ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

TURǴYN ÚI-KOMMÝNALDYQ ShARÝAShYLYQ SEKTORYN DAMYTÝ – KÚN TÁRTIBINDEGI MÁSELE Suńǵat ÁLIPBAI. Qazirgi tańda,  turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq el ekonomıkasynyń iri sektorlarynyń biri bolyp otyr. Osy salada  200 myńǵa tarta adam jumys isteıdi. Búl Qazaqstan óndirisinde eńbek etip jatqan halyqtyń jalpy sanynyń 18 paıyzyn quraıdy. Kommýnaldyq kásiporyndardyń kiris kólemi 500 mlrd. teńge shamasynda. Bul memlekettiń jalpy óniminiń 3 paıyzynan asyp túsetin qarajat. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bir birimen tyǵyz baılanysty eki baǵyttan turady. Onyń birinshisi kommýnaldyq qyzmet salasy. Oǵan tutynýshylardy sýmen, gazben, jylýmen, elektrmen jabdyqtaý jumystary, káriz júıesi, eldi mekenderdi abattandyrý, kógaldandyrý jumystary kiredi. Ekinshisi – turǵyn úılerdiń ózin kútip ustaý, páter ıeleri men qyzmet kórsetý mekemeleri arasyndaǵy qarym-qatynasty retteý máseleleri, kóp páter­li turǵyn úılerdegi jalpyǵa ortaq mú­likterdi basqarý men paıdalaný jumystary. Qazirgi kúni sý, gaz, elektr qýatyn jetki­zip berýshi jelilerdiń, káriz júıeleriniń birqatary eskire bastady. Kommýnaldyq salaǵa jasalynǵan taldaý osyndaı ınjener­lik nysandardyń 70 paıyzy tozyǵy jetkendigin kórsetip berdi. Sonyń ishinde, ásirese, tazalaý qondyrǵylary (74 paıyz) men aýyz sý (73 paıyz) júıeleri kóptep tozǵan­dyǵy belgili boldy. Osynyń áserinen qyzmet kórsetýshi men tutynýshy arasyndaǵy jylý energııasynyń joǵalýy 35 paıyzǵa, aýyz sýdyki 32 paıyzǵa deıin jetip otyr. Bul – úlken shyǵyn. Eger jaǵdaı osylaı kete beretin bolsa, onda qyzmet tıimdiligi tómendeı bermek. Sondyqtan Úkimet turǵyn úı-kommýnal­dyq sharýashylyq salasyn odan ári reformalaý isinde birinshi kezekte ınjenerlik jeliler men qondyrǵylardyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý máselesine basa nazar aýdarýda. Osyǵan oraı resýrstar men qýattardy únemdeý tehnologııalaryn engizý isine kóbirek kóńil bólinbek. Atalǵan baǵytta ótken jyldyń ózinde edáýir jumystar atqaryldy. 2009 jyly osy maqsatqa dep 61 mıllıard teńge bıýdjet qarjy­sy bólingen bolatyn. Onyń 60,7 mıllıard teńgesi nemese 99 paıyzy ıgerildi. Qarjyny ıgerý barysynda 81 myń jumys orny quryldy. 862 joba júzege asty. Atap aıtqanda 284 shaqyrym jylý jelisi, 737 shaqyrym elektr jelisi, 284 shaqyrym gazben jabdyqtaý jelisi, 1029 shaqyrym sýmen qamtý jelisi jóndeýden ótkizildi jáne ishinara jańadan salyndy. Kez kelgen jumysty júzege asyrý úshin eń aldymen qarjynyń qajet ekeni túsinikti. Sondyqtan Úkimet kommýnaldyq qyzmet salasynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý máselesin oılastyrýda. Osyǵan oraı qazir ázirlený ústindegi “Memlekettik – jeke menshiktik áriptestik týraly” zań jobasyna qosymsha usynystar engizilýde. Bul usynystar kommýnaldyq salaǵa baǵyttalatyn