Jańashyldyq jáne jedeldik

Komıtet jınaqtaıtyn quqyq­tyq statıstıkalyq aqparat pro­ký­­rorlyq qadaǵalaýdy júzege asyrý kezinde, sondaı-aq barlyq memlekettik organdar sheshimder qabyldaǵan kezderde de negizgi derekkózdiń birinen sanalady. So­nymen qatar, ol jeke jáne zańdy tulǵalardy qosa alǵanda barlyq paıdalanýshylarǵa aqparat jetkizip berýshi bolyp otyr. Máselen, 1998 jyly memlekettik organ­dar­dyń, jeke jáne zańdy tulǵalar­dyń 33 myń suraýyna jaýap berse, 2008 jyly bul kórsetkish 60 ese artyp, 2 mıllıon 102 myńǵa jetti. Qazir komıtette 5 aqparattyq júıe jumys istep tur, olar: «Bir­tutas biriktirilgen statıstıkalyq júıe», «Turǵyndardyń aryz-sha­ǵymdarynyń birtutas esebi», «Arnaıy esepter», «Avto­ma­t­tan­dyrylǵan daktıloskopııalyq aq­pa­rattyq júıe», sondaı-aq 24 mem­lekettik jáne 8 quqyq qorǵaý organdaryna qyzmet kórsetetin «Aqparattyq servıs». Atalǵan júıe óz qyzmetinde ýaqyt talabyna saı, zamanaýı ádis­terdi engizýdi dástúrge aınaldyryp keledi. Máselen, kelýshilerdiń aryz-shaǵymdaryn esepke qoıýdan jasyryp qalýdy barynsha azaıtý maqsatynda habarlama talonnyń elektrondy nusqasyn engizý qolǵa alyndy. Bul boıynsha aryz berýshi óz aryzy boıynsha qabyldanǵan sheshimdi ınternet, CALL-ortalyq nemese SMS arqyly bilip otyrý múmkindigine ıe bolady. Bul synaq ótken jyldyń aıa­ǵy­na taman Aqmola men Almaty oblystarynda júrgizilip, jaqsy nátıjeler kórsetip úlgerdi. So­nyń arqasynda osy oblystarda qylmystar týraly habarlamalar men shaǵymdar sáıkesinshe 8,3 já­ne 33,6 paıyz artty. Synaq júr­gi­zilgen 2 aı ishinde ǵana aryz berýshilerge 4 myńdaı talon berildi. Olar arqyly 2 myńǵa jýyq aryz berýshi komıtet saıtyna, CALL – ortalyqqa kirdi nemese SMS habarlama jasady. Demek, olar mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyrmaı-aq óz shaǵymdarynyń nátıjesin bile aldy. Munyń ná­tı­jesi azamattar men zańdy tul­ǵa­lar óz aryz-shaǵymdarynyń qa­ralý barysyn ınternet arqy­ly bilip otyrýǵa múmkindik beretin «Aıqyn» jobasyn jasaýy­myz­ǵa alyp keldi. Atalmysh joba Aqmola obly­sy ákimdiginiń jekelegen bólim­she­lerinde synaqtan ótip, Kókshe­taý qalasynyń memlekettik or­gan­darynda qoldaýǵa ıe boldy. Osy synaq kezinde Aqmola obly­sy­nyń jergilikti atqarý organ­da­ry kelýshilerdiń aryz-shaǵym­da­ryn qabyldaý jáne tirkeý kezinde olarǵa 6 613 talon berdi. Olar­dyń 4 415-i, ıaǵnı 66,8 paıyzy komıtet saıtyna kirip, aryzdary­nyń odan arǵy taǵdyryn bilip otyrdy. Prezıdent Ákimshiliginiń tapsyrmasy boıynsha endi bul jobany barlyq ortalyq jáne jergilikti atqarý organdaryna engizý máselesi jasalý ústinde. Árıne, quqyqtyq statıs­tı­ka­ny odan ári damytý jolynda bas­qa da jobalarymyz bar. Máse­len, ótken jyly «О́kiletti organ­dardyń ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly isterdi qaraýynyń nátıjeleri týraly» №1-AD dep atalatyn statıstıkalyq eseptiń jańa túri engizildi. Buǵan deıin elimizde bul sala boıynsha naqty aqparat bolmaıtyn, soǵan oraı ákimshilik aıyppuldardy óndirip alý jónindegi jumystardy jaq­sar­týǵa da múmkindik joq edi. Atalmysh jobany engizgennen ke­ıin elimizdegi bul saladaǵy ahýal­dy aıqyn kóre alatyn boldyq. 2008 jyly – 47 mıllıard, 2009 jyly 37,5 mıllıard teńgeniń aıyppuly memleket qazynasyna túspeı qal­ǵan. Al ótken 2010 jyly 80 mıllıard teńgege jýyq nemese jarty mıllıon dollar aıyppul qaıtarý­syz qalǵan! О́ndirilmegen aıyp­pul­dar jóninde Almaty qalasy (16 mlrd.teńge) men Shyǵys Qazaqstan oblysy (10 mlrd. teńge) aldyńǵy qatarda tur. Biz búginde jeke jáne zańdy tulǵalarǵa memlekettik organdar bıligine ózderi baqylaý jasaý múmkindigin berip otyrmyz. Bul jóninde elektrondy aryzdardy tirkeý kitapshasy, elektrondy talon, «Bıznes tiregi» jáne «Aıqyn» sııaqty ınnovasııalyq jobalar zor múmkindikterge jol ashty. Osylar­dyń arqasynda esepke alý-tirkeý tártibiniń burynǵy uǵymy múldem ózgerip, ol jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Ol búginde aryz-shaǵym­dardy qabyldaý jáne tirkeý degendi ǵana bildirmeıdi, ol endi aryz­dardy qaraý jáne onyń buzyl­maýyn qadaǵalaý sııaqty másele­ler­di qosa qarastyratyn boldy. Ústimizdegi jyldyń basynan bastap ishki ister organdarynda bu­ryn synaq retinde júrgizilip kelgen hattardy elektrondy tirkeý tártibi jappaı engizilýde. Ol óz kezeginde aryz-shaǵymdar týraly má­li­metterdi kún tártibinen qaldyr­maı, olardy ýaqtyly qaraýǵa tikeleı yqpal etetin boldy. Bul jú­ıe negizinen quqyq buzýshylyqtyń oryn alýyn anyqtaýǵa ǵana emes, onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Son­daı-aq bul júıe kásipkerlerdi negizsiz tek­serý­diń jolyn kesýge de qyzmet etedi. Osy maqsatpen elektrondy tirkeý men tekserýlerdi esepke alý baǵ­dar­lamalary biriktirilip otyr. Buǵan bir mysal, komıtettiń Al­maty qalasy boıynsha basqar­masyna «Dáýlet-Qurylys» kompa­nııa­sy» JShS-ne tekserý júrgizý týraly uı­ǵarymymen salyq komı­teti­niń qyz­metkeri keledi. Tekserý aryzdy tirkeý kitapshasyna tirkelgen materıaldar boıynsha taǵaıyn­dalǵan. Alaıda, elektrondy tirkeý kitapshasy arqy­ly ol materıaldar boıynsha qyl­mystyq is qozǵaýdan bas tar­tyl­ǵany belgili boldy. Al salyq komıteti oǵan tergeý aldy tekserýden jarty jyl ótken soń baryp taǵy da tekserý júrgizbek bolǵan. Sóıtip, ótken jarty jyl­dyq­ta tekserý taǵaıyndaý týraly 230 myń akti tirkelgen bolsa olar­dyń jartysynan astamy kásip­ker­lerge qatysty bolyp otyr. Muny ári qaraı tarata tússek, tekserý­ler­diń jalpy sanynyń 65 paıyzy jospardan tys qana eken de, tek 35 paıyzy ǵana jospar arqyly bolyp otyr. Mine, osy jospardan tys tek­serýlerdiń bızneske tusaý bo­la­tyny málim, sondyqtan bul baǵyt­ta qada­ǵalaý qyzmetin kúsheıtken jón. Al jekelegen óńirlerde jospardan tys tekserýlerdiń ózindik sal­maǵy tipti 70 paıyz jáne odan da kóp. Máselen, Astana qalasynda bul kór­set­kish 77 paıyz, Aqtóbe obly­syn­da 76, Shy­ǵys Qazaqstan men Mań­ǵys­taý ob­lys­tarynda 72 paıyzdan. Sondyqtan biz nazarymyzdy zań­syz tekserý faktilerin anyqtaý­dan kóri