BASTY BORYSh – ÁDIL ShEShIM AITÝ

Qyzylorda oblystyq sotynyń tóraǵasy Marat Sabyrbaevpen áńgime – Marat Qalmuratuly, ótken jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Sýdıalar odaǵy sezi ótti. Sodan da áńgimemizdi elimizdiń sot júıesinde júrgizilip jatqan reformadan bastasaq. – Demokratııalyq qoǵamdaǵy keń aýqym­dy sot júıesin damytý elimizdiń basty basymdyqtarynyń biri bolyp sanalady. Bizdiń sot júıesi dala demokratııasynan tamyr tartady. Halqymyzda “Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq” degen qaǵıda bar. Munyń maǵynasy bılik aıtýshy eshkimdi alalamaıtyn adal, qara qyldy qaq jarǵan ádil bolýy kerek degendi bil­diredi. Memleketimizde ulttyq sot júıesi tek ádildikke negizdelip, zańǵa ǵana baǵy­na­­tyn zaman talaptaryna saı qalyptas­tyryldy. Quqyq joq jerde bostandyq ta, demokratııa da joq. Bir kezderi Mon­teske adamzat úshin sot ádildiginen ma­ńyz­dy eshteńe joq, óıtkeni adamdar­dyń jáne basqa nysandardyń quqyq­tary men zańdy múddelerin qorǵaý úshin sottan góri senimdirek quraldy adamzat áli oılap tapqan emes degen eken. Son­dyq­t­an da sottar qyzmetiniń zańdyq qana emes, sonymen birge saıası da máni zor. Tarıhqa kóz júgirtsek, respýblıka sýdıalarynyń I sezdi 1996 jyldyń 19 jeltoqsanynda ótken eken. Sodan beri on úsh jyl ýaqyt ótti. Osy ýaqyt sot júıesine aıshyqty da aıqyn baǵyttar belgilegen ulan-ǵaıyr ózgerister ákeldi. Bul jyldarda tynymsyz izdenister, sot júıesin reformalaýdaǵy batyl bet­burys­tar, jańa talapqa saı ádil sotty qalyptastyrý jáne soǵan laıyq baza daıyndaý jyldary boldy. Sýdıalar bir kezderi eski ǵımaratta, qol máshińkesimen úkim, sheshimderdi basyp, sot prosesindegi qaýipsizdikti qam­­­­ta­ma­syz etýdegi sot prıstavtary ınstıtýty qurylmaǵan, sottarda kýálar men jábirlenýshilerdi sotqa shaqyrýǵa baılanysty shyǵystar, isterdi qylmys jasalǵan orynda sot otyrysynda qaraý boıynsha issapar shyǵystary, isterdi joǵary satydaǵy sottarǵa jiberýge baılanysty poshta shyǵystaryn óteýge, úı-jaılardy jalǵa alý, kólikpen qam­tam­a­syz etý jáne baılanys qyzmetterin tóleýge qarajattar bolmaı, sottar qyz­metin qarjylandyrý óte tómengi deńgeı­de júrgizilgen sot júıesi búgingi kúni bıik belesterden kórinip otyr. Bul be­les­­terdi shartty túrde eki turǵydan qaras­­tyrýǵa bolady. Birinshisi, sot júıe­si­niń zańnamalyq sıpatta jetil­dirilip nyǵaıýy bolsa, ekinshisi – sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq turǵyda qamsyz­dandyrylýy. Sot korpýsynyń jáne sot-quqyqtyq reformany jaqtaýshylardyń kúsh salýymen 2000 jylǵy jeltoqsannyń aıaǵynda “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zań qabyldan­dy. Sýdıalardy taǵaıyndaýdaǵy jarııa­lylyqty qamtamasyz etý maqsatymen aýdandyq jáne oblystyq sýdıalardy laýazymǵa konkýrstyq negizde tańdaý tártibi júzege asyryldy. Sýdıalardyń erkindik kepildigi prınsıpterin odan ári júzege asyrýǵa múmkindik týdy. Jańa zańnyń qabyldanýy sottyń bedelin aıtarlyqtaı kóterip, sýdıalardyń aýys­tyrylmaıtyndyǵy men qol suǵylmaı­tyndyǵyn bekitti. El Prezıdentiniń Jarlyǵynda jáne odan keıingi konstıtýsııalyq zańda