ınvestısııalarǵa memlekettik qoldaý jasaý sharalaryn qarastyrady. Qarjylandyrý isindegi kommýnaldyq qyzmet salasynyń ishki múmkindikterin arttyrýdy kózdeıdi. Atalǵan maqsatty júzege asyrý úshin Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty damytý men qaıta jańǵyrtýdyń qazaqstandyq ortalyǵy quryldy. Onyń aldyna birneshe mindet júkteldi. Olar – salany damytý men qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalatyn jobalardy qarjylandyrý úshin bıýdjetten tys kózderdi izdestirý, TKSh salasynda jumys isteıtin kásipkerlik sýbektilerdi nesıeleýdiń jol­­d­aryn qarastyrý, resýrstar men qýat­tar­dy únemdeý tehnologııalaryn, TShN-dy bas­qarý­­dyń qazirgi zamandyq ádis-tásilderin engizý sekildi mindetter. Eger memleket osyndaı joldar arqyly elimizdiń kommýnaldyq sala­syn damytý isine jeke menshiktiń, ásirese, bıznes sýbektilerdiń ynta-yqylasyn oıatyp, olardyń qarjysy men kúsh-jigerin iske qosa alsa, salanyń jaǵdaıy qazirgimen salystyr­ǵanda, kóp jaqsara túsetindigi anyq. Degenmen, osy ýaqytqa deıin turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmet salasynyń damýyna bóget bolyp kele jatqan seń qozǵaldy dep aıtýǵa bolady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan  “Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa”  Jol­daýynda “turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq­ty tártipke keltiretin ýaqyt jetti” dep aıryqsha atap kórsetken bolatyn. Elbasynyń bergen tapsyrmasyna oraı Úkimet buryn ár­túr­li obektıvti sebepterge baılanysty qozǵaýsyz qalyp kele jatqan osy máselege endi jiti mán bere bastady. О́tken jyly qolǵa alynǵan “Jol kartasynyń” aıasynda jóndeý jumystaryna kóp qarjy bóldi. Salanyń jaǵdaıyn jaqsartýdyń júıeli sharalaryn qarastyryp, belgileý ústinde. Osy úrdis bıyl da jalǵasyn tappaq.  Sonyń biri ústimizdegi jyl­dan bastap elimizdiń turǵyn úı-kommýnal­dyq sharýashy­lyǵyn qaıta jańǵyrtý jáne damytý jónindegi jańa tujyrymdama júzege asyryla bastamaq. Osy baǵdarlama negizinde 5 jylda 300 mıl­lıard teńgeniń qarjysyn ıgerý kózdelinedi. Munyń 200 mıllıard teńgesi respýblıkalyq bıýdjet esebinen, qalǵan bóligi jergilikti bıýdjetter esebinen bólinedi degen uıǵarym bar. Sonda ár jyl saıyn atalǵan maqsatqa shamamen 60 mıllıard teńgeden jumsalynyp otyrady. Qarjynyń basym bóligi ınjenerlik jelilerdi jańalaý jáne jóndeý jumystaryna baǵyttalady. Atalǵan tujyrymdamaǵa sáıkes eldi meken­derdi sýmen qamtý máselesinde biryńǵaı memle­ket­tik saıasatty júzege asyrý kózdeledi. Qarjy­ny únemdeý jáne jiti qadaǵalap otyrý úshin ınvestısııalyq jobalardy tańdaý isine belgili bir ólshemder belgilenip, jobalardyń tehnıka­lyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ortalyq­tandyrylǵan túrde ázirlenedi. Tujyrymda­many júzege asyrýdy úsh kezeńge bólý kózde­linýde. Birinshi kezeńde oblys ortalyqtaryndaǵy sýmen qamtý jáne sý qaıyrý nysandarynyń jaǵdaıyna zertteý júrgizilip, Kókshetaý qalasy boıynsha jańǵyrtý jumystarynyń tehnıka­lyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenedi. Ekinshi kezeńde Atyraý jáne Shymkent qalalarynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin ázirleý jumystary aıaqtalady. Al 2012-2014 jyldardy qamtıtyn úshinshi kezeńde basqa qalalardyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ázirlenip, osy boıynsha jumystar júrgiziledi. Úkimet alǵa qoıyp otyrǵan jumystyń taǵy bir baǵyty turǵyn úı sektoryn damytý. О́tken jyly osy maqsatta “Turǵyn úı qatynastary týraly” zań qabyldanǵan bolatyn. Salanyń problemalary jetkilikti zerttele kele endi osy zańǵa qosymsha ózgerister engizý kózdelýde. Vedomstvoaralyq komıssııa qarap bekitken bul qosymshalar men ózgerister mynadaı máselelerdi qarastyrady. Memlekettik mekemelerdiń turǵyn úı qoryn qurý. Qazirgi kúni elimizdegi memlekettik turǵyn úı qorlary ákimdikter men kásiporyndar deńgeıinde shashyrańqy túrde qalyptasyp otyr. Al memlekettik ortalyq organdardyń turǵyn úı qory kórsetilmegen. Sondyqtan bul is biryńǵaılandyrýdy qajet etedi. Ekinshi, qyzmettik turǵyn úılerdi berý tetikterin naqtylandyrý jáne ońtaılandyrý. Osyǵan deıin ákimdikter mundaı turǵyn úılerdi naqty azamattarǵa tikeleı berip kelgen edi. Endi ákimdikter qyzmettik turǵyn úılerdi uıymdarǵa (sot, prokýratýra, polısııa) beredi de, olar qyzmetkerlerge zań tártibine sáıkes ózderi tapsyratyn bolady. Úshinshi, buzylýǵa jatqyzylǵan apatty úılerden shyǵarylatyn azamattarǵa turǵyn úı berýdiń jeke kezegin engizý. Qazirgi kúni mundaı sanattaǵy azamattar jalpyǵa ortaq kezekke tirkeletindikten kóptegen mashaqattardy bastan keshirýde, aqyr aıaǵynda turǵyn úısiz qalyp jatqandary da bar. Al jeke kezek boıynsha tirkeý olardyń jaǵdaıyn jaqsarta túsetindigi anyq. Zańǵa mine, osyndaı ózgerister engizý kózdelinýde. Degenmen, oqyrmandar teris túsinikte qalmas úshin ázirge bul ózgeristerdiń usynys deńgeıinde ekendigin taǵy da atap kórsetpekpiz. Qazirgi kúni elimizdiń turǵyn úı sektorynda 270 mıllıon sharshy metrdi qamtıtyn turǵyn úı qory bar. Munyń 98 paıyzy jeke menshik bolyp tabylady. Osy turǵyn úı qoryn qalypty jaǵdaıda ustaý úshin joǵarydaǵydaı jańa sharalar belgilenbek. Sonymen, Kárim Másimovtiń Úkimeti elimizdiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq sektorynyń jumysyn retteýge bel sheship kirise bastady. Osy másele Úkimettiń osy aptada ótken bıylǵy jylǵy birinshi otyry­synda aqparattyq deńgeıde qaraldy. Onda elimizde ótken jyly ǵana qurylǵan Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jónindegi agenttik tóraǵasy Serik Nokın sóz alyp, joǵarydaǵy jaǵdaılardy baıandady. Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Kárim Másimov turǵyn úı-kommýnaldyq sektoryn damytý isi aldaǵy ýaqytta neǵurlym tııanaqty talqylaýdy qajet etetindigin atap kórsetti. “Halyq úshin bul máseleniń mańyzy zor, sondyqtan biz osy taqyrypqa áli oralatyn bolamyz”, degen Premer-Mınıstr bul máseleniń aldaǵy Úkimet otyrystarynyń birinde kún tártibine qoıylatyndyǵyn aıtty. KEDENDIK ODAQ:  ALYS-BERIS, BARYS-KELISTIŃ  KEShENDI KEŃISTIGI Jylqybaı JAǴYPARULY. Mine, barys beıneli bolashaqqa batyl qadam basyp bara jatqan egemen elimiz jańa jyldyń alǵash­qy kúnderinen bastap, ekonomıka­lyq qaýymdastyqtyń tarıhı jańa úlgisine qadam basyp otyr. Sonaý bir qyzyl ımperııa qulaǵan kezden bastap keńestik keńistikte paıda bolǵan táýelsiz memleketterdi eko­no­mıkalyq ıntegrasııaǵa shaqyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń ómirsheń bastamalary TMD, EýrAzEQ sııaqty ekonomı­ka­lyq jáne saıası qaýymdastyqtar negizinde damyp, aqyry Dostastyq elderi arasyndaǵy jańa biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik – Kedendik odaqqa ulasty. Iá, Elbasy Nursultan Nazar­baev “bólingendi bóri jeıdi, birikkender berekege keneledi” degen tarıhı qaǵıdany basshylyq­qa alyp, ıntegrasııaǵa balama joq ekendigin jalyqpaı aıtyp, ómir­sheń bastamalarmen dáleldep kele­di. 2006 jyly 16 tamyzda ótken EýrAzEQ-tyń memleket basshyla­rynyń resmı emes basqosýynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń usynysymen EýrAzEQ sheń­berinde kedendik odaq qurý týraly sheshim qabyldandy. Sonyń nátıjesinde Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketterine bola­shaq kedendik odaqtyń kelisimdik-quqyqtyq bazasyn jasaý mindeti júkteldi. Osy sheshimdi júzege asy­rý maqsatynda taraptar EýrAzEQ Integrasııalyq komıtetiniń aıasynda turaqty túrde otyrystar ótkizip, kedendik odaq qurý úshin qajetti halyqaralyq kelisim-sharttardyń jobalaryn belgileý jáne úılestirý jumystarymen aınalysa bastady. Qazirgi kúnge deıin kedendik odaqtyń kelisimdik-quqyqtyq bazasyn qa­lyptastyrý maqsatynda 38 halyq­aralyq kelisim-shart jasalyndy. Sonymen birge, kedendik odaq sheń­berinde EýrAzEQ-tyń bazasynda qabyl­danǵan 13 halyqaralyq kelisim jumys isteıtin boldy. 2009 jyldyń 27 qarashasynda Mınsk qalasynda Belarýs, Qa­zaqstan jáne Reseı memleket­teri­niń basshylary Kedendik odaqtyń Kedendik kodeksi týraly kelisimge qol qoıdy. Bul tarıhı qujat 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap tolyq kúshine enip, 3 memleket arasynda jańa ekonomıkalyq ıntegrasııa­lyq qurylym – Kedendik odaq jumys isteı bastaıdy. Sonymen birge, osy basqosýda 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Kedendik odaqtyń Biryńǵaı kedendik tarıfi bekitildi. Sondaı-aq, kezeń-kezeńmen kúshine enetin kedendik-tarıftik retteý salasynda mynandaı qujattar kúshine enedi: – Kedendik odaqtyń tarıftik artyqshylyq júıesin paıda­lanatyn damýshy elder tizimi; – Kedendik odaqtyń tarıftik júıesiniń artyqshylyqtaryn paı­dalanatyn damyǵan elderdiń tizimi; – tasymaldanǵan kezde