Ár jańa jylda oqyrmannyń súıikti gazetinen tyń oılar kútýi – zańdy qubylys. Táýelsizdiktiń alǵashqy jıyrma jyldyǵy qarsańynda jetken bıikterimizge marqaıa otyryp, jetpegenimiz ben joǵymyzdy túgendep saralasaq, ol da eseıgen sananyń óskeleń talaby dep uǵynǵan jón. Mine, osy mejeden baǵamdasaq, qazir jer betindegi eń bir órkenıetti elderdiń jetken asýlarymen qatar jete qoımaǵan órisin de dúrkin-dúrkin saralap otyrý kerektigi alǵa shyǵady. Sonyń eń bastysy – qazirgi teledıdar men kıno tabystaryna toqmeıilsip, kitap tırajyn shómeıtýge salynyp, kitap oqýshylar sanyn jyldan-jylǵa shuntıtyp kele jatqanymyzdy da anyqtap, saralaıtyn kez jetti. Túrli ǵylym salasyndaǵy bilgirlerdiń eńbekterin tizbeı-aq, osy oraıda ózimniń baıqaýlarymdy ortaǵa salǵym keledi. Aıtalyq, sizdiń balańyz búgin jeti basty dáý beınelengen mýltfılmdi kórdi deıik, erteńinde sol balaǵa ájesi jeti basty dáý beınelengen ertegini oqytty. Aıyrma bar ma? Men qadap aıtar edim: aıyrma – jer men kókteı. Birinshide – kıno jasaýshylar qansha ysylǵan sheber bolsa da, jeti basty dáýdi belgili bir adamnyń topshylaýy boıynsha ǵana shektep kórsetti. Ekinshide – ertegimen bala ózi kezdesti. Ejiktesek, birinshisin qansha dáriptesek te, ol shaınap bergen asqa uqsaıdy da, ekinshisi – ár balanyń ózi shaınap jegen tamaǵyna uqsaıdy. Bastapqysy, ıaǵnı bireýdiń aýyzǵa salyp shaınap usynǵan asy bala úshin dámdi me, joq, balanyń óz tisimen shaınaǵany juǵymdy ma? Saralaıyqshy, aǵaıyn! Baıaǵyda kıno men teledıdar joq kezde bala ájesinen, ne atasynan ertegi tyńdaǵanda, taýdaı bolyp jyljyǵan alyp dáýdi ózi elestetip, soǵan tańdanbaýshy ma edi? Endi kelip: “Joq, sen ózińshe saraptap áýre bolma! Biz qalaı usynsaq, sonymen tynsańshy, ıaǵnı qııaldap áýre bolmaı-aq, sol berilgendi qabyldaýmen shektel, ózińshe saralap, áýrelenip qaıtesiń? Báriń bir meniń túsinigimniń tusaýynda qamalyńdar da, bir syzyq boıynsha ǵana júre berińder. Basqa álemdi izdeımin dep, bas qatyrmańdar!” – deýimiz búgin ósip kele jatqan balalar úshin de, al erteń jalpy ult, halyqtar bolashaǵy úshin de kúrmeý, qııanat bolyp shyqpaı ma? Endeshe, nege burynǵy bar dástúrdi: atasy men ájesiniń ertegi aıtýyn jáne nemeresiniń atasy men ájesine ertegi oqyp berýin umytyp bara jatyrmyz? Máseleniń basy ertegi oqý bolsa, onyń jalǵasy retinde ult maqtanyshy M.Áýezov tárizdi alyptardyń shyǵarmalaryn oqýshylardyń ózi oqyp, shyǵarma jazýlary kúni keshe keńes ókimeti kezinde qalaı qanat jaıyp edi? “Sosıalızmnen bezgenniń jóni osy eken” – dep, sosıalızm kezinde jetken rýhanı tabystarymyzdan, ıgi dástúrlerimizden bas tarta berýimiz qalaı bolar eken? Mazmundama, shyǵarma jazý dástúrin mansuqtap, sol “Abaı joly” dáýirnamasyn oqýshylardyń ózi oqyp, ózi saralamaı jatyp, “Abaıdyń áıeli nesheý?” tárizdi kisi kúlerlik saýaldardy taýyp alyp, test deımiz be, basqa deımiz be suraýlar toptamasyn usynyp, oqýshylardy oılanyp, saraptaýǵa emes, tek belgili bir derekterdi jattaýǵa ǵana úıretsek, qaı bıikke jetpekpiz. Osynyń bárin saralamaı jatyp, naǵyz ǵalym, jazýshylardy jınap aqyldaspaı jatyp, ázirshe “jaǵymdy” delingen tyńdaǵyshtardy, ne aıtylsa bas shulǵı beretin bir top jaǵympaz bilgishterdi qansha aspandatqanmen, erteń sonymen qaıda baratynymyzdy, ne utyp, ne utylatynymyzdy dáıektemeı, qur dańǵaza urandardy áýeletýmen biz qaıda bara alamyz? Mine, “bizdiń mektepterimizde qazir ne jetpeıdi?” degen saýal berilse, biz: “Keshegi keńes ókimeti kezindegi jetken bıigimiz – shyǵarma jazdyrtýǵa qaıta oralýymyz kerek!” – degendi qaıtalap qaqsaǵymyz keledi. Bul – bir kemshilik bolsa, ekinshi olqylyq – keshegi keńes ókimeti tusynda sol “Abaı joly” týyndysyn ár jylda kóp tırajben shyǵaryp otyrý dástúrinen de aıyrylyp qaldyq. Alysqa barmaı-aq, 1981 jyly “Qyzdar, jigitter” degen meniń kitabym otyz myń danamen shyǵarylyp, ol bir aı ishinde satylyp ketse, qazir sony qaıta qarap, jetildirip, baspaǵa usyndym. Endi sol otyz myń túgil, bes myń qylyp shyǵaratyn baspa tabylmaı otyr. Sonda ne bolǵany? Qazir kez kelgen qazaq mektebi kitaphanasyna baryńyzshy. Onda M.Áýezovtiń “Abaı joly” dáýirnamasy 50-100 mólsherinde bolsa, qýanar edik qoı! Al sol qazaq mektebi kitaphanasynan sol kitaptyń birde-bir danasy tabylmasa she? Sol mektepti jyl saıyn kemi 20 bala bitiredi eken, al sol jıyrmanyń bir de biri “Abaı jolyn” oqymasa, ol neni kórsetedi, aǵaıyn? Sonda bizdiń kim bolǵanymyz? Erteńin saraptamaǵan basshy da, bolashaǵyn ýaıymdamaǵan qosshy da búgin taıtańdap júre bergenimen, erteńgi óskeleń urpaqqa ne aıta alady?
Qýandyq Máshhúr-JÚSIP,
S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
