Kezinde biz osyndaı úńgirlerdiń tórteýin izdep taýyp, ár kezderi olardyń ishine de túsip kórgenimiz bar. Onyń alǵashqy ekeýi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qarataý silemderindegi Jetiotaý jáne Aqmeshit úńgirleri der edik. Aldymen Jetiotaý týraly aıtaıyq. Ol atalmysh oblystyń Báıdibek aýdanyndaǵy burynǵy «Krasnaıa Nıva» keńsharyna qaraıtyn «Progress» bólimshesi mańaıyndaǵy úlken ańǵarda. Sondaǵy tik betkeıdiń ortan belinde aýzy úńireıip kórinip turǵan úńgirge kirer bolsańyz, birinshi kezekte sizdi dúr-dúr etip shoshyna ushqan kepterler qarsy alady. Sodan keıin ýildegen sýyq aýa betińizge tıip, birte-birte ol deneńizdi qaltyrata bastaıdy. Úńgir aýzyndaǵy jaryqtan alystap, túkpirge qaraı bettegen kezde eriksiz toqtap qalasyz. Oǵan sebep, sizdiń aldyńyzda qarańǵy da qorqynyshty ári tas-túnek sáýlesiz álemniń jatqandyǵy. Mine, osydan keıin baryp qol fonaryńyzdy izdeı bastaısyz. Sóıtesiz de sonyń kómegimen atalmysh tabıǵat tylsymyn óz betińizshe tanyp-bilýdi bastaısyz.
Bizdiń baıqaǵanymyz, Jetiotaýdyń uzyndyǵy 80 metr shamasynda sııaqty. Al, jalpy poshymy… ıá, jalpy kórinisi býyltyq-býyltyq bolyp jatatyn juldyzqurt bolady ǵoı, mine, ol sodan aýmaıdy. Toqeterin aıtqanda ózimiz sóz etip otyrǵan úńgir kirgen adam qaıta-qaıta eńkeıip ótetin jeti bólikten turady. Ár bólik kıiz úıdiń kólemindeı bir-bir qýys. Sondyqtan da el onyń osy qurylymyna qarap, oǵan Jetiotaý dep at bergen sııaqty. Qandaı dál teńeý deseńizshi!
Jetiotaý – speleologtar aıtatyn qadym ǵasyrdaǵy tirshilik ıelerinen qalǵan turaq emes. Ol – tabıǵat stıhııasynan týǵan úńgir. Ǵylym tilinde ony karst deıdi. Bul taýdaǵy úlkendi-kishili tas aıyryqtarynan ótken qar, jańbyr sýlarynyń topyraq qabatyna kelgende jınalyp, kólemi ulǵaıa kele sol jerdi oryp ótip baryp toqtap, sodan soń taǵy osyndaı áreketter jasalyp baryp betkeıdi tesip shyǵý arqyly bolatyn qubylys. Jetiotaýdyń býyltyq-býyltyq búkil bolmys-bitimin barlap qaraǵan kezde ol, mine, joǵarydaǵy oıǵa tolyq sáıkes keledi.
...Osy jerden 40-50 shaqyrym shamasynda taǵy bir úńgir bar. Sol Qarataý sileminiń etegine ornalasqan burynǵy Leontevka eldi mekeni tusyndaǵy tabıǵat ǵajaıyby Aqmeshit dep atalady. Tastaqty tóbelerdiń arasyndaǵy bul úńgirdiń aýzy jazyqtaý jerge qap-qara shuńqyr sııaqty shalqaıa ornalasqan. 1980 jyly osy jerge bizdi bastap aparǵan áriptesimiz Jaqaı Eralıev bárimiz álgi jerdiń jıeginen úńilip qaraǵanymyzda, onyń ishinde eki-úsh qora qoı syıyp ketetindeı keýek keńistiktiń bar ekenin baıqaǵanbyz. Keremeti sol, 30−40 metr tereńdiktegi onyń túbinde eki túp tut aǵashy ósip tur eken. Olardyń japyraqtary úńgir ishin mekendegen qus sańǵyryqtarynan bozamyqtana aǵaryp ketipti. Kún sáýlesi jaryq qyp turǵan onyń ishinen taǵy bir baıqaǵanymyz, álgi tut aǵashtarynan onsha qashyq emes jerde dala arýy – aqbókenniń qańqasy kóringen. Janýar áldeneden úreılenip, úrke qashyp kele jatqanda, úńgirge qulap túsip mert bolǵan sııaqty.
