júrgizilgenine rıza boldy. Úsh qabatty ǵıma­ratta basseınnen bastap, sport zal, jaryq ta keń synyptar, kitaphana, ınteraktıvti taqtalar, kompıýterlik keshender sııaqty barlyq jaǵdaı bar. – Bul kenshiler qalasynda ar­naıy salynǵan tuńǵysh qazaq mek­tebi. Al ýaqyt talabyna laıyq barlyq jaǵdaı jasalǵan mundaı eńseli mektep jas urpaq­tyń sapaly bilim alýyna kepildiń biri dep dep bilemin,–dedi mek­tep­tiń lentasyn qıǵan oblys ákimi Sergeı Kýlagın. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­dary Rýdnyı qalasy turǵyn­dary­nyń 2-3 paıyzy ǵana qazaq­tar bolatyn. Naryq jyldary ishki kóshi-qon úderisi kúsheıdi de, Rýdnyı qalasyna jan-jaqtaǵy aýyldardan kóship kelýshiler kóp boldy. Al táýelsizdik alǵannan keıin atajurtyn ańsaǵan alys­ta­ǵy aǵaıyndar da kenshiler qa­la­syn jaıly qonys dep tapty. Sońǵy sanaq qazaqtardyń Rýd­nyı qalasy turǵyndarynyń 13 paıyzdan astamyn quraǵanyn kórsetti. – Qazir qalamyzda eki qazaq, bir aralas mektep bar. Balalar­dyń kóptiginen bul kúnde osy úsh mektep óte tarlyq etip otyr. Qa­lada qazaq mektebine, qazaq bala­baqshasyna suranys óte úlken. 900 oryndyq mektep dál ýaqy­tynda salynyp, berilip otyr. №7 qazaq orta mektebi dep atalatyn jańa bilim uıasyna jańa jyl ót­ken soń, aqpan aıynda oqý bas­ta­lady. Munda 2 jáne 8 synyp­tarda oqıtyn 350 bala óz mek­tepterinen aýysyp keledi,–deıdi Rýdnyı qalalyq bilim bóliminiń bastyǵy Ildar Ǵızzatýllın. Qaladaǵy bilim bólimi ma­man­darynyń aıtýynsha, aldaǵy eki jylda jańa mektep tolyq kúshin­de jumys isteıtin bolady. Sonymen qatar, mektep janynan qazaq balabaqshasy da boı kótermek. Názıra JÁRIMBETOVA, Rýdnyı

SÁBILERGE TARTYLǴAN SYILYQ Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń tikeleı tapsyrmasymen, qar­jy bólip, qamqorlyq kórsetýmen aýyldy jerlerdegi eldi mekender kún sanap kórkeıip, jyl sanap ajary ashylyp keledi. Ásirese, elimizdiń keleshegi, ultymyzdyń bo­lashaǵy sanalatyn ul-qyzǵa erekshe nazar aýdarylýda. Bizdiń aýdanda bıyl birneshe balabaqshalar paıda­lanýǵa berilip, mektepter jón­deý­den ótti. Aıtalyq, Mergen jáne Bazartóbe aýyldaryndaǵy bilim oshaqtary janynan jer jaǵdaıyna qaraı syrt jaılap, shet qonyp júrgen qojalyqtardyń, birli-jarym bilim uıasy joq eldi meken­derdiń balalaryna arnalǵan ınter­nat­tar iske qosylsa, Taıpaq aýy­lynda zaman talabyna saı sport kesheni jumys isteı bastady. Sol sekildi bilim uıalarynyń janynan 25 ortalyq búldirshinderge tárbıe berip jatyr. Jalpy, ótken jyly osyndaı ıgi sharalarǵa 2 mıl­lıardqa jýyq teńge jumsaldy. Jaqynda Mergen aýylyndaǵy burynǵy ınternat úıi “Baltemen” JShS sheberleri ýaqyt ólshemine saı qaıta jóndeýden ótkizip, 40 sábıge arnalǵan balabaqshany iske qosty. Balabaqsha atyn aýyl jurt­shylyǵy “Balbóbek” dep atap otyr. Sol sekildi Ilbishin aýylynda da dál osyndaı balabaqsha paıdalaný­ǵa berildi. “Erkem-aı” atty osy ba­lalar mekemesine 75 bala qabyl­da­nyp, 25 adamǵa jumys orny ashyl­dy. Taıaý kúnderi Taıpaq aýylynyń jurtshylyǵy da osyndaı qýanysh­qa bólengeli otyr. Aýdanymyzdaǵy mektepke deıingi mekemelerde tur­ǵyn­dardyń 75 paıyz ul-qyzy qam­tylǵan. Olar arnaıy ashylǵan bala­baqshalar, ortalyqtar, mektep ishindegi tárbıe oryndarynda tár­bıelenýde. Bıyl Elbasynyń “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlama­sy­na saı aýdan ortalyǵynda 250 adamǵa laıyqtalǵan emhana jurt ıgiligine beriledi. Sol sekildi 15 mıllıon teńge kóleminde qarjy qaralyp, sol boıynsha tehnı­ka­lyq-ekonomıkalyq negizdemesi ja­salyp qoıǵan, Jaıyqtyń arǵy be­tindegi 6 aýdanǵa gaz tartý jumysy qolǵa alynbaq. Munymen qatar, qazaqtyń aı­tý­ly aqyny, keshegi Keńes zama­nyn­da “Men – qazaqpyn, myń ólip myń tirilgen” dep ultynyń rýhyn asqaqtatqan Juban Moldaǵalıevtiń týǵanyna bıyl 90 jyl tolady. So­ǵan oraı Juban aýylyndaǵy mek­tep pen mádenıet úıi ótken jyly kúrdeli jóndeýden ótse, bıyl jyr dúl­dúliniń kindik qany tamǵan Saıqudyq aýylyndaǵy mádenıet úıi, kitaphana jańartylatyn bola­dy. Mundaı ıgilikti sharanyń bári Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda atqarylyp jatyr. Biz osy baǵdarlama boıynsha bıyl júr­giziletin barlyq jumystardyń joba-josparyn qarastyryp, qajet qarjyny eseptep otyrmyz. Sonyń birinshi kezektegisi Memleket bas­shysynyń tapsyrmasy boıynsha jas urpaqqa jaǵdaı jasaý bolyp otyr. Múmkindikti qarastyra oty­ryp, bir-eki jyl kóleminde aýda­ny­myzdaǵy mektepke deıingi meke­melerdiń sanyn arttyra otyryp, barlyq sábılerdi balabaqshamen qamtý máselesin sheshýdi qolǵa al­dyq, – deıdi aýdan ákimi Abaı Imanǵalıev. Bolat ESQALIEV, Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany.