MEN, QONYSBEK JÁNE KEIIPKER

Táken Álimqulovty taksıge otyrǵyzyp jibergen bir ǵana sát áli kóz aldymnan ketpeıdi. Táken dese kókiregi kúmbirlep ala jóne­letin aǵaıyn kúrdeli dúnıelerdiń kúrmeýin qaıtalap oqyp izdeýge bar. Qaımana bireý sol Táken aǵa týraly “paı-paılap” áńgime aıta bastasa, bir ǵana kezdesýge bola “men de tanımyn” degen kisishe marqaıyp qalamyn. Qyzyq, sol Táken aǵamyz kúnde qasymda júrgen dosym Qonysbek Botpaı­dyń alǵashqy áńgimelerine bir aýyz jyly pikir jazypty. Al Qaraýylbek Qazıev tipti kórgen adamym emes. Biraq, Oral­han Bókeı men Beksultan Nurjeke­ulyn qalaı kórsem, ol kisini de solaı baǵalaıtyn edim. Bizdiń jas kúnimizde Qaraýylbek Qazıevtiń aty dúrkirep shyǵyp, jazǵandaryn tamsana oqyp júrdik. Ol kádimgi sózben sýret salatyn, oqıǵany kóz aldyńa kózben kórgendeı etip elestetip otyryp jazatyn has sheberdiń biri edi. Sol Qaraýylbek aǵamyz kúnde qasymda júrgen dosym Qonysbek Botpaıdyń alǵash­qy áńgimesiniń jaryq kórýine sebepker bolypty. Aıtpaqshy, qalamger Bekbolat Ádetov jaıynda Jazýshylar odaǵyna elý jol pikir berýim kerek bolyp, sonda joq jerden qys­tyryp: “Til tazalyǵy úshin bilimin sarqa kúresken eki adam bolsa, biri – Seıilbek Qyshqashuly...” dep jazyppyn. О́zim basqaratyn bir gazette Seıilbek Qyshqashulynyń til jaıyndaǵy uzaq maqalasyn eki-úsh nómirge qatar basyp, jýr­nalısterge “úlgige alyńdar” dep, kózsiz sengen adamym edi ol kisi. Meniń Qonysbek dosym ózim “áı bir jazsam” dep qyryq jyl kúı tańdap júrgenimde, Seıilbek aǵa týraly da kólemdi bir esseni súıkep tastapty. “Alty alasy, bes beresisi joq” Seıilbek aǵamyzdyń adaly­nan jaralǵan bolmysyn jazbaı tanyp, kóńilimniń bosaǵany sonda. Qonysbek sodan toqtamaı qalamyn silteı berse, Qaraýylbek aǵasynyń ókshesin basqan kóp-kórim syrshyl, kózaıym lırık jazýshy bolǵandaı eken. “Bizdiń naǵyz ónimdi eńbek etip, tanylatyn kezimiz, ómirimizdiń otyz ben qyryq bes jas aralyǵyn aldamshy tirlik jep qoıdy”, – dep soǵan ózi de ókinedi. Qatarlasa jaryq kórgen “Sýyq kúz”, “Egiz qaýashaq” kitap­taryn oqyp otyryp, biz de qosyla kettik onyń ókinishine. О́z basym eki kitapty eki túnde toqtamaı bir demmen oqyp shyqtym desem de bolady. Elýge tolmasa bul qoljaz­ba­lary da kitapqa aınalmaı, tart­pa­da erensiz, eleýsiz qala berer me edi, kim bilsin. Sonymen, ol elý jas­­qa tolyp, ekeýmiz dáp sol kúni tań azannan jutynyp jolǵa shyqtyq. Aldymyzdan abalap jel, ańqyldap asta-tók taza aýa, jarq etip tańǵy kirshiksiz sulý tabıǵat shyǵa keldi. Ata-anasynyń qusha­ǵyna asyǵa kirgen baladaı alyp-ushyp, arsalańdap ala jóneldik. “Aýylǵa da jetip barmaı, jolaı bir jerge túneıikshi” dep qoıamyz taǵy. Jol serigi oı, onyń kókiregi tola arman, elden buryn turatyn Aýdanbek esik aldyna shyqsa, ómiri tasymaıtyn Jylandy arnasynan asyp-tasyp ketipti. “Etegi dalıyp, talaı sharbaqty julyp, talaı úıdiń dál aldyna deıin órshelenip, óńmeńdep baryp qalypty”. Sodan aýyl abyń-kúbiń, ulan-asyr toıdan beter. Bir kún barmaı-aq qoısa bolmaıtyndaı, oqýshy balalar arǵy bettegi mektepterine umtylys­qan. “Jurt “áne qulaıdy, mine qulaıdy” dep qypylyqtasyp tur­ǵan­da qunan áldenege súrinip kep ketti. Eki jaǵada turǵandar taǵy da gý etip ala jóneldi. Joq, Kempir­baıdyń tory jorǵasy myqty-aq eken, aman-esen arǵy betke súıre­tilip shyǵa bergende, degbiri qalmaı kútip turǵan mundaǵylar eki bala­nyń aıaǵyn jerge tıgizbeı kóterip áketti”. Qonysbektiń “Jylan­dynyń kópiri” áńgimesin­degi qyzyq sodan keıin tipti quddy kıno kórip otyrǵanyńdaı eseleı túsedi. “Atqa ekeý-úsheýden mingeskender Jylan­dyǵa ár-ár tustan umtyla bastady. О́zen ústi aıqaı-shý, yrdý-dyrdýǵa toldy da ketti. Kim kimge aıǵaılap jatyr, ne úshin aıǵaılap jatyr, aıyryp bolmaıtyn alasapyran.” Sóıtip, ómiri tasymaıtyn Jylan­dy eki kún tasydy, úsh kún tasydy ótkel bermeı, endi máńgi tasıtyn­daı kórinip. Mektepten qymbat, mektepten qasıetti eshteńe joq, kóktemgi egis jumystary da qalyp barady, endi ne isteý kerek? Úlken­der jaǵy aqyldasa kelip, álem shyǵyn shyǵaryp, ájeptáýir úlken kópirdi saldy da tastady. Qas qylǵandaı Jylandy sodan qaıtyp tasymaı qoıdy, jylda kútedi, jylda tasymaıdy. “Biraq qaıraq­ty­lyqtar sol bir kóktemdi áli kúnge umyta qoımapty. Olar shilde­niń shyjyǵan kúninde jolmen tip-tike kele jatady da, tartylyp qalǵan ózen jaǵasyna tóne bere eptep aıaldaıdy. Aıaldaıdy da, burylyp baryp anadaı jerdegi kópirge taıanady. Sosyn tap bir aqylary ketken kisishe aıaqtaryn nyǵarlaı basyp, onyń ústinen shalqaıyp óte shyǵady... Sońǵy kezderi kópir shıqyldaýdy shyǵa­rypty... Qaıraqtylyqtar keler kóktemdi asyǵa kútip júr. “Aı-haı, eń quryǵanda bir ret tasyr ma edi, shirkin...” Iá-á, túpki aıtaıyn degeni kópir de, Jylandynyń tasýy da emes, kókeıdegi, kókirek­tegi áldebir arman. Sony siz de sezinip, búıregińiz búlk ete qalady. Kókirektegi armanyn jeńil ıýmor­men jasyryp-jabýlaıdy jáne. Ol ıýmordyń artynda montaqan qara bala syǵalap qarap turady baıqa­sań. Osyny jetkizip aıtam dep otyryp, áńgime jelisin qaıta­lap áńgimelep ketkenimdi men de baı­qamappyn, oqyrman da baıqamas, sirá. Jaqsy áńgimeniń jetegine túsip, “Egiz qaýashaq” kitabyndaǵy “Jylandynyń kópirin” jyly ásermen kókeıge osylaı toqyp shyqtym. Meniń qasymdaǵy mynaý Qonysbek dosymnyń kókireginde sol arman qaıta qozdap, onyń týǵan jeri Qoshqarataǵa qaraı tartyp kelemiz. Biraq, elý jyldyq jolda ótpek, jolda túnemekpiz. Ol ózi óziniń keıipkerlerine qatty uqsaıdy. Aldanyp qalady, aldanyp qalǵysy keledi, aldanyp qalǵanyn túsinbegensıdi. Jurt kózime maqtap qoıa ma dep yńǵaı­syz­danyp, dala bezip kele jatqany mynaý. Áı-áı, Qonysbek, sen báribir qutyla almaısyń, qutyla almaısyń ǵoı. Adamdarmen araǵa dýal ornatýǵa bolmaıtynyn kesh túsinip, ony da óziń qulatasyń bir kúni. Aýylǵa muǵalim bop kelgen jas maman mazamdy alar dep, minezi “birtúrli” kórshisimen eki araǵa dýal ornata bastaıdy “Dýal” degen áńgimesinde. Soǵys zardaby­nan esi aýyp qalǵan beıkúná Talysbaıdyń jan dúnıesin birte-birte uǵynyp, dýaldy aqyry ózi qulatyp tastaıdy Qonysbektiń keıipkeri. “Dýal qulasa jer keńıdi. Jer degen jetedi ǵoı”. Qazir sol bir zamandaǵydaı izgi nıetti áńgimeler jazylmaıtyn boldy. Adamdardyń jany-táni jalańashta­nyp, jadaǵaılanyp barady. Oqyrman qatarynyń sırep bara jat­qany da sodan ba deımin, qazaqy bolmysymyzben, qazaqy tabıǵatymyzben, muńlylaý dúnıe­tanymymyzben bite qaınasyp, astasyp jatqan izgi nıettilik, “e, aldyńnan jarylqasyn”, “jolyń bolsyn”, “jamandyq kórme” deıtin tileýqorlyq jańa keıipkerlerdiń boıynan kóp kórine bermeıdi. Bizdiń ádebıet adamdardyń taza­­lyǵy týraly jazatyn sol jaqsy dástúrin joǵalta bastady. Qonysbek Botpaıdyń maǵan “Qaıys sómke”, “Quzar synaǵy”, “Egiz qaýashaq”, “Baqtashy men boztorǵaı” atty áńgimeleri de joǵarydaǵydaı syr-sıpatymen unady. Sondaǵy keıipkerler bastan keshken kirshiksiz tap-taza bir ómirdi men de bastan keshken­deımin. Ásili adam óziniń las tirligi bolsa, ony saǵynbaıdy, saǵynysh­tyń ózi tazalyqtyń belgisi, jolyń­da kólbegen saǵymdaı buldyraıdy, jete berseń joq. Bizde ádebıetti “batys óńirdiń qoltańbasy”, “shyǵys tusymyzdyń qoltańbasy”, “ońtústiktiń qoltańbasy” dep bóle-jaryp jatpaıdy. Áıtpese, ondaı erekshelik joq emes, bar. Máse­len, Qalıhan Ysqaq, Oralhan Bókeı, Álibek Asqarov, Dıdahmet Áshimhanovtarda keıbir ishki ıirim, tildik oralym úndese ketip jata­dy. Sol sııaqty, Sheraǵań men Qala­ǵańdardy aıtpaǵanda, Qa­raýyl­bek Qazıev, Marhabat Baıǵut, Nurǵalı Orazdar birsy­dyrǵy jatyq syrshyldyǵy­men erekshe­lenedi. Qonysbek Botpaı da áńgimeni asa kúrdelendirmeıdi, ómir sýretterin qaz-qalpy baıandaıdy. О́z áreketin ózi syrt baqylap, “menniń” ishine dendep ene túsedi. “Menniń” ishine dendep engen soń, syr ashylady, al syr qashan da oqyrmandy shúıginine úıirip, qyzyq oqylady. Ońtústiktiń jigitteri syrshyl jazady. Jáne bular shetinen támsilshil keledi. Til oramyn da qıyndatpaıdy, túsinikke jeńil keledi. “Egiz qaýashaqtaǵy” “Taza bulaq” sol támsildik sıpatta ja­zyl­ǵan jup-jumyr áńgime. “Jaý alsa, Áliquldy uıqydan alatyn shyǵar” dep bastalady bul áńgime. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn mal doǵdyry men “dıirmenge salsań biteý túsetin” onyń kómekshisi úsheýi taza bulaq­tyń basynda adam­shylyq sıpat­taryn synǵa salady. Áliquldyń muńly mahabbaty, basy quralmaǵan oralymsyz tirshiligi, qansha aldansa da basyna tımeıtin ańqaýlyǵy aqyry ózimen ózin taǵy da japadan-jalǵyz qaldyrady. “Aıaǵyn súırete basyp bulaqqa kel­di de, jıekke jata qalyp tumanyń kózine basyn bir salyp aldy. Muzdaı sý bastan ótip, tabanǵa jetkendeı... Tuńǵıyqtan búlk-búlk shyqqan bulaq sýy áldeqaıda bet túzep, sylańdap bara­dy. Qylaý juqpaǵan shyny tárizdi móp-móldir. Sý túbinde jybyrlap júrgen qurt-qumyrsqa­lardyń bar áreketi alaqanda turǵandaı badyraıyp kórinedi”. Mańdaıdan salyp qalyp, esten tandyrarlyq­taı tosyn sheshim. Qym-qýyt tirshilik baıqatpaıdy, mán bergizbeıdi, áıtpese, bar áreketiń alaqanda tur. Oılanyp qalasyń. Aıtpaqshy, osy kitaptaǵy “Shybyq qamshy” tap búgingi kúnge arnalyp jazylǵandaı eken. Synaı­myn deseń, aınalańda synaıtyn másele kóp, biraq onyńa eshkim shurq etpeıdi. Aqyry óziń jekkórinishti bolasyń da qoıasyń. Jas mamannyń árkimdi bir synap, sózi ótpeı, ózi qor bolyp, aqyry namysqa shydamaı, muǵalimdikti tastap, qoıshy bolyp ketken áreketi nanymdy sýretteledi. Shynynda da árbir jas maman “shybyq qamshylyǵyna” salyp, oǵan orta kóne qalyp, bastamanyń bári baıandy bolyp ketip jatsa, biz baıaǵyda gúldenip ketpes pe edik. Biraq, avtordyń aıtaıyn degeni ol emes, aıtaıyn degeni adamnyń jigeri, onyń adamshylyqty saqtaýda qanshalyqty qymbat qasıet ekeni. “Jylaǵysy keldi. Bir ýaqytta atynyń basyn kilt buryp, tebinip qalyp, tasyrlatyp shaba jóneldi. Aıdarynan jel esti. О́mirinde birinshi ret quıǵytyp shabýy. Jabyrqaý kóńili birden kóterilip, jadyrap sala berdi. Án aıtqysy keldi. Erlenip alǵan. Tanaýy deldıip, jaý qýyp kele jatqan batyrǵa uqsaıdy. Shybyq qamshysyn olaı-bulaı sermep, qıqýlap uzaq shapty. Shybyq qamshy óziniń senimdi serigi sekildi”. Áńgime osylaı aıaqtalady. Aı­dary­myzdan jel esip kele jatqan bizdiń de senimdi serigimiz sol shy­byq qamshy sekildi. О́zimizdi ózimiz qamshylap, qur maqtaý, bos daby­radan qashqandaı bolyp kelemiz. Ol elý jyldyǵyn, dál elý jasqa tolǵan kúnin jolda ótkizbek, jolǵa túnemekpiz. Sonda bizdiń de kókire­gimiz bir tazaryp qalatyn sekildi... Ańsaryna sýsaı kirisken Qo­nys­bektiń ózi de endi toqtamaıtyn sııaqty. Baspaǵa jol tartqan úshinshi áńgimeler jınaǵy mine, “Ala qarǵa” dep atalypty. Mı­nıstrliktiń tapsyrysymen shyǵyp jatqan bul kitapta “Tólegen”, “Ańsaý”, “Kóktem lebi” tárizdi jańa áńgimeleriniń basy qosy­lyp­ty. Kókiregi taza, dúnıetanymy búlinbegen, jeńil ıýmory bar, syrshyl da armanshyl keıipker­lermen qaıta qaýyshýǵa men de asyqtym. Jol taýsylar emes, biz jolǵa túnemekpiz. Júsipbek QORǴASBEK.