Al 2012 jyly osy jerdi qaıta kelip kórgenimizde, Aqmeshitti tanymaı qaldyq. Jergilikti bılik bul mańaıdy jóndep, tóńiregine asfalt jol tartypty. Úńgir ishine túsetin myqty aınalmaly temir saty qoıylǵan. Sonyń nátıjesinde ol týrıster kóp keletin jerge aınalypty. «Bul tabıǵat týyndysy geomagnıtti tolqyndar týdyratyn kedergilerden tys joǵary kúsh-qýatqa ıe, taza energetıkalyq aýa aǵyndary shoǵyrlanǵan aımaqqa ornalasqan», dedi janymyzdaǵy erip júrgen ǵalym Musatilla Toqanov. – Aqmeshit úńgiriniń osyndaı aýrasy adam aǵzasyna oń áser etip, olardy boılarynda jınaqtalyp qalǵan teris energııadan tazartady. Jumys, tirshilik taýqymetinen eńsesin kótere almaı júrgen jandardyń ımmýndyq kúsh-qýatyn oıatyp, sergitedi. Júıkege túsken aýyr oılardan aryltady».
Geomagnıttik tolqyn degenimiz ne? Ol soltústikten ońtústikke, shyǵystan batysqa baǵyttalǵan aýadaǵy jolaqtar. Eger jumys ornyńyz, otyrǵan jerińiz, tipti úıdegi ústelińiz ben oryndyǵyńyz osy geomagnıtti tolqyn jolynda ornalasatyn bolsa, onda adam aǵzasy qan-tamyr, býyn jáne isik aýrýyna beıim bolady. Sol sııaqty teris energııa: til, kóz, qarǵys sózder adam denesine jaǵymsyz áser etý núktesi túrinde jınalady. Al olardy tazartatyn kisi aıaǵy sırek jetetin taý, olardaǵy aýasy taza ańǵarlar ekeni málim. О́zimiz sóz etip otyrǵan Aqmeshit úńgiri, mine, sondaı qasıetke ıe. Sondyqtan, ol bıoekotýrızmge óz-ózinen suranyp turǵan jer, − dedi áńgimesiniń sońynda ǵalym.
Kitaptan oqyp emes, ózimiz arnaıy baryp kórip, kóp oı túıgen úshinshi bir úńgir − Qońyráýlıe. Áriptesimiz Dáýlet Seısenuly jáne basqa da entýzıast ekspedısııa músheleri bar top Semeı óńirindegi Shyńǵystaýdyń Shaǵan ózeni boıyndaǵy ony baryp kórgenimizde, bul da ózindik ereksheligi bar jer ekenine kózimiz jetti. Zamanynda onda uly Abaı atamyzdyń da bolyp, óz qoltańbasyn qaldyrýy, aqynnyń Peterbýrgten elge demalysqa kelgen uly Ábishti sergip qaıtsyn degen nıetpen bir top jora-joldastarymen osy Qońyráýlıege jiberýi beker deısiz be? Atalmysh úńgir jumbaǵy, onyń nelikten áýlıe ataýyna ıe bolǵandyǵy ataqty jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynda sol Ábishtiń atynan baıandalmaýshy ma edi? Sonda jas ofıser qasyndaǵy Kákitaı, Dármen, Maǵashtarǵa úńgir ishindegi kóldiń sol qaltarysyndaǵy qashalǵan tasty kórsetip: «Áýlıe minekı! Mynaý bas, mynaý ıyq keskini!.. Uzyn dene, boıy bylaı ketedi», deıtin edi ǵoı. Qońyráýlıeden adam boıyna tilegen qýat, qııal etken qaırat quıylatyndyǵyn sol arada taǵy da osy Ábish aıtqan-dy.
Sóıtken, Ábish úńgirden shyǵyp, oıǵa túse bergende bir-birine uqsas, alaıda tańbalary túrlishe kóp beıit tusyna kelip, tańdana qarap qalmaýshy ma edi? О́ıtkeni, onyń qazaqtyń túrli atalary bas qosyp jatqan zıratty tuńǵysh kórýi. Sonda uly Abaıdyń rýhanı inisi, bulardyń aǵasy Kókbaı jastarǵa el aýzyndaǵy bir hıkaıany baıandap beredi. Iаǵnı, Abylaıdyń qoly Arqany kókteı ótip, jońǵarlardy shyǵysqa qaraı qýa soǵysyp kele jatqanda tas úńgirge jasyrynyp qalǵan jaý tutqıyldan qatty qarsylyq kórsetedi. Sóıtip, Qońyráýlıege kirip, bekinip alǵan jońǵarlar bularǵa alǵyzbaı qoıady. Sonda Abylaıdyń pármenine saı qımyldap, jaýdan aılasyn asyrǵan qarakereı Qabanbaı dańqqa bólenedi.
Endi Qońyráýlıege kirgendegi ózimizdiń kórgenimizdi baıandaıyq. Úńgirdiń aýzynda úlken bólme sııaqty qýys bar. Onyń aldyndaǵy adamdar arly-berli ótetin esik ispetti oıyqtyń eni shamamen 70-80 santımetrdeı de, bıiktigi 1,5 metrge jýyq. Al bólme tektes keńistiktiń oń qanatynda taǵy bir oqshaý qaltarys kórinedi. Úńgirdiń tabany dymqyl, túpki jaqtan sýyq aýa esip tur. Bastapqy bólme sekildi qýystyń sheti uzyndyǵy − 60, eni − 20, bıiktigi − 12-13 metrdeı bolatyn keń ári túzý tuıyq dálizge, al oń jaqtaǵy kire berisi uzyndyǵy − 12, eni −10, bıiktigi – 9 metr sopaqsha búıir bólme sekildi qýysqa ulasady.
Bizdi tańǵaldyrǵany, úńgir túbinde kól bar ekendigi boldy. Áriptesim Dáýlet Seısenuly osydan 20 jyl buryn respýblıka Ǵylym akademııasynyń Geografııa ınstıtýty ǵalymdary shyǵarǵan jınaqta onyń uzyndyǵy − 25, eni −18, tereńdigi − 1,8 metr dep kórsetilgenin aıtty. Keıin osy derek ensıklopedııaǵa da kiripti. Sýy móldir jáne tushy eken. Sóz retine qaraı myna jaıdan da habardar etkimiz keledi. Ol úńgir túbindegi kól týraly basqa da tujyrymnyń bar ekendigi. Ony búginde Qońyráýlıe qupııasyn tereńirek zerttep júrgen entýzıastar aıtady. Al olar Semeıdegi №6 mektep-gımnazııanyń arheologııalyq murajaıy tóńiregine toptasqan. Atalmysh bilim uıasynyń dırektory, QR bilim berý isiniń úzdigi, tarıhshy ustaz Baqty Balǵymbaeva shákirtterimen jaz aılarynda jyl saıyn Shyńǵystaýǵa arheologııalyq ekspedısııa uıymdastyryp turýdy dástúrge aınaldyrǵan. Olardyń qolyndaǵy málimetke qaraǵanda Qońyráýlıedegi kóldiń uzyndyǵy – 100 metrge, tereńdigi keı jerde 4-5 metrge deıin ketedi deıdi. Álde bul keıingi jyldardaǵy ózgeris pe? Olaı da bolýy múmkin-aý.
Bizdiń baıqap ańǵarǵanymyz, ótken ǵasyrlardan jetken derekter men jergilikti ólketanýshylar izdenisi, elimizdegi Geografııa ınstıtýty ǵalymdarynyń júrgizgen jumystary arqyly bul úńgir týraly biraz málimet jınaqtalyp qalǵan sııaqty. Biraq osylarǵa qarap, Qońyráýlıeniń tylsym syry men jumbaǵy sheshilip boldy deýge kelmes. Sondyqtan, ol týraly áńgimeler áli de aldaǵy kúnder enshisinde dep bilemiz.
Maqalamyzdyń sońynda ózimiz baryp kórip, ishin emin-erkin aralaǵan tórtinshi úńgir týraly aıtyp, sonymen bul taqyrypty támamdaıyq. Ol – Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Kúrshim aýdanynyń Qıynkerish ańǵaryndaǵy tabıǵat ǵajaıyby. Oqyrmandarǵa eskerte keter nárse, atalmysh jer, onyń ereksheligi týraly gazetimizde «Mars peızajy» (17.04.2017 j.) atty maqala jazǵanbyz. Bizdiń búgingi aıtpaǵymyz, sondaǵy sóz etpeı ketken úńgir týraly. Onyń uzyndyǵy 40−50 metr shamasynda da, bıiktigi men eni eki adam eńkeımeı jáne erkin aınalyp júre alatyndaı deńgeıde. Qabyrǵalary kileń tastardan ǵana túzilgen úńgir aýasy qurǵaq, taza, jeńildigimen nazarymyzdy aýdardy. Túkpirge taıanǵanymyzda túsiniksiz dybys estildi. Denemiz titirkenip, qaýiptengendeı boldyq. О́ıtpegende she? Elsiz meken, aıdaladaǵy qarańǵy qýysta shıbóri, qasqyr sekildi jyrtqyshtardyń júrmesine kim kepil? Sóıtsek, úki eken! Iá, kádimgi úki. Biz jaqyndaǵan múıis ústindegi tekshede onyń uıasy bar bolyp shyqty. Japalaq kóz jaryqtyq baǵjıyp sonda otyr. Odan árirek baryp edik, shashylyp jatqan omyrtqaly janýarlardyń qańqasy kórindi. Sodan soń aldymyzdan dińderi tasqa aınalyp, japyraqtary kerish qumǵa jabysyp qatyp qalǵan ósimdikter jurnaǵy baıqaldy. «Bul endi osydan mıllıon jyl burynǵy paleontologııalyq jáne geomorfologııalyq tabıǵat eskertkishteriniń belgileri-aý shamasy», dedik ishimizden. Sóıttik te keıin qaraı qaıttyq.
Úńgirler… Bul elimizdegi áli zerttelmegen ózinshe bir tabıǵat qupııasy. Joǵaryda biz olardyń tórteýin ǵana qysqasha sóz ettik. Al Mańǵystaýdaǵy, Ortalyq Qazaqstan men Jetisýdaǵy mundaı tabıǵat ǵajaıyptary qanshama deseńizshi. Bile bilgen adamǵa bulardyń ózindik paıdasy da bar. Ony ınternetten taýyp oqysańyz úńgir ishindegi aýanyń qan qysymyn qalypqa keltiretindigi, kókjóteldi pyshaqkesti tyıatyndyǵy, denedegi jazylmaǵan jaradan qulan-taza aıyqtyryp jiberetindigi týraly qysqa da nusqa málimetter jeterlik. Túrikmenstandaǵy Kopet-Dag, Grýzııadaǵy Aq úńgir sonaý Nıkolaı patsha zamanynan beri emdik baǵytqa beıimdelgen bolsa, odan bergi ýaqyttarda kórshi elderdegi jasalǵan ondaı ıgi tirlikter qanshama. Bizdiń oıymyz tek Qazaqstanda da osyndaı úńgirlerdiń bar ekendigin aıtý, habardar etý. Elge oı salý. «Paıdalaný kerek», dep qulaqqaǵys jasaý. Qarataý – Shyńǵystaý – Zaısan oıpaty
Sýrette: Shyǵys Qazaqstandaǵy Qıynkerish ańǵaryndaǵy úńgirdiń kireberisinen kórinis
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Alekseı Maznısın