olardy taǵaıyndaý men tirkeý kezinde aldyn alýǵa aýdaryp otyramyz. О́tken kezeń ishinde 552 zańsyz tekserý anyqtaldy, bul byltyrǵy jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 3 ese az. 1660 tekserýge tirkeýden bas tartyldy, bul byltyrǵy jylǵy kórsetkishten 43 paıyzǵa jýyq artyq. Zańsyz tekserýler júrgizýler Ishki ister mınıstrliginde (214), Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde (121), sanıtarlyq-epıdemıo­lo­gııa­lyq qadaǵalaý organdarynda (94) jáne ákimdikterde (56) kóbirek bolyp otyr. Sondaı-aq zańsyz tekserýler Jambyl (82), Ońtústik Qa­zaq­stan (77), Qaraǵandy (67), Shy­ǵys Qazaqstan (62) jáne Aqtóbe oblystarynda da kóp baıqalady. Aryzdardy elektrondy tirkeý tirkeý kezinde adam faktoryn ne­ǵur­lym azaıtyp, olardy jedel qaraýǵa, quqyq qorǵaý organdary jumysynyń ashyqtyǵyn qamta­ma­syz etýge jáne olardyń proses­sýal­dyq sheshim qabyldaýdaǵy jaýapkershiligin arttyrýǵa mol múm­kindikter týǵyzatyny anyq. Oǵan osy jobanyń nátıjesinde aryzdardy jedel qaraý sońǵy 5 jylda alǵash ret 23 paıyz artyp, 58 paıyzǵa jetkeni dálel. Bul ádisti bıylǵy jyldan bastap qarjy polısııasy organdaryna da engizip jatyrmyz. Munda da basqa mindettermen birge kásipker­ler­ge osy organnyń ózi taǵaıyn­da­ǵan zań­syz tekserýlerdi joıý jó­nin­degi qo­symsha mindetter kóz­delingen. Bul úshin aryzdardy elektron­dy tirkeý men tekserýlerdi esepke alý baǵdarlamalary biriktirildi. Sonyń nátıjesinde, tirkelgen aryz-shaǵymdar týraly elektron­dy máli­met­terdiń arqasynda prokýratýra organdary qarjy polı­sııasy qyz­metkerleri tarapynan bolatyn negizsiz is-áreketterdi ba­rynsha azaı­­typ, mundaı zań buzý­shy­lyq­tardy aldaǵy ýaqytta bol­dyrmaý­ jóninde sharalar qabyl­daıtyn boldy. Ústimizdegi jyly ótken Quqyq qorǵaý organdarynyń úılestirý ke­ńesiniń sheshimimen 1 maýsymnan bas­tap bul joba barlyq quqyq qorǵaý organdaryna jappaı engiziletin bolyp, ony Tótenshe jaǵ­daı­lar mınıstrligi men Qylmys­tyq-atqarý júıesi organdaryna da engizý máseleleri qarastyrylý ústinde. Tekserýlerdiń ashyqtyǵyn art­tyrý maqsatynda kásipkerlerge ózderine júrgiziletin tekserý tirkelgen be, ózine qatysty josparly tekserýdiń negizi bar ma degen suraqtardy birden bile alatyndaı múmkindikter jasaldy. Bul úshin kez kelgen kásipker bizdiń www.pravstat.kz saıtymyz­daǵy aqparattyq júıege aktidegi tirkeý nómiri arqyly kirip, ony tıisti jolaqqa engizip, ol tirkeýdiń anyq­tyǵyn, tekserýshi organnyń atyn, tekserý máselesi men onyń júrgizi­le­tin kezeńin, tipti tekserýge kelgen adamnyń ózi týraly da aqparat­tar­dy qolma-qol ala alady. Sonymen qatar, komıtet ká­sip­kerge quqyqtyq kómek te berip, ol tekserý paraǵymen, tárti­bi­men, tekserýshi jaqtyń, sondaı-aq óziniń de negizgi quqyqtary jáne mindetterimen tanysa ala­dy. Tekserý týraly osyndaı aq­pa­ratty tirkeý nómirin 1012 degen qysqa nómirge jiberý arqyly da dereý alýǵa bolady. Tekserý júrgizý rásimderiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalarymyzdyń biri biz engizip otyrǵan «Bıznes tiregi» jobasy bolyp otyr. Kásipkerler óz quqyqtaryn jetik bilmegendikten kóbine zań buzýshylyqtarǵa ózderi jol berip jatatyny jasyryn emes. Son­dyq­tan da bizdiń saıt arqyly olar ózderine tekserýmen kelgen organnyń tekserý paraǵymen já­ne tekserý tártibi berilgen jaýap­pen tanysýynyń máni zor. Bul jobanyń bir artyqshy­lyǵy, kásipkerge tekserýshi tekserý kezinde quqyq buzýshylyq jasasa ony dereý habarlaýǵa múm­kin­dik berilgen. Mundaı rette bul júıe kásipkerdiń ol habarla­masyn ol zańsyzdyq oryn alǵan aımaqtyń prokýratýra organyna avtomatty túrde birden túsiredi. Mundaı habarlamaǵa Bas Prokýrordyń nusqaýymen aýmaq­tyq prokýratýralarda arnaıy qu­rylǵan jedel toptar birden ara­la­sady. Quramyna aýmaqtyq prokýratýralar, komıtet basqar­ma­lary qyzmetkerleri, kásipker­ler­diń qoǵamdyq birlestikteri men buqaralyq aqparat qural­da­ry ókil­deri kiretin toptar kásip­ker­lerdiń quqyqtarynyń buzy­lýy­nyń kez kelgen dabylyna dereý aralasyp, ol jerge birden jetip, kásipkerdiń ózine tikeleı jo­ly­ǵyp, máseleniń anyq-qanyǵyn sol jerde-aq sheship ketedi. Bul arada kásipkerlerdiń pro­ký­rorlarǵa habarlasýdan qaýip­te­netin eshbir jóni joq, óıtkeni, jedel toptardyń áreketi ózderi­nen kómek suraǵan kásipkerlerge qar­sy eshbir jaǵdaıda da jumsal­maı­dy. Keıbir jaǵdaılarda kásip­kerge tıisinshe túsindirýler aı­tylýy múmkin. Bul joba qazirdiń ózinde óz jemisin berip otyr. Ol qosyl­ǵan­nan keıingi birinshi aıdyń ózinde bir jarym myń kásipker ınternet arqyly óz tirkeýlerin tekserip úlgerdi, al olardyń 550-i ony mobıldi baılanys arqyly-aq júzege asyrǵan. Al kásipkerlerden kelip tús­ken habarlamalardyń 62 paıy­zyn­da zań buzýshylyqtyń oryn al­ǵany rastalyp, olar boıynsha 23 adamǵa ákimshilik is qozǵaldy, qal­ǵandary boıynsha yqpal etý­diń bas­­qalaı sharalary qoldanyldy. Máselen, Pavlodar oblysy­nyń Ýspen aýdanynyń prokýra­tý­ra­sy kásipker Ábildınovtiń elektrondy portal arqyly jasa­ǵan habarla­masyna dereý arala­syp, zańsyz tekserý júrgizýdiń jolyn kesti. Sóı­tip, oǵan kináli Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstr­ligi­niń eki qyz­met­keri ákim­shilik jaýap­qa tartyldy. Bul joba engizilgennen beri osy jyldyń birinshi toqsanymen salystyrǵanda ekinshi toqsanda zańsyz tekserýlerdi tirkeýden bas tartý sany 65 paıyz artty. Endi kásipkerlerdiń tirkeýdi tekserip, ol durys bolmasa dereý prokýratýra organdaryna dereý habarlaı alatynyn biletin memlekettik organdar budan bylaı tirkeýsiz tekserý júrgizbeıtin bol­dy, al onyń barysynda negizsiz tekserýlerdiń joly kesilip otyratyny sózsiz. Jalpy alǵanda, bul ádisti en­gizý zań buzýshylyq týraly habar­lamalarǵa aralasýdyń jedeldigin birden arttyrýǵa múmkindik berip, zańsyz tekserýlerdiń aldyn alyp, olardan kásipkerlerge keletin ke­leń­siz saldarlardy azaıtý jónin­de­gi jumystardyń tıimdiligin eseleı túseri sózsiz. Marat AHMETJANOV, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy.