UIYMNYŃ BASTY QURALY – SAIаSI ÚNQATYSÝ

О́tken kezeńderdiń tarıhı oqı­ǵalaryn elep-eksheıtin bol­saq, búginde bedeldi halyqaralyq uıymnyń birine aınalǵan Eý­ropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymynyń (EQYU) dúnıege kelýi jeńil bolmaǵany anyq baıqalady. Qorytyndy qu­jatqa qol qoıylmas buryn, Ke­ńes­ter Odaǵy men Batystaǵy bir­qatar elderdiń arasynda birneshe jylǵa sozylǵan kópjaqty kelis­sózder júrgizildi. Kelissózderdiń nátıjesinde EQYU-ny qurýmen qatar, strategııalyq qarý-jaraq­ty shekteý týraly jáne basqa da birqatar halyqaralyq qujattarǵa qol qoıý uıǵaryldy. Al Qorytyndy qujatty ázir­leý barysynda kelissózderge qa­tysýshylar qurylýǵa tıis Uıym­nyń qaýipsizdik júıesiniń sol kez­degi bar bloktyq qurylym­dar­dan basty ereksheligine aıryqsha mán berdi. Ol erekshelikter my­nalar edi: Uıymnyń qyzmeti syrtqy qaýip-qaterdiń aldyn alýǵa baǵyttalýy tıis. Sonymen qatar, Uıym belgili bir deńgeıde, dálirek aıtqanda, “qyrǵı-qabaq soǵys” jyldarynda ıadrolyq dıp­lomatııa men saıası bloktyq qarama-qarsy turýdyń aıasynan shyǵa alatyn birden-bir uıym bo­lýy kerek. О́ıtkeni, sol kezeń­derde Keńester Odaǵy men Batys arasynda “qyrǵı-qabaq soǵys” órship turǵan bolatyn. EQYU-nyń qurylyp, jumys isteı bas­taýy osy “qyrǵı-qabaq soǵysty” edáýir báseńdetýge erekshe zor yqpal etti. Helsınkı Qorytyndy akti­si­ne qol qoıylar aldynda Eý­ro­padaǵy (Albanııadan basqasy) barlyq elderdiń jáne AQSh pen Kanadanyń syrtqy ister mı­nıstr­leri kezdesip, kelissóz júr­gizgen bolatyn. Onyń nátı­je­sinde mınıstrler ortaq uıǵarym­ǵa kelip, óz elderiniń Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máseleleri jónindegi kózqaras­ta­ry men ustanymdary mazmundal­ǵan “Kógildir kitapty” bekitti. Ondaǵy usynystar jınaqtala kelip, Helsınkı Qorytyndy qujatynyń 1-pýnktinde: “Keńes­ke qatysýshy memleketterdiń bar­lyǵy oǵan egemen jáne táýelsiz memleketter retinde tolyq teńdik jaǵdaıynda qatysady. Keńes áskerı odaqtardan tys ótki­zile­di”, – dep kórsetildi. Buǵan qosa, qujatta Syrtqy ister mınıstr­leriniń keńesinde sheshimder tek konsensýs boıynsha qabylda­na­tyny naqtylanǵan. Bastapqyda Qorytyndy ak­tide Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesinde úsh “qorjynǵa” jatatyn máseleler talqylanady dep kór­se­tilgen edi. Onyń birinshisi – áskerı-saıası qaýipsizdik pen qarý-jaraqqa baqylaý ornatý, ekinshisi – ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnı­ka­lyq jáne ekologııalyq ynty­maq­tastyq, al úshinshisi – gýma­nı­tarlyq saladaǵy yntymaqtastyq pen adam quqyǵy máseleleri. Sol jyldary eki saıası ıdeologııanyń ózara teketiresi asqynyp, naǵyz sharyqtaý shegine jetip turǵan edi. Sondyqtan bolsa kerek, Batys memleketteri Uıymdaǵy negizgi ju­mys baǵyttaryn úshinshi “qor­jyn­men”, al Keńester Odaǵy bastaǵan sosıalıstik elder ekinshi “qor­jyn­men” baılanystyrýdy maqsat etti. О́ıtkeni, sosıalıstik elder úshin Batystaǵy memlekettermen eko­no­mıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq baılanystardy damytýdyń mańyzy zor bolatyn. Osynyń saldarynan qaýipsizdik máseleleri kóp jaǵdaıda ekinshi qatarda qalyp júrdi. Arada ondaǵan jyldar ótkende bul olqylyqtardyń orny tolty­ry­lyp, ekinshi qatarda qalyp qoı­ǵan qaýipsizdik máselesi birinshi qa­tarǵa qoıyldy. Buǵan ótken ǵasyr­dyń 90-shy jyldarynyń basynda Jer sharynyń altydan bir bóligin alyp jatqan Keńes Odaǵynyń