Búginde órkenıetti elderde taǵamdaný salasy men taǵamtaný ǵylymyna asa úlken mán berilip otyr. Ondaǵy týyndaǵan máselelerdi sheshý maqsatynda úlken ister de atqarylyp jatyr. Qazaq eli de sol órkenıet ishinde, mádenıet kóshinde keledi desek te, taǵamdaný men taǵamtaný salasynda oılasatyn máseleler barshylyq sııaqty.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) saraptaýy boıynsha álemdegi ólim-jitimniń 60 paıyzy durys taǵamdanbaýdan bolatyndyǵy anyqtalǵan. Durys tamaqtanbaý degenimiz, kedeı elderdegi azyq-túlikterdiń jetkiliksizdigi ǵana emes, sonymen birge taǵamdardyń sapasyzdyǵynan, ondaǵy adam aǵzasyna óte qajetti ıod, temir sııaqty zattardyń jetispeýshiliginen Jer sharynda 1,5 mıllıardtan astam adam zardap shegip otyrǵan kórinedi. Ǵalymdardyń dáleldeýinshe, adam óz ǵumyrynda 60 tonnaǵa jýyq taǵam ónimderin jese, al dastarqan basynda orta eseppen 3 jyl ýaqytyn ketiredi eken. Bul esep ózin ózi qurmetteı biletin adam úshin “Biz osy qalaı tamaqtanyp júrmiz? Qandaı nan jep júrmiz?” degen saýal tóńireginde bir mezgil oı qorytýǵa ábden negiz bolady. Adam etten “shyǵady”, maıdan “shyǵady”, taǵy basqalardan jerıdi, biraq “nanan shyqtym” degen pendeniń pikirin estimeısiz. О́ıtkeni, astyń atasy – nan. Taǵamdardyń ishinde adam densaýlyǵy úshin asa mańyzdy ról atqaratyny da nan ónimderi. Al nan ónimderi kóbinese aýylsharýashylyq daqyldardyń ishindegi bıdaı unynan daıyndalady. Osy bıdaı unynan pisirilgen makaron, kondıter jáne nandardyń quramyndaǵy adam aǵzasyna qajetti makro-mıkroelementter, ıod, temir, t.b. jetkilikti mólsherde me? Ol adam aǵzasynyń qajettiligin qamtamasyz ete ala ma? – О́kinishke qaraı, – deıdi burynǵy fızık, búgingi kásipker Bazar Uzabaev, – qarapaıym halyq paıdalanyp júrgen nan taǵamdarynyń quramynda ıod pen temir sekildi, taǵy basqa paıdaly elementterdiń az mólsherde ekeni anyqtalyp otyr. О́ıtkeni, búgingi tamaq ónerkásibi salasynda ıod pen temir jetispeýshiliginiń ornyn toltyrý nemese taǵamdardy osy mıkroelementtermen baıytý (fortıfısırovanıe) máselesi keńestik dáýirdegi eski júıe boıynsha júzege asyrylyp keledi. Iаǵnı, ıodtalǵan as tuzyn paıdalaný nemese jarnamadan túspeıtin “Iodomarın” sekildi sheteldik preparattar arqyly máseleni túbegeıli sheshýge tyrysady. Men fızık retinde halyqqa ıodtyń eki túri bar ekenin bilgen jón deımin. Joǵaryda aıtylǵan ıod – neorganıkalyq ıod, sondyqtan ony mólsherden kóp paıdalaný adam densaýlyǵyna zııandy. Qordaılyq kásipker Bazar Uzabaevty biz buryn fızıka pániniń muǵalimi, tipti oblystyq bilim basqarmasyn basqarǵan bilikti basshy retinde biletinbiz. Biraq sońǵy on jyldyń bederinde kásipkerlikke birjola den qoıypty. Kásipkerliktiń ishinde nan ónimderin shyǵara bastaǵaly beri onyń sapasyna da basa nazar aýdara bastapty. Álbette, bári de halyqtyń basy aman, baýyry bútin bolýy úshin. – Jalpy tabıǵatta, – degen bizben áńgimesinde Bazar baýyrymyz, – astyq tuqymdas ósimdik ishinde júgeri, arpa, suly, soıa, qaraqumyq, as burshaǵy, noqat, tary jáne fasoldyń tabıǵı quramynda adam aǵzasyna asa qajetti ıod, temir sekildi paıdaly makro-mıkroelementter kóp bolady. Biraq qazirgi taǵam ónerkásibinde qoldanylyp júrgen tehnologııalyq ádis-tásilder ekonomıkalyq jaǵynan qymbattyǵy bylaı tursyn, óńdeý prosesinde aty atalǵan daqyldardyń boıyndaǵy paıdaly makro-mıkroelementterdi joıyp jiberedi. Ásirese, gıdrotermııalyq óńdeý kezinde ıodtyń ushyp ketý jaǵdaıy óte kóp oryn alady. Mine, osy tusta qordaılyq kásipkerdiń ilgeride fızıka páninen dáris berip, fızıka ǵylymyn jete oqyǵany kómekke keldi deýge negiz bar. Ol eki jyldyń ishinde jańa stanok oılap tapty. Bazar Uzabaevtyń “noý-haýy”, ıaǵnı jańasha tásili – qurǵaq óńdeý arqyly júgeri, arpa, suly, soıa, qaraqumyq, as burshaǵy, noqat, tary jáne fasoldyń quramynda ıod, temir sııaqty taǵy basqa makro-mıkroelementter tolyq saqtalady. Onyń ámbebap astyq óńdeý máshınesi Qazaqstan Ulttyq patent vedomstvosy arqyly patenttelgen. 53 túrli kompozıtti (aralas) unǵa berilgen ınnovasııalyq patenti Ulttyq taǵam akademııasynyń saraptama qorytyndysymen, respýblıkalyq tamaq qaýipsizdigi sertıfıkattaý ortalyǵynyń saraptamasymen jáne sertıfıkatymen tehnıkalyq standart jasalynyp, respýblıkalyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stansasynda bekitilgen. Búginde ǵylymǵa súıengen kásipker “Qazaqstannyń ulttyq ınnovasııalyq nan ónimderi” jobasy aıasynda Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetiniń “Nan ónimderiniń tehnologııasy” kafedrasymen birlesip kompozıtti (aralas) undardy ozondalǵan sýmen aralastyrý arqyly jańa nan ónimderin (nan, kondıter, makaron) qolǵa alyp, Almaty, Taraz qalalary men Qordaı aýdanynyń halqyna usynýda. Ol nandardyń quramynda ıod, temir tapshylyǵy degen joq. “Qordaı nan” JShS shyǵarǵan nan ónimderi 2008-2009 jyldardaǵy halyqaralyq kórmelerdiń jeńimpazy dep te tanyldy. “Qazaqstannyń ulttyq ınnovasııalyq nan ónimderi” atty jobaǵa ǵylymı jetekshilik jasaǵan professor Áýelbek Istaıulynyń da úlesi zor. – Ozondalǵan sýmen aralastyrý demekshi, ozon – emdik tabıǵı gaz – densaýlyq kepili. Ozonnyń, negizinen, medısına salasynda keń qoldanylatyny belgili. Qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy salasynda da qoldanyla bastady. О́ıtkeni hlormen salystyrǵanda onyń dezınfeksııalyq qasıeti 10 ese artyq ekeni anyqtalǵan jáne adam densaýlyǵyna zııansyz. Qarapaıym mysalmen aıtsaq, ozondalǵan sýdyń tazalyǵyn Alataýdyń basyndaǵy aýamen salystyrýǵa bolady. Eýropa elderi sýdy tazalaý kezinde hlordyń ornyna búginde ozondy qoldanýda, – deıdi fızık-ónertpaqysh-kásipker. Demek, Bazar Uzabaev nan ónimderinde ozondalǵan sýdy qoldanýda elimizde ǵana emes, jaqyn shetelderdiń ishinde de birinshi bolyp tájirıbe jasap otyr. Bul qoldaıtyn, qýattaıtyn jańalyq. Nan ónimderinde ozondalǵan sýdy qoldanǵan kezde túrli jaqsartqyshtar, dámin jaqsartý úshin qosylatyn hımııalyq qospalar qoldanylmaıdy. Ońtústik óńirdiń qamyrlylyǵy tómen undaryn da qoldanýǵa bolady, olardyń sapasy soltústik óńirdiń unynan daıyndalǵan nan ónimderinen kem emes. Joba jetekshisi Bazar Uzabaev, ınjener-tehnolog Nurbolat Jurynbaev, tehnolog Maratkúl Tileýjanovalardyń izdenisi kóp uzamaı barsha qazaqstandyqtardyń ıgiligine aınalatynyna kúmán joq. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy, Qordaı aýdany.
