Zárýlikti “ 3 -energoortalyq ” sheshedi

Ońtústikte elektr energııasyna zá­rýlik bar. “Shamnyń jaryǵy túbine tús­peıdi” degendeı, respýblıkada úshinshi qala atanǵan Shymkenttiń tap irgesinde otyrsa da elektr jaryǵynyń tolyq qýa­ty jetpeıtin, keıde jalp etip sónip qa­latyn shaǵyn aýyldar bar. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jylda­ry­nyń basynda elektr energııasy, jylý óndiretin qazandyqtar ustaǵannyń qo­lyn­da, tistegenniń aýzynda ketip, qalyń jurt aılap qarańǵylyqtyń qushaǵynda qal­ǵanyn umytqan joq. Úıde kógildir otyn, jylý bolmaı, daladan shópshek terip, qazan asqan kúnder de umytylmaq emes. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń bıýd­jetiniń ózi tutas Qyrǵyzstandaı mem­lekettiń jyldyq bıýdjetinen artyq. Osynyń ózi qordalanǵan máselelerdi ret-retimen sheshýge septigin tıgizedi. Adamdar da qyzyq. Pyshaq ústinen bóli­nip ketken jerlerge úı salyp alǵannan keıin tezirek elektr jaryǵy, jol tar­tylyp, aýyz sý jáne ystyq sý kirse dep oılaıdy. Alaıda, osy máselelerdiń sheshilmeı jatqany joq. Jýyrda Shymkent qala­synyń ákimi Arman Jetpisbaev alty aılyq jumys esebinde elektr, tabıǵı gaz­ben jáne jylýmen qamtamasyz etý jolyndaǵy jumystardy túıindep aıtqan. Jylýmen qamtamasyz etý boıynsha 2011 jyly 2 jobany júzege asyrýǵa 451,0 mln.teńge qaralǵan. Onyń ishinde, uzyn­dyǵy 3,1 km. magıstraldy jylý qubyr­laryn kúrdeli jóndeýge 352 mln.teńge qarastyrylyp, jumystar júrgi­zi­lýde. Nátı­jesinde bıylǵy jyly 60 pa­ıyz jylý qubyrlary kúrdeli jóndeýden ótedi. Ishki oramdyq jylý qubyrlarynyń 12,3 km aýystyrýǵa 98,8 mln.teńge qara­lyp, jumystar júrgizilýde. Qala ákimi búgin jáne erteń atqary­latyn jumystardyń jaı-japsaryn ba­ıan­­dady. Alaıda, elektr energııasy tap­shylyǵyn sheshpeı, ónerkásipti damytý múmkin emes. Al energoortalyqtar jańartýdy qa­jet etedi. Tabıǵı monopolııalardy retteý agent­tiginiń Ońtústik Qazaqstan oblysy bo­ıynsha departamenti janyndaǵy sarap­tyq komıssııanyń múshesi, oblystyq máslıhattyń depýtaty, kásipker Qaıyp­bek Qambarov osyǵan baılanysty oıla­ryn bylaısha juptaıdy. Jalpy respýblıka boıynsha kom­mýnal­dyq ınfraqurylymnyń jelileri men tehnıkalyq jaı-kúıi jóndeýdi nemese aýystyrýdy talap etedi. Osyǵan baı­lanysty byltyr turǵyn úı-kom­mý­nal­dyq sharýashylyqty jańǵyrtýdyń 2020 jylǵa deıingi salalyq baǵdar­lamasy maquldandy. Baǵdarlamanyń mindeti kommýnaldyq júıelerdiń jańǵyr­tylýy men damýyna yqpal etý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy energııa tıimdiligin joǵarylatý, osy salaǵa jeke kapıtal tartý jáne tarıf júıesin jetildirý bolyp tabylady.    