Fın taǵylymy

Tamasha tóltýma

Bizde bilim salasyn re­for­malaýǵa baılanysty halyq­aralyq sarapshylardyń den qoıyp, qoldap otyrǵany – Fın­lıandııanyń qyryq jylǵa jýyq júrgizip, úzdik nátıjege qol jetkizgen júıesi. 5,5 mıllıonnan astam halqy bar el toqsanynshy jyldardan bastap bilimniń joǵary nátıjelerin kórsete bastady. Fınlıandııa eko­nomıkalyq bá­sekelestik kór­setkishi, ómir sapasy men jalpy ál-aýqa­tynyń orta deńgeıine qa­ramastan, pedagogıkalyq jáne ekonomıkalyq maqsatta anglo-amerıkalyq elderge uqsamaıtyn basqa joldy kór­sete bildi. Fın­­lıandııadaǵy úrdistiń bes erek­sheligi bar. Biri­nshiden, bilim berý isin jań­ǵyrtýda syrttan tańylǵan tujyrymdamany almaı, shyǵarmashylyqty tárk etpeı, qaıta órisin keńeıtetin ustanymǵa negizdelgen tól­týma tujyrymdama bekitti. Ekinshiden, muǵalimderdi jergilikti áleýmettik ortaǵa etene baılastyryp, ýnıversıtetterde joǵary bilim alǵan mamandarǵa óz qabiletin damytyp, ony shyǵarmashylyqpen júzege asyrýǵa tirek bola­tyn shyǵarmashylyq orta qalyp­tastyrdy. Muǵalimder bilik­tiligin kóterýdiń tıimdi joly retinde bir-birimen tájirıbe al­masyp otyrýyna jaǵdaı ja­sady. Mektepter de tyǵyz baılanysyp, tájirıbe bólisip otyrady. Olardyń oıynsha, oqshaýlaný, ózara jarysý be­re­keli sharýaǵa uıytqy bola al­maıdy (Bul − muǵalimderdiń júrdim-bardym bilim alyp, jumysqa ornalasqanynan ket­keni tez bolatyn, atqa­ry­lyp jatqan reformany jú­re­gimen qabyldamaıtyn, sha­rýa­nyń nátıjesin tek test qorytyndysymen baǵalaıtyn, shyǵar­­mashylyqtan ada, ujym­dyq jaý­apkershilikti, jergilikti erek­­­shelikti eskermeıtin An­g­­­lııa men Amerıka júıesinen múl­de bólek). 
Úshinshiden, balalardy «qa­lalyq», «dalalyq» dep ala­laý­ǵa jol bermeıtin, birkelki bilim beretin, toǵyz jyldyq mekteptiń belgili bir kezeńinde oqýshylardyń teń jarymynan astamy qandaı da bir ma­man­dyq ıgerip shyǵatyndaı pedagogıkalyq strategııa qa­byldandy. Tórtinshiden, oqý baǵdarlamalaryn ázirleý men oqýshylar jetistigin baǵalaýda muǵalimderge shyǵarmashylyq erkindik berilip, sharýasyna ujymdyq jaýapkershilikpen qaraý qabiletin qalyptastyrdy. Besinshiden, áleýmettik baı­lanystardyń berik ornyǵýyna, jergilikti ózin ózi basqarýdyń qanat jaıýyna jol ashyp, reforma qoǵamnyń biregeı júıesimen tyǵyz baılanysta júzege asy­­ryldy. Munyń barlyǵy fınderdiń ulttyq bolmysynan bas­taý alyp, memlekettik múd­de­simen bir arnaǵa toǵysady. Baǵ­darlamanyń altyn arqaýy da, daralyǵy da, tartymdylyǵy da osy qoǵammen qabysyp, halyq­pen tabysyp jatqan buqa­ralyq sı­patynda. Utym­dylyǵyn jete dáleldegen, ómirsheńdigi men keleshegin tas­taı qylyp bekitken bul joba tórtkúl dúnıege úlgi bolyp otyr. Fınlıandııalyqtar bú­ginde álemdegi eń bilimdi ha­lyq sanatynda.

«Bilimdi ult kúshpen qalyptaspaıdy»

Fınlıandııadaǵy reformany bastaǵan bilim jónindegi ulttyq komıtettiń bas dırektory Vılho Hırvı «Bilimdi ultty kúshpen qalyptastyra almaısyz», deıdi. Ol isti alǵa jyljytý úshin oqytýshylar men oqýshylardyń únine qu­laq túrýge shaqyrǵan. Al fın muǵalimderi kásiptik bilik­tiligimen sanasýdy, baǵdar­lama­lar ádistemesin jasaýǵa er­kimen qatystyrýdy já­ne kúsh­pen basqarýdy doǵarýdy talap etken. Bul jó­ninde V.Hırvı «Biz bilim berý­diń jańa mádenıetin qalyp­tas­tyrýdamyz, sheginýge jol joq. Onyń altyn ózegi – bilim berý júıesi basshylyǵy men mektep muǵalimderi arasyn­daǵy berik senim. Osy senim­niń arqasynda olar bilim berýdiń jańa má­denıetin qa­lyptastyryp, álem­ge úlgi etip usyna aldy», dedi. 
Qazir qaı salada da jedel tabysqa jetýge umtylamyz. Biraq bilim taban asty tabys­ty talap etýge kónbeıtin erekshe qurylym. Asyǵystyqtyń aqyry kúıreı jeńilýge soq­tyrady. Sondyqtan oǵan refor­manyń ár kezeńindegi jetis­tikteri naq­tylanǵan já­ne ǵalymdar, saıasatkerler, mektep dırektorlary men muǵa­limderdiń qatysýymen pysyqtalǵan strategııa arqy­ly ǵana qol jetkizýge bolady. Zertteýshiler Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Fınlıandııadaǵy bilim berý isin úsh damý kezeńine bólip kórsetedi: 1945-1970 jyldar ara­lyǵy − soltústiktegi ag­rar­ly elden damyǵan ındýstrııaly elge aınalý arqyly bilim berýdegi múmkindikterge barshanyń teńesýine qol jetkizdi; 1965-1990 jyldar aralyǵy − teh­nologııanyń qar­qyndy damýy men ınno­vasııanyń ósýindegi jáne qyzmet kórsetý sapasynyń artýyndaǵy memlekettiń ózin­dik modeline oraı, jalpy bilim beretin memlekettik júıeni qa­­lyptastyrýdy qolǵa alý; 1990-jyldardan búginge deıin − bilim men joǵary tehnologııaǵa negizdelgen ekonomıkasy or­nyqqan eldiń bilim berý sapasy men joǵary bilimdi úzdiksiz keńeıtý jyldary. Mine, al­ǵash­qy kezeńdi aıtpaǵanda, sol­­tústiktegi shaǵyn memleket bilim reformasymen qy­ryq jyldan astam júıeli aınalysyp keledi. Fınderdiń bilim berý tarıhy kóńil aýda­rarlyqtaı. Bir qyzyǵy, táýekel sheshimniń kóbi eldiń jaǵdaıy aýyr kezeńderinde qabyldanǵan. Máselen, bilim berýdi jańar­týdyń alǵashqy batyl qadamdary Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys kezinde bastaldy. Iаǵnı, eldegi qıyn jaǵdaıdyń ózekti máseleni jedel sheshýdiń jolyn izdestirýge ıtermeleıtin qýatty kúshke aınalatyndyǵyn kórýge bolady. 

Bes basymdyq

Fınlıandııa bilim sapasy jóninen álemdegi eń joǵa­ry kórsetkishterge jetti. Oǵan mu­ǵalimderdiń ózderin je­til­­dirýge jaǵdaı týǵyzý, oqýshylardy testileýden ót­kizýdi eń tómengi deńgeıge túsirý (olardyń túsi­nýinshe, test – bala biliminiń tolyq kórsetkishi bola almaıdy), bilim berýdegi jaýapkershilik pen senimge mán berý, bilimdi basqarýdy mektep pen aýdan kólemindegi kásipqoı ma­man­darǵa senip tapsyrý arqyly qol jetkizdi. Nátı­jesinde, bi­lim damýynyń jergilikti aı­maqtardaǵy erek­shelikterin eldiń múddesimen qabystyra otyryp, ońtaıly uıymdas­tyrý arqyly birqatar artyq­shy­lyqtarǵa qol jetkizdi. 
Birin­shiden, oqýshylarǵa búkil eldegi mektepterdiń bir­kelki bilim berý deńgeıine jetýge múmkindik jasaıdy, ıaǵnı bilim berý júıesi aımaqtarda birdeı damıdy. Ekinshiden, saladaǵy turaqty damý kórsetkishi ar­qyly bilimdi damytýdyń na­ryq­tyq tetikterge táýeldi saıasattan basqa da balamaly joly bar ekendigin dáleldedi. Bilim berý isin jańǵyrtýdyń fınlıandııalyq úlgisi memleket pen qoǵam, basshylyq pen maman arasyndaǵy ózara senimdilik, óz isine kásibılikpen, shyǵarmashylyq shabytpen kirisý, erteńgi nátıjesine jaýapty bolý ustanymdaryna negizdelgen. Sondaı-aq, bilim berý isin ınspektorlyq tekserý, standarttalǵan bilim baǵ­dar­lamalary joqqa tán, oqý­shylardyń bilimin test arqyly baǵalaý da mańyzǵa ıe emes, «únemi alda bolý» psıhologııasy da jat. Úshinshiden, álem­dik bilim berýde qorda­lanǵan kóptegen máseleniń she­shimin tapty. Máselen, AQSh, Kanada, Anglııa sııaqty elderde oqýshylardyń orta mektepterden erte ajyrap qalatyny, muǵalimderdiń turaqtamaýy, bilimge yntanyń tómendigi, mektepke jas mamandardy tartý, oqý isine basqa memlekettik salalardy jumyldyrý áli ózekti. Al fın elindegi muǵa­limderdiń biliktiligin art­ty­rýdyń tıimdi joldaryn ja­saý, oqýshylardyń mektepten erte qol úzýin boldyrmaý, bilimin baǵalaý, matematıka men tabı­ǵattaný ǵylymdary boıynsha saýattylyq deńgeıin kóterý isine tyń tásilderdi engizýi óne­ge bola alady. Tórtinshiden, kásipkerlik, tehnologııa, mem­lekettik basqarý tıimdiligi, turaqty damý men halyqtyń ál-aýqatynyń joǵarylyǵy ja­ǵynan da aldyńǵy qatardan kó­rinip keledi. Demek, bilim berý isiniń damýy qoǵamnyń basqa salalarymen tindes. 
Bilimniń damýy kásipkerlik pen óndiriste ǵana emes, den­saýlyq saqtaý, jumyspen qam­tý sııaq­ty áleýmettik sa­la­larǵa da jaǵymdy yqpal etedi. Bilimniń qarqyndy damýyna memleket qazynasyna túsken paıdany ádil bólý men áleýmettik utqyrlyqty, memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara senim saıasatyn qamtamasyz etý de tıimdi yqpal etken. Fın­lıandııa tájirıbesi bilim isindegi reformalardan yǵyr bolǵan elderge úlgi-baǵdar bolatyn baıandy is bolmaq. Shaǵyn eldiń jol-jobasy boıynsha kez kelgen eldiń bilim salasyn jolǵa qoıýǵa bolady.

«Fınderdiń asyl armany»

