“ZAMANǴA SAI SAZ KEREK”

“HANShA – DARIIа HIKAIаSY” Ádebıettiń áıgili tarlany, Eńbek Eri Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmasy negizinde ınssenırov­kasyn J.Qulmanbetov jazyp, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, “Parasat” ordeniniń ıegeri, rejısser N.Jaqypbaev sahnalaǵan Jastar teatrynyń tyń qoıylymy jaqynda Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda kórermenge usynylyp, sahna saharasyna jol tartty.

“ZAMANǴA SAI SAZ KEREK” Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń “Qazir mádenıet salasyn damytýǵa memlekettik qatysýdy ońtaılandyratyn, ıaǵnı bizdiń talanttarymyzdyń óz shyǵarmashylyq eńbegi esebinen ómir súrý deńgeıine jetýine múm­kindik beretin jaǵdaılar jasaıtyn kezeńder týdy” degen tujyrymy mádenıet pen ónerdi memleket tarapynan qoldaýǵa, shyǵarmashy­lyq adamdaryn yntalandyrý men marapattaý júıesin qalyptas­tyrýǵa, qoǵamdyq sektordyń rólin nyǵaıtyp, mádenıet pen óner salasyn jańǵyrtýǵa negiz bolýda. Osy maqsatta Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi tuńǵysh ret “Táýelsizdik tolǵaýy” konkýrsy­nyń jeńimpazdaryn marapattap, úzdikterge úlken qurmet kórsetti. Buryndary qaltarysta qalyp qoıa beretin opera men balet syndy klassı­kalyq janrlar sońǵy jyl­dary jańa sıpatqa ıe bolyp, tyń týyndylar dúnıege kele bastady. Ásirese, ulttyq opera men balet qoıylymdaryna erekshe nazar tigilýde. Úzdik avtorlar, kompozı­tor­lar men lıbrettoshylar táýelsiz memleketimizdiń saıası-rýhanı kelbetin aıshyqty órnekteıtin jańa týyndylarymen sahnalyq repertýardy baıytyp, otandyq týyndylardy álemdegi aıtýly óner oshaqtarynda nasıhattaýǵa múm­kindikter týýda. Respýblıka­daǵy dramalyq jáne operalyq teatrlar­dyń kókjıegin keńeıtip, avtorlar­dy molynan tartýda úlken ról atqaratyn, nesıeli syıaqy kólemi 24 mıllıon 200 myń teńgeni quraı­tyn, mýzyka men dramatýrgııanyń alty salasyn qamtıtyn “Táýelsiz­dik tolǵaýy” konkýrsyn ótkizýge muryndyq bolǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi eń úzdik dramalyq pesalar, eń úzdik opera­lyq shyǵarmalar, eń úzdik balettik shyǵarmalar, eń úzdik kameralyq mýzyka, eń úzdik qazirgi zamanǵy ánder, eń úzdik balalar ánderi boıynsha túsken shyǵarmalardy iriktep, marapattaý rásimin kon­serttik baǵdarlamamen ótkizdi. Merekelik keshte Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed jeńimpazdardy júlde­leri­men quttyqtaı kele kon­kýrstyń maqsaty men ereksheli­gine toqtalyp ótti. “Táýelsizdik baba­larymyz ǵasyrlar boıy arman­dap, bizdiń ur­paq júzege asyrǵan, barlyq qazaq­standyqtar úshin eń qasıetti qundy­­lyq” degen Elbasy­myzdyń sózi “Táýelsizdik tolǵaýy” atty birinshi ret ótkizilip otyrǵan halyqaralyq konkýrstyń basty baılamy deýge bolady. Shyndy­ǵyn­da, táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan álem tany­ǵan memle­­ketke aınaldy. Qazaq­stan­nyń bedelin Eýropa men Azııa túgel moıyndady desek, artyq aıt­qan­dyq bolmaıdy. Elbasynyń basshy­lyǵymen Qazaq­stan Eýropa­da­ǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna tóraǵa­lyǵyn bas­ta­dy. Mine, osyndaı kezde Muhtar Áýezov aıtqandaı, “zamanǵa saı saz kerek”. Sondyqtan Elbasy­myz táýelsizdik murattaryna saı osy zamanǵy kórermen shyn nıetimen qabyl­daı­tyn, táýelsizdik jyldary týylǵan urpaqtyń júreginen oryn alatyn jańa mýzykalyq shyǵarma­lar jazý jáne ony sahnalaý jónin­de tapsyrma bergen bolatyn. Osy konkýrs sol tapsyrmany oryndaý maqsatynda jarııalandy. Keıde jurt tapsyrmamen ja­zyl­ǵan dúnıe júrekten shyqpaıdy dep aıtyp jatady. Biraq ta álemdik keremet týyndylardyń birazy tapsyryspen jazylǵany, olardy uly kompozıtorlardyń jazǵany belgili. Jáne sol shyǵarmalar áli kúnge deıin álem sahnalary repertýarynan berik oryn alyp kele jatyr. Sondyqtan da tórt nomınasııa boıynsha ótken bul konkýrstyń máni erekshe. Oǵan AQSh, Germanııa, Kanadada qyzmet etip jatqan kompozıtorlar da qatysty. Ekinshi bir ereksheligi – jeńimpaz atanǵan shyǵarmalar bıylǵy jyldyń ózinde Qazaq­stannyń jetekshi teatrlary repertýarlarynan oryn alatyn bolady” dep óner dodasynyń munan keıin de jalǵasa beretinin aıtty. Halyqaralyq “Táýelsizdik tolǵaýy” konkýrsynyń “Eń úzdik balettik shyǵarmalar” nomına­sııasy boıynsha baıqaýǵa joldan­ǵan tórt shyǵarmanyń ishinen birinshi júldege kompozıtor Ádil Bestibaevtyń “Jeruıyq” ba­leti laıyq dep tanylyp, jeńim­pazǵa júldeni Qazaqstannyń halyq ártisi Ramazan Bapov tabys etti. Ekinshi oryn kompozıtor Balnur Qydyr­bektiń (lıbrettosy Tursyn­bek Nurqalıevtiki) “Adamzatqa amanat” baletine tıdi. “Eń úzdik balalar ánderi” nomınasııasynan “Egemen­di elim-aı” áni birinshi oryndy jeńip alǵan kompozıtor Marat Ilııasovqa júldeni belgili kompozıtor Marat Omarov tabys etti. Al ekinshi oryn kompozıtor Serik Erkinbekovtiń “Svet dalneı zvezdy” ánine, úshinshi júlde kompozıtor Sholpan Qorǵan­bekova­nyń “Bala baqyty” ánine berildi. Balalarǵa arnalǵan shyǵar­malarǵa sońǵy kezderi erekshe nazar aýdaryla bastaýy jańa esimderdiń qalyptasyp, álemdik sahnalarda tanylýyna kóp septigin tıgizýde. Bul rette Qazaq ulttyq mýzyka akademııasy janynan qurylǵan óner ujymdary men jekelegen óner ıeleriniń jetistikterin aıta ketýge bolady. Bıyl konkýrsqa 44 shyǵarmanyń joldanýy balalar ánderine degen suranystyń aldaǵy ýaqytta da kemimeıtinin, bul baǵytta áli kóp ter tógýge týra keletinin, iri óner dodalaryna tanymal kompozıtor­lar­dy ǵana emes, daryndy bala­lardyń shyǵar­malaryn da tarta tússe, nur ústine nur ekenin uqtyr­ǵandaı. “Eń úzdik kameralyq mýzyka” nomınasııasy boıynsha baıqaýǵa 19 shyǵarma tússe, birinshi júlde Arman Jaıymovtyń “Kóroǵly” trıosyna berildi. Júldeni Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Asqar Bóribaev tapsyrdy, ekinshi júlde kompozıtor Artyq Toqsanbaevtyń “Dala naqystary” poemasyna, úshinshi oryn kompozıtor Álibı Mámbetovtiń trıo-elegııasyna buıyrdy. “Eń úzdik búgingi zaman ánderi” nomınasııasy boıynsha 42 shyǵarma talqyǵa salynǵan. Sonyń arasynan Ryspanbet Baıdalynyń “Týǵan elim, darqan jerim” áni birinshi oryndy ıelenip, jeńim­pazǵa júldeni ataqty ánshimiz Bıbigúl Tólegenova tabys­tady. Aısulý Tánıevanyń “Astana” áni (sózi Sárýar Qamaeva­niki) ekinshi, al kompozıtor Estaı Álikeevtiń “Alǵa, Qazaqstan!” áni úshinshi júldeni jeńip alyp, olardy Qazaqstannyń halyq ártisi Qaırat Baıbosynov marapattady. Taǵy bir aıta ketetin nárse, kon­kýrsqa bıyl respýblıkanyń ár aımaǵynan halyqtyń rýhyn kótere­­tin, jastardyń boıyna otanshyldyq nárin sebetin ánder kóptep túskeni baıqaldy. Biraq “Júzden ­– júırik, myńnan – tulpar” demekshi, shyǵarmashylyq báse­kelestiktiń ulǵaıa túsýi keleshekte ánniń sapasyn arttyrýǵa sep bolady degen úmit bar. “Eń úzdik dramalyq pesalar” nomına­sııa­syna túsken 42 shyǵarma sarap­qa salyna kele, dramatýrg Dýlat Isabekovtiń “Jaýjúrek” pesasy birinshi orynǵa laıyq dep tabylyp, júldeni belgili synshy Áshirbek Syǵaı tapsyrsa, ekinshi oryndy ıelengen jazýshylar Nurǵalı Oraz ben (“Adasqan juldyz” pesasy) Joltaı Álmashulyna (“Japon arýynyń armany” pesasy), son­daı-aq úshinshi júldeni enshilegen Iranbek Orazbaev pen (“Portmo­ne” pesasy) jazýshy Tursynbaı Jandáýletovke (“Jubaı saýdasy” pesasy) júldeni belgili rejısser Esmuhan Obaev tabys etti. Mınıstrliktiń sonaý 2001 jyldan bastaý alatyn taǵy bir mańyzdy sharalarynyń biri – VI respýblıkalyq “Elim meniń” patrıottyq ánder konkýrsynyń “Atameken” nomınasııasy boıyn­sha birinshi júlde kompozıtor Talǵat Naǵashybaevtyń “Qyzyl­orda” (óleńi Dúısenbek Aıashuly­niki), “Amanat” nomınasııasynan birinshi júlde kompozıtor Arys­tan­bek Kákıevtiń “Aqanǵa arnaý” (óleńi Serik Ǵabdýllındiki), al “Eldiń eri – Baýyrjan” nomına­sııa­synyń birinshi júldesi Dýlat Ábildınovtiń “Eldiń eri – Baýyr­jan” ánine tıdi. Júldeni Parla­ment Májilisiniń depýtaty Aldan Smaıyl tapsyrdy. “Eń úzdik operalyq shyǵar­malar” nomınasııasy boıynsha tórt shyǵarmanyń arasynan kompozıtor Almas Serkebaevtyń “Baıterek” operasy jeńip shyǵyp, júldeni Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń ózi tabystady. Mınıstr “Táýel­sizdik tolǵaýy” konkýrsyn qory­tyn­dylap, básekege qabiletti bir sala bolsa, ol mádenıet salasy ekenin aıtty. “Biz ótken jyly Eýropanyń birtalaı elderinde óner kórsettik. Qazir La Skala teatryn­da toǵyz balet ártisi tájirıbelerin baıytýda. Teatrdyń ártisteri Súndet Baıǵojın, Baýyrjan Ámir­janov, Saltanat Ahmetova Italııa­da ónerlerin ushtap júrse, barıton daýysty jas daryn Azamat Jyl­tyrkózov jaqynda Venaǵa attanbaq. Eń bastysy, bul konkýrs teatr repertýarlaryn baıytýǵa múmkin­dik týǵyzady” degen mınıstr búgin­de Amerıka jurtshy­lyǵyn óneri­men tánti etip júrgen kom­pozıtor Almas Serkebaev týraly qysqasha aıtyp ótti. Al konkýrs jeńimpazy: “Qazaqstan mýzykasy búkil álemge keńinen tarasa dep armandaımyn” dep óner saıy­synyń nátıjesinde jańa spektaklder týa beretinine senim artty. Merekelik keshke K.Baıseıitova atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynyń ártisteri, halyqaralyq konkýrstardyń laýreattary Eldar Sársenbaev, Ásem Qusaıynova, astanalyq “Báıterek” toby, belgili ánshi Altynaı Jorabaeva, Baqyt­jan Musaqojaeva dırıjerlik etetin kameralyq orkestr jáne basqa da óner sheberleri