ydyraýy tikeleı áser etkeni anyq. Tanymal saıasatkerler bul jyl­dardy EQYU-nyń jańa tynysy ashylǵan kezeń dep baǵalaıdy. Onyń ústine EQYU 1992 jylǵy Hel­sınkı sammıtinde BUU Jar­ǵysyna sáıkes Vankýverden Vla­dı­vos­tokqa deıingi eýroatlantıkalyq keńistikte áskerı-saıası turaq­ty­lyq­ty qamtamasyz etýge jáne yn­ty­maqtastyqty damytýǵa jaýapty óńirlik Uıym dep tanyldy. Osy­laısha, Uıymnyń turaqty qury­lymdary qurylyp, jer-jerlerde, ásirese, “ystyq núktelerde” mıs­sııalary jumys isteı bastady. Helsınkı Qorytyndy quja­tyn­da oǵan qatysýshy elderdiń óz­ara qarym-qatynastarynda bas­shy­lyqqa alynatyn negizgi on qaǵıda bekitilgen bolatyn. Olar – ege­mendik teńdik jáne egemendikti qur­metteý, kúsh qoldanbaý jáne qoqan-loqy jasamaý, memlekettik shekaralardyń myzǵymastyǵy, memleketter jeriniń tutastyǵy, daýly máselelerdi beıbit túrde retteý, bir-biriniń ishki isterine aralaspaý, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteý, halyq­tardyń teńdigi men óz taǵdyryn ózi sheshý quqyǵy, memleketter ara­syn­daǵy yntymaqtastyq, halyq­ara­lyq quqyq boıynsha mindet­te­melerin adal oryndaý. Osydan 35 jyldaı buryn naqtylanǵan bul qaǵıdalar áli kúnge saqtalyp ke­le­di. Sondaı-aq sol jyldary bel­gi­lengen EQYU qyzmetiniń úsh “qor­jynyndaǵy” máseleler de aıtar­lyqtaı ózgeristerge ushyraǵan joq. Mine, bul – Uıymnyń bastapqy kezde-aq óz qyzmeti men baǵyt-baǵ­daryn tııanaqtap alǵanyn kór­setedi. Kezinde, naqtyraq aıtqanda, 90-shy jyldardyń basynda EQYU-ny “Eýropalyq BUU-ǵa” aınaldyrý úrdisi kúsheıgeni jasyryn emes. Qaı jaǵynan alǵanda da, bul úlken qatelik edi. О́ıtkeni, Birikken Ult­tar Uıymynyń mártebesi de, at­qa­rar mindeti de asa aýqymdy jáne onyń sheshimderi oryndalýy tıis. Al EQYU bolsa, zańdyq sıpattaǵy emes, saıası sıpattaǵy sheshimder qa­byldaıtyn qurylym bolyp tabylady. 2000 jyldan bastap EQYU qyz­metiniń jańa kezeńi bastaldy, qyzmet aıasy edáýir keńeıe tústi. Saıasatker-sarapshylardyń paıym­daýlarynsha, buǵan 2001 jylǵy qyr­kúıekte AQSh-ta bolǵan lań­kes­tik oqıǵalar sebep boldy. Sóı­tip, Uıymnyń kún tártibine jo­ǵa­ryda atalǵan úsh ólshemmen qatar, jańa qaýip-qaterlerdiń aldyn alý máselesi de qoıyldy. Sodan bergi jyldarda EQYU tarapynan júzege asyrylǵan is-sharalar kórsetkenin­deı, Uıym qyzmeti jergilikti jer­ler­de de jandanyp, balamasy joq qurylymǵa aınaldy. Buǵan qazirgi kezde Uıym qyzmetkerleriniń Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy, Shy­ǵys Eýropadaǵy, Kavkaz ben Or­talyq Azııadaǵy elderde 18 mıssııa boıynsha jemisti jumys atqaryp kele jatqany naqty dálel bolady. Osy tusta aıta keteıik, kezinde Iýgoslavııadaǵy, Makedonııadaǵy, Taýly Qarabaqtaǵy oryn alǵan qaq­tyǵystardy aýyzdyqtaýǵa osy EQYU yqpal etken bolatyn. Sonymen, EQYU óziniń 35 jyl­dyq tarıhynda saıası únqa­ty­sýdy joǵary deńgeıde júrgizýshi ma­ńyzdy forým bolyp tabyla­tyn­dyǵyn kórsetip berdi. О́ıtkeni, Uıym qarý-jaraqqa baqylaý ja­saý­dy, qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi, saılaýlardy baqylaýdy qosa al­ǵanda, asa aýqymdy máselelermen aınalysyp keledi. Al Uıymnyń qurylǵanyna 35 jyl tolýynyń Qazaqstan tóraǵalyǵyna tuspa-tus kelýi elimizge qosymsha jaýap­ker­shilik júkteıtini belgili. Otany­myz­dyń tóraǵalyqty da, Uıym me­reıtoıyn da oıdaǵydaı atqaraty­ny­na senim mol. Oǵan Qazaq­stan­nyń tájirıbesi de, saıası-eko­no­mıkalyq áleýeti de jetedi.

Álısultan QULANBAI.