Fın eli júrip ótken uzaq ta tabandy tájirıbeniń erekshe nazar aýdaratyn taǵy birneshe astary bar. Birinshisi – mekteptegi bilim berý isiniń elge tán bolmysyn aldyn ala anyqtap alý. Fın mektebiniń bolmys-bitimine saı keletin maqsat ár fın balasynyń áleýmettik jaǵdaıyna laıyq, qoljetimdi, memleket­ten qar­jylandyrylatyn, jergilikti jerden basqa­rylatyn, jaqsy jasaqtalǵan bazalyq mektep júıesin qurý boldy. Barshaǵa ortaq bul maqsat memlekettik saıasat pen basqarý salasynda berik ornyqty jáne saıası partııalar men memlekettik bılik aýysqan kezde de ózgerissiz qalyp otyrdy. 
Máselen, 1970-jyl­dardaǵy ózgerister ke­zin­de Fınlıandııada 20 úkimet pen 30 bilim mınıstri aýys­qan eken. Biraq osyndaı aýys-túıisterdiń birde-birinde jalpyǵa ortaq bazalyq mektep júıesin jasaý jónindegi maqsatqa qylaýdaı ózgeris jasalmaǵan. Sondyqtan da muny keıbir zertteýshiler «Fınderdiń asyl armany» dep baǵalaıdy. Demek, bilim júıesin jańǵyrtqysy keletin elderge bireýden kóshirgennen góri, asyl armanyńdy aldyn ala anyqtap alǵanyń durys degendi nusqaıdy. Ekinshi – árıne, mundaı sátte álemniń san alýan elinen úırenetin jaıttardyń nemese sol elderdiń aqylman keńesshileriniń kóbeıetini belgili. Bul ahýaldy fınder de basynan ótkizdi. Dál irgedegi Shvesııadan bastap, alystaǵy AQSh, 1995 jyly ózderi múshe bolyp kirgen Eýroodaqqa deıin keńesshiler jiberip, qol sozyp jatty. Bilim salasyndaǵy mamandar barlyǵymen qa­nattasyp jumys istedi, biraq, aqtyq nátıjesinde olar Fın­lıandııanyń búgingi damyǵan bilim júıesiniń irge­tasyn qalaýda ózindik tól­týma jol taba aldy. Ony qazir álemde «Fın joly» dep ataıdy. Bul jol jańa ǵasyr bederindegi jahandyq reformalaý tájirıbesinen múlde bólek sıpatqa ıe. «Fın joly» ozyq úlgilerdi qoryta, óz eline beıimdep, baıyta otyryp júzege asyrýdyń ozyq úlgisin kórsetedi. Qoǵam men memleket arasyndaǵy senimdi nyǵaıtý, jer­gilikti bastamalarǵa erik berý, ártúrlilikke keń óris ashý – mine, fın tájirıbesi engizgen jańalyqtar. 
On­daǵy pedagogıkalyq tu­jy­rymdar basqa elderde qol­danylǵan. Anglııanyń mektep baǵdarlamalaryn túzý, Ame­rıkanyń birlesip oqý ádis­temesin, sol elderdegi matematıka men tabıǵattaný pánderin oqytý ádistemeleri, mektep basqarý isi sııaqty kóptegen ozyq dástúrlerdi ataýǵa bolady. Artyqshylyǵy – álemdik ozyq tájirıbelerdi qu­rastyryp kóshire salmaı, fın halqynyń maqsat-muratymen qabystyra bilýinde. 
Taǵy bir ońtaıly sheshilgen másele – mektepke ozyq oı­ly jas mamandardy tartý. Ádet­te, álemdik tájirıbede jastarǵa jańa tehnologııamen joǵary deńgeıde bilim berý kerek jáne jaǵdaıyn jasap, jalaqysyn kóbeıtý kerek degen ýáj aıtady. Fınlıandııada eki másele de sheshilgen. Ásirese, muǵalimderdiń eńbegin baǵalaý, jalaqy tóleý máselesi joǵary deńgeıde. Biraq, fın tájirıbesi eki jaǵdaıdyń da jastar úshin azdyq etetinin kórsetip otyr. Onda muǵalimder oqý baǵdarlamalaryna jetekshilik etedi, oqýshylardyń bilim daǵdylaryn baǵalaıdy, mektep isin jetildirýdi jurtshylyqty qatystyra otyryp sheshedi. Álbette kópshilik muǵalim ma­­mandyǵyn tańdaýda óziniń bilim-biligin jas urpaqqa úı­retý, olardy mádenıet pen adamgershilik tárbıege baýlı otyryp qoǵamdy damytý degen izgi tilekte bolady, biraq is júzinde izgi maqsatyn oryndaýǵa múmkinshiliktiń joqtyǵynan taýy shaǵylyp jatady. Al Fınlıandııanyń basqa elderden aıyrmashylyǵy, muǵalimderge osy maqsatyn óz áleýetimen júzege asyrýǵa barynsha qo­laıly jaǵdaı týǵyzǵan. Sondyqtan bul elde muǵalim mártebeli mamandyq sanalady, onyń dárejesi, tipti dárigerler men zańgerlerden de joǵary. Fınlıandııa ýnıversıtetterinde eń joǵary kon­kýrs bastaýysh mektep mu­ǵalimderin daıarlaıtyn ma­mandyqqa bolady eken.
Fın jolyn álemge úlgi retinde usynýǵa bola ma? Árı­ne, basym kópshiligi qol­daıdy. Al qarsylyq bildiretinder eki túrli ýáj aıtady. Birinshisi, Fınlıandııa – bir til men dildi ustanatyn monoultty el, ony AQSh sııaqty eldermen salystyrýǵa bolmaıdy degendi kóldeneń tartady. Biraq sońǵy kezdegi derekter Fınlıandııanyń da ala-qulalyǵyn kórsetip otyr. Máselen, olarda fın, shved, saam tilderi qoldanylady. Orys, eston, somalıı dıasporalary da aýqymdy (barshasy fın tilin ıgergen). Demek, birtektes ult mekeni deýge kelmeıdi. Biraq ult saıasatyn úılesimdi, tıimdi júrgizip otyr. Ekinshisi, jer men halyq kólemi jaǵynan AQSh, Fransııa, Qy­taı, Úndistan sııaqty alpaýyt elderdiń bir aımaǵymen teń. Sondyqtan bilimdi bas­qarý júıesi olarǵa laıyq bo­la bermeıdi degen syńaıda. Sarapshylardyń kópshiligi bul ýájben de kelispeıdi. О́ıt­keni, bas­qarý júıesi eldiń úlken-ki­shiligine táýeldi emes. Sol se­bepti Fınlıandııanyń jer­­gi­likti aımaqtarǵa basym­dyq be­rip, muǵalimderdiń shyǵar­ma­shylyq belsendiligine erik be­rýin barlyq elge engizýge bolady.

Kenjehan MATYJANOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

ALMATY