Báseke bási – ǵylymda

Sonda ne isteý kerek? Eń aldymen adam kapıtalyn damytýǵa kúsh salý qajet. Al Qazaqstan ázirge álemdik taýar rynogyna qara, tústi jáne sırek metaldar, ýran men munaı shyǵarý arqyly belgili. Munaı satý 2000-2007 jyldar aralyǵynda 13,6 ese ósse, bul úrdis jalǵasyn tabýda. Osy shıkizat eksporttyq reıtıngte 12-orynnan 3-orynǵa kóterildi. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta arta túsýi ábden múmkin. О́ıtkeni, tutyný deńgeıiniń artýy 2050 jylǵa qaraı munaı ónimderin qazirgiden 50 paıyz artyq qajet etpek.

Munaıy kóp Qazaqstan úshin bul qo­laıly bolyp kórinýi múmkin. Biraq jer as­tynyń baılyǵy ólsheýli. Al biz aıtyp otyr­ǵan adam kapıtaly, ıaǵnı ǵy­ly­mı-teh­nıkalyq progrestiń múmkindigi shek­siz. Eko­nomıka ǵylym men ǵalymǵa ne­giz­del­s­e ǵana baıandy. Sonda qoǵam ózin-ózi je­til­diredi, shyǵarmashyl tulǵanyń róli artady, bilim men darynǵa qajettilik týady.

2013 jyly Reseı Federasııasynyń ǵalymdary osy saýal tóńireginde dabyl qaqty. Onyń reti de bar edi. Álemdegi ǵalymdardyń 12,5 paıyzy turatyn osy elde olardyń 2-3 paıyzy ǵana ǵylymı jumyspen shuǵyldanady eken, qalǵany kereksiz bolyp qalǵan. Kári qurlyqta eko­nomıkamen tyǵyz baılanystaǵy sa­la­larda ǵylymı-zertteýmen tikeleı aı­na­­ly­syp júrgen ǵalymdardyń úlesi 35 paı­yzdan kem emes. Olar Eýropaǵa ha­ly­qaralyq bedel ákelip otyrǵan osy za­manǵy aqparat­tyq tehnologııany, kóp­shi­­lik qoldy jańa taý­a­r­lar men bu­ryn bol­­maǵan jańa ká­sip­ter­di oı­lap ta­batyn «jum­­saq tehnologııa» men shı­ki­zat ón­dirisindegi «aýyr tehnologııa» sa­la­la­ryn úzdiksiz damytyp keledi.

Damyǵan elderde halyqtyń 50 paıyzy oı eńbegimen aınalysady, ulttyq ónimniń 40 paıyzdan astamy bilimniń udaıy damýy arqyly alynady.

О́kinishke qaraı, bizde bul oraıdaǵy kórsetkish tym tómen. Qazaqstandaǵy adam kapıtalynyń ishki jalpy ónimdegi úle­si, eger resmı derekke sener bolsaq, 12 paıyz. Salystyrmaly túrde keltirsek, atal­ǵan kapıtal arqyly Reseı ishki jalpy ónimniń – 30, Eýropanyń damyǵan el­­deri – 74, Amerıka Qurama Shtattary – 76 paıyzyna qol jetkizip otyr. О́sý-ór­kendeý ústindegi Qytaıdyń kórsetkishi ká­­ri qurlyqtyń deńgeıine jetip qaldy. Eger dú­nıe júzindegi elderdi tutastaı qam­ty­­saq, 192 memlekettiń 122-si ishki jalpy ónim­­niń 40 paıyzyn adam kapıtalynyń ese­­binen alýda.

Osy derekterden soń oılanasyń, ǵyl­ymı-tehnıkalyq progrestiń kósh ba­syndaǵy eldermen básekege qabiletti bolý maq­satyn ıdeıadan naqty iske aınaldyrý úshin ne isteý kerek dep bas qatyrasyń. Álem­degi ozyq 50 ýnıversıtettiń 30-y AQSh-ta, 11-i Eýropada, 4-eýi Azııada, 3-eýi Kanadada ekeni eske túsedi. Eger ǵa­lam elderindegi úzdik 50 ınjenerlik-teh­nıkalyq oqý ornynyń 22-si AQSh-ta, 13-i Azııada, 11-i Eýropada bolsa, ondaı bilim or­dasy týraly biz áli kúnge armandaýmen júrmiz. Bul oraıda sóz bola qalsa, «Nazarbaev Ýnıversıtet» jaıly aıtamyz da toqtaımyz. Sonaý bir jyldary qura­mynda 3,5 myńnan astam ǵalymdar bar halyqaralyq ınnovasııalyq qor men Honeywell kompanııasy «Qazaqstanda adam kapıtalyn damytý mehanızmderiniń ǵy­lymı negizi» jobasyn ázirleýge ki­ris­ti, bilim (til, ulttyq tárbıe), ǵy­lym men mádenıet, ınnovasııalyq tehno­logııa, aqparattyq kommýnıkasııa, agro­óner­kásip, t.b. baǵyttardy qamtıdy dep es­tip edik, keıin habar-osharsyz ketti. Eýro­pada bilimge jyl saıyn ishki jalpy ónimniń 8,5 paıyzy bólinetinin aıtyp, biz sondaı mólsherde bolmasa da, múm­kindiginshe ósireıik degen ótinish te qanaǵattandyrylmaı keledi.

Bulardy bylaı qoıǵanda, bizde ın­tellektýaldyq menshik pen rýhanı-shy­ǵarmashylyq qundylyq degen uǵym­dar teo­rııa júzinde ǵana. Ǵylymı shy­ǵar­ma­shy­lyqtyń baǵasy týraly oılanǵan da joqpyz. Aqyl-oıdyń jemisi eń arzan taý­arǵa aınalǵan. Respýblıka naryǵynyń ǵy­lymı strategııasy degen memlekettik jo­balar týraly estigen emespiz. Al mun­daı strategııalarsyz adam kapıtalyna negizdelgen ekonomıka jaıly aıta al­maı­­syń. Bizdiń oıymyzsha mundaı st­ra­teg­ııa kerek. Onda mynadaı mindetter aı­qyndalýǵa tıis:

1. Osy zamanǵy ǵylymı-shyǵar­ma­shy­lyq ortany qalyptastyrý;

2. Ǵylymı qaýymdy ekonomıkaǵa tartý­dyń joldaryn belgileý;

3. Ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń qu­ry­lymyn ekonomıkalyq-ınno­va­sııa­lyq damý mindetterin sheshýge sáı­kes­ten­di­rip qaıta qaraý;

4. Respýblıkanyń ınnovasııalyq damý standarttaryn anyqtaý;

5. Nátıjeli jáne qalypty ǵylymı-zert­teý jumysyn júrgizý úshin qa­jet­ti jaǵ­daı týǵyzý, atap aıtqanda, ǵa­lym­dar­ǵa memlekettik qyzmetker dáre­je­sin be­rip, áleý­mettik qoldaý jáne ǵy­ly­mı je­tis­tik­terine sáıkes qarjylaı kóter­me­leý jú­ıe­sin engizý.

Adam kapıtalyn damytyp, básekege qa­biletti bolamyz desek, túbinde «Ulttyq ǵy­lymı shyǵarmashylyq» týraly zań qa­jet.

Aldan SMAIYL,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty