Biz tanyǵan tórteý...

Maqala avtory Názıra Járimbetova Sofııa apaıdyń qolynda Ýálı abyıynan qal­ǵan eski albomnyń birneshe be­­ti saqtalǵanyn aıtyp, sar­ǵaı­­ǵan eski sýretterdiń keı­bi­ri­ne toqtalyp ótken.
«Oral qalasynda 1922 jyl­dyń 11 maýsymynda túsken al­ty adamnyń sýretiniń syrtyna orys tilinde: «g.Ýralsk 11 ııýn 1922 g. Prebyvanıe Nar. Kom. Iýstısıı K.S.S.R t. Bekmýhamedova. Sıdıat 1.Za­bırov, 2.Bekmýhamedov, 3.Jýl­dýbaev. stoıat 1. Zýbkov, 2.Aljanov, 3.Djantleýov» dep kórsetken (9-sýret). Shafqat Bekmuhambetov Qazaq at­qarý komıtetiniń she­shi­mi­men 1921 jyly qazanda Zań halyq komıssary bolyp taǵaıyndalady. Onyń tu­syn­da Zań halyq komıssarı­a-
ty qylmyspen kúresýdiń tá­sil­derin anyqtaıdy, ól­ke­lik halyq sottaryn, proký­ra­týra men advokatýrany qu­ra­dy, sot reformasyn júr­gi­zedi, alǵashqy zańdardy qa­byl­daıdy. Bekmuhambetov keı­inirek prokýratýrany da basqarady. Ol RSFSR Qyl­mys­tyq kodeksine ba­rym­ta­shy­-
l­ardy jazalaý, qa­lyń­dyq urlaý, óltirgen adamǵa qun suraý týraly baptar en­gi­zýge muryndyq boldy. Onyń Zań komıssary bolyp turǵan 1921-1922 jyldary adam jeý­ge tyıym salý týraly qu­qyq­tyq ókim de qabyldandy. Sh.Bekmuhambetov 1958 jyly Al­ma­tyda qaıtys boldy...» dep jazady áriptesimiz Názıra Járimbetova.
Osy sýrettegi keminde tórt adamnyń Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» ga­ze­tiniń tarıhyna tikeleı qa­ty­sy bar. Birinshi, áıgili Maqash pravıteldiń talapty uly Shafqat Bekmuhamedov Bókeı ordasynda 1917-1920 jyldary ótken qoǵamdyq-saıası oqıǵalardyń bel ortasynda júrdi. Bókeı ordasy qazaqtarynyń sezderine belsendi qatysqan, Qazaqtyń 1 úlgili atty ásker polkyn jasaqtaýǵa atsalysqan. «Uran», «Habar», «Qazaq du­­rystyǵy», «Durystyq jo­ly» ga­zetteriniń betinde Shaf­qat­tyń esimi jıi aıtyla­dy. My­saly, «Durystyq jo­ly­nyń» №7 (1919 jyl, 2-zaýza) sanynda «Ulttar isin basqaratyn ko­mıssarıattyń qaýlysy boı­ynsha jalpy komıssııa qu­­rylyp, onyń quramyna Muhamedııar Tuńǵashın, Má­jıt Shombalov, Ǵumar Qa­rash, Hasen Bekentaev, Ǵab­-
d­ol­ǵazız Musaǵalıev, Ǵab­dol­­hákim Bókeıhanov, Isa Qı­sy­qovtarmen birge Shafqat Bek­muhamedov te kirgeni» ja­zylǵan.
Al Batyrbek Áljanovtyń esimi oblystyq basylymnyń 1920 jyldary «Qyzyl tý» degen ataýmen shyqqan kezeńine tikeleı baılanysty. 
1925 jyldyń jeltoqsan aıynda Oral gýbernııalyq par­tııa komıteti men atqarý ko­mıtetiniń basylymy «Qy­zyl tý» gazetiniń shyǵa bas­ta­ǵa­nyna 5 jyl tolǵan. Ga­zettiń 1926 jylǵy 8 qańtar kún­gi №3 sany 5 jyldyq me­reıtoıǵa arnalyp, onda basylym ta­rı­­hyna qatysty kóptegen qy­zyq málimet jarııalanypty. Sonyń biri – «Qyzyl tý­dyń» burynǵy shyǵarýshysy Ál­januly Batyrbek» atty ma­qala.
«Batyrbektiń atyn bil­meı­tin bizdiń gazet oqý­shylarymyz joq. B­a­tyr­bektiń eńbegi gazet oqýshylarymyzdyń kóz aldynda elestep tursa kerek. Batyrbek – «Qyzyl týdyń» balasy, «Qyzyl týdyń» basshysy. Batyrbek «Qyzyl týdyń» mańaıynda 1920 jyldan beri bolyp keldi. 1923 jyldary Batyrbek «Qyzyl týdan» qol úzip, Orynborǵa oqyǵaly bir qys ketip qalǵanda, «Qyzyl tý» edáýir jetimsirep qaldy. Gazet sıqyn buzyp ala jazda­dy. Ol «Qyzyl týdy» janyn­daı jaqsy kóretin. Onyń bas­qar­mada jalǵyz otyryp is­te­gen kúnderi de boldy. 
Ol kez qatte 1920 jyl men 1925 jyldyń arasy qa­zaq azamattarynyń qazaq ga­zetine moıyn burmaıtyn kezi edi. Ásirese Oral azamatta­ry «Qyzyl týdy» gazet dep esep­temeı, oǵan qol ushyn ber­meı júrgen. Mine, sol ýa­qyt­tarda jalǵyz Batyrbek bar eńbegin, janyna batqan aý­rýyna qaramastan, ortaǵa tar­typ júrdi. Ol «Qyzyl tý­dyń» ózegi edi...» dep jazady ga­z­­ettiń sol kezdegi redaktory Ra­hym Súgiruly.
Biz Batys Qazaqstan ob­lys­tyq gazetteriniń tarıhyn zertteı júrip Batyrbek Ál­janovtyń saıası qýǵyn-sú­r­ginge ushyraǵanyn anyq­ta­ǵan­byz. Ulttyq qaýipsizdik ko­mıteti Batys Qazaqstan ob­lystyq departamenti ar­hı­vinde saqtalǵan Batyrbek Ál­ja­novqa qatysty jeke is mate­rı­alymen (Arh. №P-00309, 6-qor) tanystyq. 1895 jyly Oral oblysy, Terekti aýdany, Qabyltóbe aýyldyq okrýginde týǵan Áljanov Batyrbek Haırollauly 1938 jylǵy 27 qańtarda alynǵan alǵashqy táp­tishte-aq óziniń «QKP BQO komıtetiniń burynǵy hat­shysy Quramysovtyń úgi­ti­men kontrrevolıýsııalyq ult­shyl uıymǵa múshe bolyp kir­gendigin» «moıyndaǵan». Oǵan RSFSR Qylmystyq ko­deksiniń áıgili 58-baby, 2, 7, 8, 11-tarmaqtary boıynsha aıyp taǵylyp, sol jyldyń 13 qarashasynda 10 jylǵa bas bos­tandyǵynan aıyrýǵa, 5 jyl saıası quqyǵyn shekteýge já­ne jeke múlkin tárkileýge úkim kesilgen. 
Batyrbek Áljanov 1940 jyldyń 9 jeltoqsany kúni Sevostlagta qaza tapqan.
Joǵarydaǵy sýrette oń jaq shette túregelip tur­ǵan adam «Djantleýov» dep bel­gilengen. Bul – Alash qo­z­ǵalysyna qa­ty­sý­shy, Oral oblysynda oqı­tyn qazaq oqýshylarynyń «Aq­nıet» ózara kómek qoǵa­myn qurýshylardyń biri, Oral RK(b)P gýbernııalyq ko­mı­­tetiniń úgit-nasıhat bólimi meń­gerýshisiniń orynbasary (1921, qazan – 1923, mamyr), gýb­komnyń bıýro múshesi, «Qyzyl tý» gazetiniń jaýapty re­daktory bolǵan (zertteýshi Maqsat Tájimurattyń de­re­gi) Shaıhy Jantileýov dep bi­le­miz. 1921-1923 jylǵy «Qy­zyl tý» gazetiniń bi­raz sanyna «Jaýapty re­daktor Jantileýov, redak­tor Álja­nov» dep qol qoı­yl­ǵan. Oral qa­lasynda qazaq tilinde gazet shyǵarý asa qıyn bolǵan ke­zeńde «Qyzyl týdyń» bú­kil júgi osy qos azamattyń ­ıy­ǵynda bolǵan. 
Bul sózimizge dálel re­tinde «Qyzyl tý» gaze­ti­niń 1923 jylǵy 16 maý­sym­da­ǵy 24 (105) sanynda ja­rııa­lan­ǵan «Oralda bas­pa­sózdiń háli» at­ty maqaladan úzindi keltire ke­teıik:
«Osy ýaqytta Oral gýberna­synda eki gazeta shyǵady. Bireýi «Krasnyı Ýral» – orys tilinde. Bireýi «Qyzyl tý» – qazaq tilinde. Orys gazetasy kúndelik ýaqytymen 4 betti bo­lyp shyǵady. Qaripteri, baspa qyzmetkeri jetkilikti. Basqarmasynyń ózinde 5 ki­si qyzmet etedi. Bireýi bas­qa­rýshy, bireýi orynbasary, bir­eýi hatshysy, taǵy kerekti ma­qala jazyp júretin eki qyzmetkeri bar. Bulardan basqa ár mekemeden bolmasa ánsheıin kisiden kúnine 10-15 maqala túsip turady. Ol bas­qar­mada otyrǵan 5 qyz­me­t­ke­ri gazeta qyzmetinen basqa ju­mysqa qatynaspaıdy. 
«Qyzyl tý» gazetasy juma­syn­da bir ret aqsaı basyp eki betti ǵana bolyp shyǵady. Bas­qar­masynda eki kisi qyzmet ete­di. Basqarýshysynyń ne­gizgi qyz­meti gýbernalyq or­taq­shyl komıtetinde bolyp, gazeta qyz­metin basqarý ǵana mindet etil­gen. Ekinshisi oryssha oqy­ma­ǵan muǵalim, hatshysy bar. Ol orys gazetalarynan habar aýdaryp turýǵa da onsha h­á­li kelmeıdi. Qazaqstanda shyq­qan gazetalardyń ishinen ǵa­na ha­barlar tizip otyrady. Bas­qa gý­bernalyq keń­se­lerden qa­zaq­sha jazyp be­rý túgili, saǵan kerekti ma­qa­lany oryssha tilde bolsa da jibermeıdi. Ánsheıin ki­si­den gýbernalyqta bolsyn, úıezderden bolsyn, aıynda jalǵyz maqala basqarmaǵa túspeıdi».
Mine, «Qyzyl týdyń» sol kez­degi basqarmasynda (re­da­k­-
­sııasynda) qyzmet etken eki adam – Áljanov pen Jan­ti­leýov edi.
Endi osy esteliktiń báriniń shy­ǵýyna sebep bolǵan Ýá­lı Zabırov kim? Smaǵul Sa­dýaqasov, Sultanbek Qoja­nov, t.b. syndy ult zııalyla­ry «jan dos», «qurmetti» dep sı­pat­taǵan Ýálı Ab­drah­man­uly Zabırovtiń de tegin adam bol­ma­ǵany túsinikti.
Áriptesimiz Názıra Já­rimbetova Ýálı Qostanaıǵa kel­­gen kezde Muhametjan Se­ralın redaktory, Beıimbet Maı­lın jaýapty hatshysy bolǵan «Aýyl» (qazirgi ob­lys­tyq «Qostanaı tańy» ga­zeti) gazetin shyǵarýǵa at­sa­lysqanyn jazǵan. Bul, árı­ne, shyndyqqa saı keledi. О́ıt­keni, Ýálı Zabırov Oral qa­lasynda da gazet shyǵarý isi­men aınalysqan bolatyn.
Bul jóninde Ámirǵalı Ipmaǵambetov óziniń «Qyzyl tý» gazetinde (8.01.1926, №3) ja­rııalanǵan «Esimde qal­ǵan­dar» maqalasynda bylaı deı­di:
«Oral gýbernesinde qazaq tilin­de baspasóz tóńkeristen soń ǵana dúnıege shyqty. Odan bu­ryn shyǵa túsip joǵalyp ketken «Qazaqstan» gazetin es­ke almaǵanda, gazet atyn es­ti­genimiz joq-ty.
...1919 jyldyń sen­-
te­br-oktabr aılarynda Oral gý­bernesi qazaq-orys jandaraldarynan, Alash-Ordadan qutylyp, keńes ornaǵannan keıin Tekede qazaq tilinde gazet shyǵarý kerek boldy. 
Eń áýeli «Sahara tańy» gazeti shyqty. Munyń basqar­ma­synda qazaqtan jazýshylar az boldy, kóbi tatar edi. Son­dyqtan gazettiń tili tatarsha da emes, qazaqsha da emes, bylyq boldy. Shyǵarýshy Zabıruly Ýálı edi. «Sahara tańynyń» ómiri uzyn bolmady, 3-4 sany shyqty da, toqtap qaldy...»
Mine, keıbir derekterde Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazetiniń Oral qalasyndaǵy tarıhyn «Sa­hara tańynan» bastaıtynyn kóretinbiz. О́kinishke qaraı, bul gazettiń eshbir sany qoly­myz­ǵa tımedi, arhıvterden ta­bylmady. Joǵarydaǵy Ámir­ǵa­lı Ipmaǵambetovtiń jazýyna qaraǵanda, Ýálı Zabırov osy «Sahara tańyna» redaktorlyq etken bolady.  
Áriptesimiz Názıra Já­rim­be­tova «Ýálı Qazaqstan ól­ke­lik partııa uıymynyń jol­da­masymen Lenıngradtaǵy as­pırantýrany bitirgennen keı­in, sonda ǵylymı jumysqa qal­­dyrylǵan. Ýálı Zabırovtiń bitir­geni Lenıngrad ýnı­ve­r­sı­te­tiniń aspırantýrasy bo­lýy múm­kin» dep jazady. «Ýá­lı Zabırov Lenıngradta us­ta­lady, týystary oǵan ta­ǵyl­ǵan aıyptyń qandaı ekenin áli kúnge bilmeıdi», deıdi avtor.
Biz «Jertvy polıtıcheskogo terrora v SSSR» (SSSR-da­ǵy saıası terror qurbandary) at­ty saıttan Zabırov Ýálı Ab­drah­manulyna qatysty my­nadaı málimetterge tap boldyq:
1897 jyly Oral qalasynda tý­ǵan, ulty tatar, medrese já­ne SSSR Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń as­pırantýrasyn bitirgen, SSSR Ǵylym akademııasy Tarıh ıns­tıtýty Lenıngrad bóliminiń aǵa ǵy­ly­mı qyzmetkeri, meken­ja­ıy Lenıngrad qalasy, Ýnı­­ver­sı­tet jaǵalaýy kóshesi, 5-úı, 14-páter. 1936 jyldyń 14 tamy­zynda tutqyndalǵan. 1937 jyly 4 qarashada atylǵan. Jerlengen jeri – Sandormoh mekeni, Karelııa».
Taǵy bir derekte, joǵaryda aıtylǵandarǵa qosa, «túrkolog, tarıhshy jáne arheograf, Orta Azııa joǵary tehnıkalyq maqta jo­ǵary oqý ornynda jumys­shy fa­kýltetiniń dekany, Shy­ǵys­ta­ný ınstıtýtynyń qyz­met­keri» dep kórsetilgen.
...Árıne, qazaq tarıhynda zert­teýshilerdiń sham jaryǵy tús­peı jatqan aqtańdaqtar áli kóp. Biz baspasózde jarııa­lan­ǵan bir sýret boıynsha ǵana biletinderimizdi ortaǵa salyp otyrmyz. Biz tanyǵan tórteý de keıin otyz jetiniń qandy ora­ǵyna tústi, zardabyn shekti. Dál osy sýrette Shafqat – 30 jasta, Ýálı – 25-te, Batyrbek – 27-de, Shaıhy – 24-aq jasta eken... 

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

ORAL