Ońtústik Qa­zaq­stan oblysy, onyń ishinde Shymkent qalasy energııa tapshylyǵyn tartyp otyr­ǵan aımaq. Bul tapshylyq ónerkásipke, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýge keri áser etetini aıtpasa da belgili. Tyǵy­ryqtan shyǵýdyń joly – óńirdegi energııa óndiretin kásiporyndardy jańartý. Osy­ǵan baılanysty energetıkter men mamandar birlese otyryp, «3-Energoortalyq» AQ-ǵa arnap ınvestısııalyq joba jasady. Ol Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi men OQO boıynsha tabıǵı monopolııalardy retteý departamentiniń birlesken buıryǵymen bekitildi. Jalpy bir aıta keteri, atalǵan kásip­orynnyń jylýmen birge 160 MVt elektr qýatyn óndirýge shamasy jetedi. Qazir jazǵy ýaqytta 80 MVt, qysqy ýaqytta 150 MVt elektr qýatyn óndirip otyr. 2007-2010 jyldar aralyǵynda jeke ınvestorlarmen kásiporynǵa  7,6 mıllıard teńge qar­­jy salyndy. 2,9 mıllıard teńgege jylý ortalyǵy men qalanyń ońtústik aı­ma­ǵyn qosatyn jańa jylý magıs­tralynyń qurylysy aıaqtaldy. Jylý júıelerine kúrdeli jóndeý jumystary júrgi­zildi, qondyrǵylary jańardy. Olar­dyń buryn­ǵyǵa qaraǵanda qýattylyǵy, tıimdiligi artty. Osy jumystardyń nátı­jesinde elektr qýatyn óndirý 165 paıyzǵa ósti. Aıtalyq, 2007 jyly ol 536,4 mln. kv/saǵ bolsa, 2009 jyly 884,4 mln. kvt/saǵ-qa jetti. Budan bólek otynǵa ketetin shyǵyn­nyń kólemi de aıtarlyqtaı kemip, tutyný­shylarǵa jylý berý 1,5 esege, al elektr qýatyn berý 23 paıyzǵa artty. Aksıonerler kómeginiń arqasynda 2007-2010 jyl­dar aralyǵynda mazýt pen gazǵa tó­lenetin shyǵynnyń bárin kásiporyn óz esebinen jaba aldy. Iаǵnı, kásiporyn toqtap qalý­dyń aldyn alyp, tutynýshy aldyn­daǵy mindetin oryndap shyqty degen sóz. Joba boıynsha 2012 jylǵa qaraı ká­siporynǵa jańa týrbına men generator or­natý arqyly onyń elektr energııasyn óndirý qýatyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Dáliregi, elektr qýatyn 210 MVt-qa deıin nemese 80 paıyzǵa ósirýge múmkindik bar. Bul óńirdegi jaryq tapshylyǵyn birjolata sheshe alady. Jalpy, biz myna máselege aıryqsha kóńil bólýge tıistimiz, kásip­oryn­dardy saqtap qalý úshin ony damytý qajet. Damymaǵan, jańa­lanbaǵan kásip­oryndy qurdymnan qutqaryp qalý múmkin emes. Biz ótken qysta Semeı men Qara­ǵandy obly­synyń Prıozersk qalasyn­daǵy jaǵdaıdyń qaıtalanbaýyn kúni buryn aldyn alýǵa tıistimiz. Olaı bolsa ótken-ketkennen sabaq alý, jylýmen, jaryqpen qamtamasyz etetin kásiporyndardyń ın­ves­tısııalyq jobala­ryna jetkilikti dárejede mán berý, onyń júzege asýyna yqpal etý atqarýshy or­gannyń mindeti dep bilemin. Oblystyq máslıhattyń depýtaty osy­laı deıdi. Bir súısinerligi, ortalyqtyń qondyrǵylaryn zaman talabyna saı jab­dyqtaýǵa meıilinshe kóńil bólip otyrǵan    “3-Energoortalyq” basshylyǵy ózderinde de qarjy tapshylyǵy baıqalsa da ıgilikti isterden shet qalmaıdy eken. Muny qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ýálıhan Súleımenov aqsaqal rastaǵan. – Shymkentte búginde 300-den asa Uly Otan soǵysynyń ardageri jáne 7 myńǵa jýyq tyl eńbekkeri turady. Me­niń bilýimshe, soǵys ardagerlerine jy­lýdy tegin berý respýblıkada tek Shym­kentte ǵana bar. Osyndaı ıgi dástúrdi qalyp­tastyrǵan joǵaryda atalǵan kásip­orynnyń basshylyǵyna óz tarapymnan da rızashylyǵymdy bildiremin. Energoortalyq qalany jylý jáne ystyq sýmen qamtamasyz etip otyrǵan jalǵyz kásiporyn. Onyń qyzmet etý aımaǵyna jalpy aýmaǵy 3,7 mln. tekshe metrdi alyp jatqan 1843 kóp qabatty úı, eki myńdaı mekeme jáne qoǵamdyq uıym­dar kiredi. TES saǵatyna ortasha esepten 100 MVt óndirip keldi. Bul Ońtústik Qazaqstan oblysyna kerek ener­gııanyń úshten birindeı ǵana. Tórt jyl buryn Energoortalyqqa kelgen jeke ınvestor modernızasııalaý men qaıta jańǵyrtý jasaýǵa qomaqty qara­jat bólgen. Jańa jylý magıstraly qury­lysynyń quny 2,9 mlrd. teńgege tústi. Bul oblys ortalyǵyn jylýmen qamtýdy jal­ǵastyrýdaǵy kóp jumystardyń biregeıi ǵana. Jylý júıesin jaqsartý men qor­shaǵan ortaǵa zalalsyzdandyrý áreke­ti óz nátı­jesin bere bastaǵan syńaıly. Alaıda, óndiristik shyǵyndardyń kóp­­tigi ortalyqtyń qolyn baılap otyr. Maman­dardyń esepteýi boıynsha 4 mlrd. teńge shyǵynǵa otyrǵan. Onyń ishinde jylý jab­dyqtaýǵa qyzmet etýge baǵyt­talǵan debıtor­lyq qaryz jarty mıl­lıonnyń ústine shyǵyp ketken. Onyń ústine tutynýshylar elektr energııasy úshin 100 mln. teńge qaryz. Osynyń bárin esepke alsaq, alyp qalany jylytyp ári elektr energııa­sy­men qamtamasyz etip otyrǵan ortalyq­tyń hali múshkil sııaqty. Qıyndyqtan shyǵar jol qaısy? Tabıǵı monopolııalardy retteý agent­tiginiń Ońtústik Qazaqstan oblysy bo­ıyn­sha departamenti janyndaǵy sarap­tyq komıs­sııanyń múshesi, oblystyq más­lıhat­tyń depýtaty, kásipker Qaıypbek Qambarov bir sózinde: Biz qaı ýaqytta da tarıftiń kóterilýinen qoryqpaýymyz kerek. Tutyný­shy ony túsine bilýi tıis. Shym­kentte sońǵy úsh jylda kommý­naldyq qyzmetterge tarıfti kótermegen kásiporyndar da bar. Al osy úsh jylda taýar baǵasy, ınflıasııanyń deńgeıi birshama kóterildi. Dál qazirgi ýaqytta tarıfti kótermegendikten shyǵynǵa batyp otyr­ǵan kásiporyndar da joq emes. Son­dyqtan, qoldaǵy bar dúnıeni qurtyp alýǵa bolmaıdy, – deıdi. Kásipker ári oblystyq máslıhattyń depýtatynyń ýáji oryndy shyǵar.               “ 3-­Ener­goortalyq” Ońtústikte jylý men elektr tapshylyǵyn joıa alatyn birden bir kásiporyn. Al ondaı kásip­oryn­dy tura­latyp alý erteńgi kúni úlken qıyn­dyq­tar ákeletindigin umytpaý kerek sııaqty. Baqtııar TAIJAN, Shymkent.