uzaq ýaqyttan beri sot reformasynda qozǵal­maı kelgen jergilikti sottardy ıýrısdık­sııa­dan bosatý máseleleri durys sheshimin tapty. Sottardy uıymdyq jáne materıal­dyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý qyzmeti Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet pen onyń jergilikti jerlerdegi ákimshilik­terine júktelgen bolatyn. Osylaısha sýdıalardyń ózderiniń tikeleı mindet­terin oryndaýǵa alańsyz kirisýine múm­kin­dik jasaldy. Tipti statıstıkalyq esep­ti túzý jáne ony tapsyrý osy aýmaq­tyq organǵa júkteldi. Sottardyń tıimdiligin arttyrý úshin olardy mamandandyrý boıynsha jumys­tar júrgizildi. Nátıjesinde, jergilikti jerlerde mamandandyrylǵan ekonomı­ka­lyq, ákimshilik sottary, Almaty qalasynda ınvestısııalyq daýlardy sheteldik kompanııalardyń qatysýymen sheshetin arnaıy qarjylyq soty jáne Almaty, Astana qalalarynda kámeletke tolmaǵandardyń isin qaraıtyn ıývenal­dyq sottar dúnıege keldi. Elbasynyń bul pármenderi sot júıesiniń qyzmetin jetildirýdegi baǵa jetpes zor eńbegi bolyp tabylatyny aıqyn. Aldaǵy ýaqyttyń enshisinde óte aýyr qylmys­tyq isterdi qaraıtyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardy ashý qalyp otyr. Sýdıalardyń osyǵan deıingi sezinde kóterilgen ózekti máseleniń biri, elimiz­diń sot salasynyń materıaldyq-tehnı­ka­lyq jabdyqtalýynyń álemdik deńgeı­den áldeqaıda artta qalǵandyǵy boldy. Bul másele túbegeıli túrde sheshimin tapty. Sot salasy túgeldeı kompıý­terlendirildi. Elektrondy poshta, lokal­dyq júıe sýdıalar jumysyn jeńildetýge úlken septigin tıigizip otyr. Osy kezeńderde sýdıa kadrlaryn daıarlaý men qaıta daıarlaý jónindegi oqý orta­lyǵy ashyldy, sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy anaǵurlym nyǵaıdy, eńbekaqysy ósip, respýblıkalyq bıýdjetten sýdıalarǵa turǵyn úı alý úshin aqsha bólý qarastyryldy. – Syr aımaǵyndaǵy sot jáne quqyq júıesinde de oń ózgerister bar shyǵar? – Úkimet tarapynan qoldaý jasa­lyp, sottarǵa jańa úlgidegi ǵımarattar salý qolǵa alyndy. 2002 jyldyń aqpan aıynda sol kezdegi Joǵarǵy Sot tór­aǵasy Q.Mámıdiń jáne jergilikti ákim­diktiń qoldaýymen Úkimet qaýly­symen Qyzylorda qalasynda ornalas­qan sottarǵa qala ortalyǵyndaǵy alańnan burynǵy 5 qabatty Keńester úıiniń ǵımaraty berildi. Ǵımarat kólemi úlken bolýyna baılanysty, onda Qy­zylorda oblystyq, Qyzylorda qalalyq, maman­dan­dyrylǵan aýdanaralyq ekono­mıka­lyq, qalalyq mamandandyrylǵan ákim­shilik sottary, oblystyq sottar ákim­shiligi aýmaqtyq sot oryndaýshylar ýchaskesi, “Bı-Logıstıks” JAQ-tyń Qyzyl­orda oblysy boıynsha fılıaly jáne oblystyq ádilet departamenti ornalasqan. Respýblıkada mundaı aý­qym­dy sottar bir ortalyqqa shoǵyr­lan­dy­rylǵan ǵımarat tipti joq dese de bolady. Alqabıler týraly zańnyń qoldanysqa enýimen ǵımarat janynan alqabılerdiń qatysýymen ótetin sot prosesin tıimdi uıymdastyrý maq­satyn­­da, jańa úlgige saı úsh qabatty ǵı­ma­rat salyndy. Búgingi kúni qala halqy­nyń ádildikti izdep júginýde bir orta­lyq­tan shyǵýyna tolyq múmkindik jasalǵan. Qala kólemindegi joǵaryda atalǵan sottardyń “Sot ádildigi saraıy” ǵımara­tyn­da ornalasqany eskerilip, 2008 jyl­dyń naýryz aıynyń 24 juldyzynan bas­tap ǵımarattaǵy sottarǵa “bir tereze” tár­tibi engizilip, qujattar men ister orta­­­lyqtandyrylǵan júıe boıynsha bir terezeden qabyldanyp jáne tabys etilýde. Ǵımaratta tıisti túrde jabdyqtalǵan 10 sot zaly qyzmet kórsetýde. Atalǵan zaldarǵa beınebaqylaý (vıdeofıksasııa) jáne aýdıojazba (aýdıofıksasııa) júıesi qoıyldy. Sottarda elektrondy qujat aınalymy tolyq jolǵa qoıylyp, biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparat­tyq taldaý júıesi baǵdarlamasy boıyn­sha júrgizilýde. – Marat Qalmuratuly, sóz oraıy kelgende ózińizdi tolǵandyryp júrgen máselelerdi de baıan etseńiz. – Elbasy óz Joldaýlarynda “biz sýdıalardyń zeınetaqymen qamtamasyz etilýin qosa eseptegende, olarǵa beriletin barlyq áleýmettik kepildikter paketi jaıynda da oılanǵanymyz jón”, – dep atap kórsetti. Olaı bolsa, ardagerleri­mizge kórsetilip otyrǵan moraldyq qoldaýdan bólek, olardyń zeınetaqymen qamsyzdandyrylýy, sýdıalarǵa dári­gerlik kómek kórsetý jáne demalysyn uıymdastyrý máseleleri qaıta qaraýdy qajet etedi. Respýblıka sýdıalarynyń zeınetaqy máselesi paıyzdyq jolmen sheshilse, ahýaldyń basqasha bolary anyq. Sebebi, búgingi kúni qurmetti demalysqa shyqqan sýdıalarymyz jalpy tártipte mardym­syz ǵana zeınetaqy alýda. Elimizdiń quqyq qorǵaý organdary men mınıstrlikterdiń óz qyzmetkerleri men olardyń otbasyna dárigerlik qyzmet kórsetetin arnaıy emhanalary bar. Al, sot salasy mundaı qamqorlyqtan tys qalǵandaı. Sebebi, ótken jyly mundaı qamqorlyqqa tek Astana jáne Almaty qalalarynyń sýdıalary ǵana qol jet­kizdi. Oblys ortalyqtarynda da mundaı emhanalar ashylsa, sýdıalarǵa jasalǵan kómek bolary anyq. Bul jaǵdaı táýelsiz sot bıliginiń ózine laıyqty mártebesin tolyqtyra túseri daýsyz. Ári aıtylǵan azdy-kópti jeńildikter sýdıalar arqalap otyrǵan izdenisi men kúızelisi mol, salmaǵy aýyr júktiń az ǵana qarymtasy bolary haq. Quqyqtyq basylymdar betterinde sýdıalar kómekshisi ınstıtýtyn endirý máselesi keńinen talqyǵa salynýda. Bul oraıda, Joǵarǵy Sotta “Sot tóreligin júzege asyrý prosesin jetildirý jáne sýdıalar kómekshisi ınstıtýtyn engizý” atty ǵylymı-praktıkalyq konferen­sııa da ótti. Onyń jumysyna Prezı­dent Ákimshiliginiń jáne Konstı­týsııa­lyq Keńestiń ókilderi, Parlament depý­tat­tary, qazaqstandyq sýdıalar men olar­­dyń reseılik áriptesteri, ǵalymdar qatysty. Jalpy, jańa ınstıtýtty sot júıesi­ne endirýdiń tıimdi tustary bar ekeni anyq. Birinshiden, burynnan kele jatqan “bárin de kadr sheshedi” degen qaǵıdaǵa súıensek, biz keler urpaqty júgi aýyr, jaýapkershiligi mol sýdıalyq qyzmetke tárbıeleımiz. Muny júzege asyrý sýdıalardyń kadrlyq quramynyń kásibı deńgeıin arttyrady. Iаǵnı, tájirıbeli sýdıa óziniń kómekshisiniń kásibı jaǵy­nan shyńdalyp qalyptasýyna járdem berip, ózi jınaǵan mol tájirıbesin olar­ǵa úlgi etip beredi. Ekinshiden, kómekshi sýdıany qol baılaıtyn tehnıkalyq jumystardan bosatyp, qyzmettik júktemesin jeńildetedi, ári sot tóreligin júzege asyrýdyń sapasyn jaqsartýǵa atsalysady. Olaı bolsa jańa ınstı­týtty engizý tıimdi. Mine, osy sekildi máselelerdi sheshý sot bıliginiń mártebesin kótere túseri anyq. – Sot bedeli – memleket bedeli. Al memleket bedeline nuqsan keltir­meý úshin sot zańdy joldan jaza baspaı júrýi kerek. Sot bıliginiń basty tulǵasy – sýdıa. Endeshe, “sýdıa etıkasy” jaıly ne aıtasyz? – Sot júıesiniń basty tulǵasy sýdıa bolǵandyqtan, sot bedeli men sýdıa bedelin ajyramas uǵym dep qabyldaý kerek. Rımdikterdiń “Sýdıalarǵa degen qurmetti joǵaltý memleketti joıady” degen naqyl sózine súıensek, sýdıaǵa memlekettiń, qoǵam azamattarynyń artqan senimi men júgi aýyr ekendigin bildiredi. Sot bedeli – sot sheshimderiniń ádildigine, sýdıalardyń kásibı bilikti­ligine, sýdıanyń ustanǵan ustanymy men jeke basynyń qasıetterine baılanysty bolmaq. Jalpy, sot bıligin júzege asyratyn sýdıa tártiptiń eń bıik ólshemderin bekitip, sot bedeline kir keltiretin kez kelgen áreketterden aýlaq bolýǵa tıis. Ádildikti izdegen árbir júginiske sýdıa izgilikpen qarap, ádil bılik aıtýdyń úlgisin qalyptastyrýǵa mindetti. Bul rette Sıseronnyń myna sózi adamzat balasyna úlken qozǵaý salatyny anyq: “Eger tynysh uıqyǵa shomǵyń kelse, tósekke ózińniń taza ar-uıatyńmen jat”. Ádiletsiz sheshim talaı kún men túnde adam aryna tynyshtyq bermeıtini anyq. Sondyqtan, kásibı mádenı ustanymdy ustanǵan sýdıanyń sheshimi ádil bolyp, sot bedeline nuqsan keltirmesi kúmán týǵyzbaıdy. Sýdıalar qaýymdastyǵynyń maqsaty men mindetterin aıqyndap, biregeı memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy retin­degi sot júıesiniń táýelsizdigin qamtama­syz etý úshin osydan on úsh jyl buryn sýdıalar sezi respýblıkalyq Sýdıalar odaǵyn qurdy. Osy kezeńde Sýdıalar odaǵy jáne onyń ortalyq keńesi edáýir sharýalardy atqarǵanyna kýá boldyq. Alǵashqy sezde sonymen birge, sýdıalar qaýymdastyǵynda moraldyq tazalyqty, parasattylyq pen joǵary bilimdilikti jandandyrý qajettiligi negizge alynyp, Sýdıa etıkasy kodeksi qabyldandy. Deıturǵanmen, materıaldyq-tehnı­ka­lyq jáne áleýmettik kepildikterdi kúsheı­tý sýdıalardyń sol bıik mindet deńgeıinde jumysty talap etetinin esten shyǵarmaý qajet. Sýdıanyń kásibı bilik­tiligi, moraldyq beınesi men adamger­shi­lik ustanymy, ar adaldyǵynan atta­maý, sot salasynyń abyroıy men bedeli­ne nuqsan keltirer keleńsizdikter men sózbuıdalyqtan, jemqorlyq dertinen ada bolý basty ustanym bolyp qala bermek. Bir kezderi Elbasy: “Bizdiń elimizdiń sýdıalary eń basty máselege negizdelgen jańa kózqarastardy taldap jasaıdy degen senimdemin. Máseleni adamdar óz­deri­niń quqyqtaryn qorǵaý úshin sheneý­nikterge emes, ákimderge emes, Prezı­dentke emes, sizderge keletindeı etip qoıy­ńyzdar. Máseleni olar sizderge senetindeı, sizderge keletindeı etip, al sizder barlyq problemalaryn ádildikpen sheship beretindeı etip qoıyńyzdar. Tek osylaı ǵana sizder bizdiń halqymyzdyń qurmeti men súıispenshiligine bólene alasyzdar”, – dedi. Olaı bolsa, árbir júgi­nis­ke zańǵa, ar-ıman, izgilik pen adamgershilikke súıene otyryp ádil sheshim aıtý sýdıanyń qasıetti boryshy ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erkin ÁBIL, Qyzylorda.