qatysyp, Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı Jamanqulov Ábish Kekilbaıulynyń “Abylaı han” dramasynan monolog oqyp berdi. О́nerpazdardyń qurmetine Máde­nıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń atynan yqylas gúli tartý etildi. “HANShA – DARIIа HIKAIаSY” Ádebıettiń áıgili tarlany, Eńbek Eri Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmasy negizinde ınssenırov­kasyn J.Qulmanbetov jazyp, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, “Parasat” ordeniniń ıegeri, rejısser N.Jaqypbaev sahnalaǵan Jastar teatrynyń tyń qoıylymy jaqynda Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda kórermenge usynylyp, sahna saharasyna jol tartty. “Hansha – darııa hıkaıasy” qoıy­lymy týraly kórermenge túsi­nikti bolýy úshin taratylǵan búk­temede: “Bolashaqtaǵy uly jeńis­ter úshin! dep urandatqan jarty álem­niń ámirshisi Shyńǵys­hannyń jaý­lap alǵan tańǵyt taı­pa­synan tań­daǵan arýy Gúrbeljin sulý ámirshi­niń ómiri­ne túsken ózek qurt ekenin, pen­deliktiń aqyrǵy demin osy arý­dyń úzerin kim bil­gen. Osy qar­balań ómirde qaty­gezdik pen ádil­dikti bite qaınas­tyra bilgen jan­dardyń da, Jaratýshy ózi ber­gen tán ǵumyryn toqtatý sátin álsiz jan­­dar arqyly sebepker etse amal qansha? Osy bir tylsym dúnıeni sahna tilimen sóılete, jetkize bilgen qoıylym rejısseriniń sheshimi, qas qaǵymda oıyńyzdy alaı-dúleıge toltyryp, ómir-ózenniń arnaǵa syımaı aqqan tolqynynda jete­leıdi” dep túıindele baıan­dalady. Álemdi dúr silkindirgen ámirshiniń sońǵy demin jutar sáttegi kúızelis-qaıǵysy, aqyret­ke attanar aldyn­daǵy sezim-kúıi osyǵan deıin qupııa­ly qursaý bolyp kelse, tarıhı tulǵanyń beı­nesindegi bederler áli de talaı jyldar túrli qısyndardy týdy­ryp, ańyz ben aqıqatty astas­tyra alýan paıymdy shyǵarmashy­lyq paraǵy qalyńdaı túseri kúmán týdyrmaıdy. Sahna saharasyna buryn salynbaǵan ózgeshe órnek­­pen, shertilmegen bólek áýenmen, teatr soqpaǵynda kezikpegen sony izben dúnıege kelgen kezekti týyn­dyny da sondaı shyǵarmalar sana­tyna jatqyzar edik. Qoıy­lymdy tamasha­laǵan soń, oı-baılamyn ortaǵa salǵan qalam­gerdiń paıym­daýynsha, eksperı­mentaldi teatr­da dúnıege kelgen sahnalyq qoıy­lymdy kórý avtorǵa qashanda ońaı soǵa qoımasy anyq. Osy­dan qy­ryq úsh jyl buryn jaryq kórgen jazý­shy po­vesindegi kóp tustar ózgertilgen, teatr tiline aýdary­lyp jańasha jasa­lyn­ǵan. Kóp oıdy re­jısser keıipker­lerdiń arqanmen arpalysy syndy plas­tı­kalyq áre­ket­­ter arqyly baıan­­­­­daıdy. Sol sebep­ti de qalamger muny óz shyǵarma­synyń jelisinde qoıylǵan týyndy dep eseptemeıdi. Shyńǵyshannyń qalaı, qashan ólgeni jaıynda áli kúnge deıin naq­ty derektiń tabyl­maýynan ádebı, sahnalyq kórkem týyn­dy­lar jelisine túrli ańyz-ápsanalar negiz bolyp, shyrǵalań­nan shyn­dyqqa shyǵar jol izdes­tirilgeli qashan desek te, bul taqy­rypty qaýzaǵan shyǵarma­shylyq adamdarynyń baılam-baǵytynyń bir-birine uqsa­maı, bir-birin qaıta­la­maı, ár­qaı­sysy óz aqı­qaty­men ómir sú­rýi­­ne quqy­ly ekeni belgili. Qoıylym týra­ly óz oıyn qory­tyn­­dylaı kele qalamger­diń “Han­­­­sha-darııa oqıǵa­sy” spektaklin Shyń­ǵys­han ómiriniń sońǵy sátinen bir úzik syr deýge bolady. Ol osy kúıinde turyp ta, ózin­dik oılary­men, ba­ǵyt-baılamymen kó­rer­men qoshametine bólenýge qaqysy bar ekenin aıtyp ótýi son­dyqtan. Barlyq ýa­qytta sahna­lyq qo­ıy­lym shyǵar­ma je­lisi­men úndesip, al­ǵash­­qysy keıingisi­niń aı­na-qatesiz qaıta­laýy, kóshirmesi bo­lyp shy­ǵa bermeıtini ras. Biraq ta týyndy men qoıylymnyń bir-biri­ne jýyqtaı­tyn tus­tary, úndesetin úlgi­leri jıi ushyrasady. Týyndy men qoıy­lym­dy Shyń­ǵys­hannyń qaza­syna baılanysty oqıǵany tań­daý jaǵy jaqyndas­tyrýy múmkin. Mun­da ámirshiniń ólimine sebepker bolǵan – tańǵyt taıpasynyń arýy Gúr­bel­jin sulý ekeni baıandalady. Qaharly han­nyń ǵashyqtyq sezim­nen jarala­nyp, halyqtyń qanyn sýsha tók­ken zulymdyqtyń eń sońynda mahabbat tabanynda tap­talýy bir jaǵynan Jaratqan­nyń qudireti­men jasalǵan jaza sııaqty bolsa, ekinshi jaǵynan osy sheshim dúnıe­degi eń qymbat qundylyqqa degen iltıpat sezimi sekildi kórinedi. Sahna tiliniń áýen, plastı­ka­lyq áreket-qımyl arqyly órilip, múlde bólek arnada órnektelip jatýy zańdylyq. Rejısser Nur­qanat Jaqypbaev qoıylymynyń erekshe­ligi – sahnalyq ıdeıanyń júzege asyrylýyna úsh taǵan qatar turyp qyzmet atqarady. Bular – sóz, bı jáne áýen tili. Osy úsh taǵan biri­gip, qoıylymnyń qo­nym­dy órilýine sebepshi bolǵan. Spek­taklden teatr ónerindegi zamanaýı qoltańbalar kórinis tabady. Akrobatıkalyq, horeogra­fııalyq qımyldar ártis­terdiń shynaıy oınaýymen ózine baýraı túser edi. Rejıssýradaǵy tyń sheshimder men sony ádister spek­takldiń sátti tústary bolyp qalary anyq. Bıge laıyq mýzy­kanyń tabylýy, kóńil-kúı boıaý­laryn túrli dybystarmen, jań­ǵyryqpen órnek­teý qoıylymdy kórermenniń bir demmen kórip shy­ǵýyna múmkindik beredi. Spek­takl­degi negizgi keıipkerlerge kelsek, Shyńǵyshan (Ádil Ah­metov), Kórip­kel ( Mádına Ma­tamova), Qahar (Aza­mat Esqulov), Shydurǵy (Dáý­ren Serǵazın), Gúrbeljin (Aınur Rahıpova), Tutqyn (Baqyt Qajy­baev) rólderin somdaǵan ártis­terdiń qaı-qaısysynyń óneri­nen bolsyn ózderine júktelgen min­detti minsiz atqaryp shyǵýǵa tyry­syp baqqany baıqaldy. Sahna dekora­sııa­syna arqannyń tańdalýy oqıǵa arqaýyn jetildirip, astarly oıǵa jeteleıdi. Astan-kesteń aıqas ta, alańdaǵan kóńil men ajaldy taǵdyr da arqan arqyly túıindeledi, ǵashyqtyq jyry osymen shertiledi. Árıne, spektakldiń kókeıge sál de bolsa saýal tastatatyn jaqtary joq emes. Sahna tórindegi perdeler artynan qyp-qyzyl aı beınesi kózge ottaı basylar edi. Ol sol dáýirdiń únin, Shyńǵyshannyń qandy shap­qyn­shy­lyǵy men typ-tıpyly shyq­qan tańǵyt taıpasy­nyń kóz jasyn beıneleıtin beder syndy elester. Biraq spektakldiń bastan-aıaq osy aı aıasynan, qarańǵylyq qursaýy­nan shyq­paýy, jaryqtyń kómeski tartýy oılant­paı taǵy qoımaıdy. Son­dyqtan spektakl aldaǵy ýa­qyt­ta áli de óziniń artyq-kem tus­taryn túzetip, tolyǵa túsedi dep sengimiz keledi. Qysqasha aıtqanda, Jastar teatry­nyń tyń tynysty, áleý­metti qýan­tar taǵy bir týyn­dymen baıı tús­kenine jurt kýá.