tarıf­tik artyqshylyq beriletin damýshy jáne birshama damyǵan elderden ákelinetin jáne sol elderde shyǵarylatyn taýarlardyń tizimi; – biryńǵaı kedendik tarıf stavkalarynan erekshelinetin jáne ótpeli kezeńde taraptardyń biri tasymal kezinde kedendik baj salyǵyn salatyn taýarlar men stavkalardyń tizimi; – Kedendik odaq komıssııasy konsensýs arqyly baj salyǵynyń tasymal stavkasyn ózgertetin erekshe taýarlardyń tizimi. Komıssııa qyzmetin uıymdas­tyrý negizindegi tarıftik emes retteý salasyndaǵy birqatar qujattar bekitildi: – EýrAzEQ sheńberinde úshinshi bir elmen saýda jasaý barysynda Ke­dendik odaqqa kiretin memleket­terde ishke tasymaldaýǵa jáne syrtqa shyǵarýǵa tyıym salyna­tyn nemese shekteý qoıylatyn taýar­lar­dyń biryńǵaı tizimi; – shekteý qoıý týraly ereje; – Kedendik odaq komıssııa­synyń erejeleriniń tártibi; – Kedendik odaq aıasyndaǵy Eksporttyq keńes jónindegi ereje; – Kedendik odaq komıssııa­synyń sekretarıaty qurylymy­nyń jańa mátini; – 2010 jylǵa arnalǵan Keden­dik odaq komıssııasynyń shyǵyn­darynyń smetasy. Kedendik odaq sheńberinde qol qoıylǵan barlyq halyqaralyq ke­li­simder taraptar memleket ishindegi jaǵdaılardy rettegennen keıin jáne Kedendik odaqtyń joǵary organy (memleket basshy­la­ry jáne úkimet basshylary deńgeıinde) tıisti sheshim qabylda­ǵannan keıin ǵana kúshine enedi. Qazirgi kúnge deıin Kedendik odaq sheńberinde 14 halyqaralyq qujat kúshine enip, jumys isteı bastady. Olar: 1. 2000 jylǵy 10 qazandaǵy EýrAzEQ qurý jónindegi kelisimge ózgerister engizý jónindegi hattama; 2. Kedendik odaqtyń sharttyq-quqyqtyq bazasyn  belgileıtin jáne odan shyǵýdy nemese kirýdi retteıtin halyqaralyq kelisim-sharttardyń kúshine ený tártibi týraly hattama; 3. Kedendik odaq komıssııasy týraly kelisim-shart; 4. Kedendik odaq qurý jáne biryńǵaı kedendik keńistik jasaý týraly kelisim-shart; 5. EýrAzEQ sheńberinde sanı­tar­lyq jáne fıtosanıtarlyq sharalardy, tehnıkalyq retteýlerdi júrgizý salasyndaǵy kelisilgen saıasat júrgizý jónindegi kelisim; 6. Kedendik odaq taýarlarymen syrtqy jáne ishki saýdada kedendik statıstıka júrgizý jónindegi kelisim; 7. Biryńǵaı kedendik tarıftik retteý týraly kelisim; 8. Tarıftik kvotany qoldaný­dyń sharttary men tetikteri jónindegi kelisim; 9. Biryńǵaı kedendik tarıf stavkalarynan erekshelenetin jáne erekshe jaǵdaıda tasymaldanatyn taýarlarǵa kedendik baj stavkala­ryn qoldanýdyń jaǵdaılary jáne tártibi jónindegi hattama; 10. Tarıftik jeńildikter jasaý jónindegi hattama; 11. Kedendik odaqtyń biryńǵaı tarıftik artyqshylyqtar berý júıesi týraly hattama; 12. Úshinshi bir memleketke qatysty tarıftik emes retteýler júrgizý týraly biryńǵaı sharalar týraly kelisim; 13. Biryńǵaı kedendik aýmaqta úshinshi bir elderge qatysty saýda jasaǵan kezde qoldanylatyn tártipter týraly kelisim; 14. Taýarlarmen syrtqy saýda salasyndaǵy taýarlardy lısenzııa­laý erejeleri týraly kelisim. KEDENDIK ODAQ KOMISSIIаSY 2007 jylǵy 6 qazanda Dýshanbe qalasynda Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń basshy­lary Kedendik odaq komıssııasyn qurý týraly kelisim-shartqa qol qoıdy. Osy kelisim-shart boıynsha atalmysh komıssııa turaqty túrde jumys istep Kedendik odaq aıasyndaǵy barlyq máselelerdi rettep otyratyn bolady. Kedendik odaqqa kiretin memleketter sheń­berinde bul komıssııa qabyldaǵan sheshimderdiń oryndalýy mindetti bolyp sanalady. Bul Kedendik odaqtyń atalmysh organynyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etetin bolady. Sol sııaqty atalmysh kelisim-shart boıynsha kedendik odaq qurýshy memleketter syrtqy saýdany retteýdiń naqty salala­rynda komıssııanyń quzyryna bir­qatar ulttyq ókilettikterdi mindetti túrde kezeń-kezeńmen berý qarasty­rylǵan. Memleket basshy­la­rynyń 2009 jylǵy 27 qarashada qabyldaǵan sheshimderine sáıkes 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap, kedendik tarıftik jáne kedendik emes retteý salalaryndaǵy ókilet­tilik komıssııa quzyryna tolyq berilgen. Komıssııa quramyna árbir taraptan bir ókiletti tulǵa kiretin bolady: Belarýs Respýblıkasynan – Úkimet tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kobıakov, Qazaqstan Respýblıkasynan – Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev, Reseı Federa­sııa­synan – Úkimet tóraǵasynyń birinshi orynbasary Igor Shýva­lov. Komıssııada qaralatyn másele boıynsha sheshim 2/3 tártibimen kóp daýys berý negizinde qabyldanatyn bolady. Bul rette komıssııadaǵy árbir memleketke qatysty daýys bylaı bólingen: Qazaqstan – 21,5 daýys, Belarýs – 21,5, Reseı – 57 daýys. Eger Komıssııa qabyldaǵan sheshimge taraptardyń bireýi kelispeıtin bolsa nemese qaralǵan sheshim qajetti kóp daýysqa ıe bola almaǵan jaǵdaıda másele Kedendik odaqtyń joǵary organynda qara­lyp, sheshim konsensýs boıynsha qabyldanady. Sonymen birge, komıs­sııa Kedendik odaqtyń quqyq­tyq bazasyn qalyptastyrǵan halyqaralyq kelisim-sharttar negizinde keıbir máseleler jó­ninde konsensýs arqyly sheshim qabyldaýǵa quqyly. Búgingi kúnge deıin Kedendik odaq komıssııa­synyń 12 otyrysy bolyp ótti. KEDENDIK TARIFTIK JÁNE TARIFTIK EMES RETTEÝLER Kedendik odaqtyń kedendik-tarıftik retteý tetikteriniń negizi múshe memleketterdiń úshinshi bir elge qatysty biryńǵaı saýda saıasatyn júrgizý jónindegi biryńǵaı kedendik tarıfi (BKT) bolyp tabylady. Osy rette aıta ketetin bir másele, Qazaqstannyń ımporttyq kedendik baj salyǵy stavkalarynyń jalpy sanynda (taýarlyq nomenklatýra boıynsha 10 belgi dárejesindegi 11144) BKT-ny qalyptastyrýdyń al­ǵash­qy kezeńinde Belarýs, Qazaq­stan jáne Reseıdiń baj salyǵy­nyń 40 paıyzy (4500 kod) bir-birimen sáıkes keldi. Mine, osy tizim BKT-niń bazalyq kestesi retinde alyndy. Sóıtip, 3 memle­ket­tiń úkimetteriniń aldyna kedendik baj saly­ǵynyń 60 paıyzyn birizden­dirý mindeti qoıyl­dy. Kedendik baj sa­lyǵyn birizden­dirý jumysy bary­synda mynandaı negizgi máselelerge súıenýge týra keldi, ol birinshi, óziniń óndiristik qury­lymy bolý. Belgilenetin ke­dendik baj salyǵy otandyq óndiris­shilerdi qorǵaýdy qamtamasyz etýge tıis. Eger memle­ket­tiń atalmysh taýar óndiretin óndirisi bolmaǵan jaǵdaıda, tutynýshylardyń múddeleri tolyq eskerilýge tıis. Ekinshi, ımport qurylymy. Eger ımporttyń negizgi mólsheri TMD memleketteriniń úlesine tıetin bolsa nemese mundaı taýar atalmysh memleketke birqatar jyldardan beri ımporttalmaǵan jaǵdaıda atalmysh taýar kedendik baj salyǵynyń stavkalaryn ózgertýge qatysty taýarlar qataryna jatpaıdy. BKT-ny belgileý kezinde Qazaqstan 400 taýar túrlerin ımporttaǵan kezde kedendik baj salyǵy stavkalary­nyń eń tómengi mólsherin qoldaný jóninde óz quqyǵyn saqtap qaldy. Bul rette ótpeli kezeńde mundaı tártip ekonomıkamyzdy ártaraptandyrý baǵdarlamasy sheńberinde ımporttalatyn taýar­larǵa qatysty qoldanylatyn bolady. Máselen, elimizde munaı-hımııa salasynyń kásiporynda­ryn damytý, qalaıy, qaǵaz jáne basqa taýarlardy óndirýdi artty­rý jónindegi birqatar iri jobalar iske qosylǵan, onyń ishinde birnesheýi shetel kapıta­ly­nyń qatysýymen júzege asyrylýda. Sonymen birge, ótpeli kezeńde dári-dármek, medısına­lyq qural-jabdyqtar, munaı-hımııa sala­syna qajetti shıkizat, qalaıy, sellıýloza, qaǵaz ónimderinen ja­salǵan birqatar buıymdar, qural-jabdyqtar jáne basqa keıbir taýar túrlerine erekshelikter beriletin bolady. Taǵy bir atap kórsetetin máse­le, Qazaqstan Respýblıkasynyń “Investısııa týraly” zańynyń aıasynda “maqsatty ımport” atty taǵy bir jeńildik túrin kirgizý de josparlanyp otyr. Bul rejimge Kedendik odaqqa múshe memleket­ter aýmaǵynda sol memleketterdiń úkimetteri belgilegen ınvestısııa­lyq jobalarǵa baılanysty paıdalanylatyn tehnologııalyq qural-jabdyqtar, olarǵa qajetti qosalqy bólshekter, shıkizattar, basqa da materıaldar jatqyzy­lady. Olar ımporttyq baj salyǵynan bosatylady. Kedendik odaqqa múshe memle­ketter aýmaǵynda shyǵarylmaı­tyn nemese shyǵarylǵan kúnniń ózinde tehnıkalyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtin shıkizat túrle­rine de jeńildikter jasalady. Qazaqstan tarapy 10 jyl merzim­ge, ıaǵnı 2010 jyldan  2019 jyl­dar aralyǵynda shetten ákeli­netin trostnıkti qant-shıkizatyna ımporttyq baj salyǵyn salmaý jeńildigin saqtap qaldy. Sondaı-aq,  jeńildetilgen baj salyǵy tizimine kirmegen myna taýarlar túrleri boıynsha tıisti jeńildikter jasaý jóninde de arnaıy kelisim jasalyndy. Kedendik odaqqa múshe memleketterdiń ortalyq (ulttyq) bankteri ákeletin 995 deńgeıin­degi altyn quımalar. Bul me­hanızm altyndy ınves­tısııa­lyq qural retinde satýdy damytý úshin qajet. Kedendik odaqqa múshe memleketter ha­lyqaralyq kelisim-sharttar negizinde 2010 jyldyń 1 qań­ta­ryna deıin qa­byl­da­ǵan kedendik baj salyǵy jónindegi jeńildik­ter. Bul jer qoınaýyndaǵy shıkizatty ıge­rý barysyndaǵy halyqaralyq min­dettemelerdi oryndaý úshin qajet. Olımpııadalyq jáne azııalyq oıyndardy ótkizýge qajetti taýar­lardy baj salyǵynan bosatý. Kedendik odaqtyń  negizgi sharttarynyń biri, úshinshi bir memleketke qatysty ortaq saýda saıasatyn júrgizý bolyp tabyla­dy. Oǵan ortaq tarıftik emes saıasat júrgizý máselesi de kiredi. Osy maqsatqa oraı 2009 jylǵy 27 qarashada memleket basshylary dárejesinde ótken Memleket­aralyq keńeste “Belarýs Respýb­lı­kasy, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasynyń kedendik odaǵynda biryńǵaı tarıftik emes retteýler týraly” sheshim qabyldandy. Is júzinde biryńǵaı tarıftik emes retteýlerge mynalar engizil­gen: 1. Kedendik odaqtyń komıssııa­sy tarıftik emes retteýler júrgizý týraly sheshim qabyldaıdy, atap aıtqanda: -eksportqa tyıym salý; -eksportqa nemese ımportqa sandyq shekteýler qoıý; -eksportqa nemese ımportqa aıryqsha quqyq berý; -syrtqy saýda salasyndaǵy lısenzııalaý; -eksportqa nemese ımportqa baqylaý jasaý. 2. Búginde Memleketaralyq komıssııanyń jáne Kedendik odaq komıssııasynyń sheshimimen Ke­dendik odaqqa múshe memleketter tarapynan tarıftik emes retteýler jasalatyn taýarlardyń biryńǵaı tizimi bekitildi. 3. Biryńǵaı tarıftik emes ret­teý sharalary eksporttyq nemese ımporttyq taýarlardy lısenzııalaý ádisimen júzege asyrylatyn bolady. Osy rette eskertetin bir másele, ımportqa, eksportqa jáne tranzıtke 2010 jylǵy 1 qańtarǵa deıin berilip qoıǵan lısenzııalar merzimi bitkenshe kúshin joımaıdy. Al 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap Kedendik odaqtyń múshelerine jańa biryńǵaı lısenzııalar beriletin bolady. 2010 jyldyń 1 qańtaryna deıin ruqsat boıynsha júrgizilgen taýarlardyń ımporty, eksporty jáne tranzıti 2010 jyldyń 1 shil­desine deıin saqtalady. Eskertetin jaǵdaı, 2010 jyldyń  1 shildesinen bastap baǵaly metaldar men tastar lısenzııalanatyn bolady. KEDENDIK  RETTEÝ Kedendik odaqtyń Kedendik ko­deksi 2008-2010 jyldarda EýrAzEQ sheńberinde kedendik odaq qurý jónindegi is-qımyl josparyna jáne 2007 jylǵy 6 qazandaǵy kedendik odaq qurý jáne biryńǵaı kedendik aýmaq qalyptastyrý týra­ly kelisim-shartqa sáıkes jasa­lyndy. Kodeks qabyldaý  Kedendik odaqqa qatysý­shy memleketterdiń biryńǵaı kedendik aýmaq qurý, sonymen birge syrtqy ekonomı­kalyq qyzmetke qatysý­shylar úshin barynsha qolaıly jaǵdaı týǵyzý maqsatynda kedendik úderisterdi jeńildetý jáne úılestirý qajettiginen týyndady. Úsh memleketke ortaq bul Keden kodeksi Qazaqstan Respýblıkasy­nyń jetekshiligimen júzege asy­ryl­dy. Onyń negizine Kıotta hat­ta­ma­sy alynǵan. Kodeks qurylymy 8 bólimnen, 50 taraýdan, 372 baptan turady. Jańa Kodekstiń basty maqsaty Kedendik odaqta biryńǵaı kedendik keńistik qalyptastyrý, Kedendik odaq aýmaǵynda tranzıt úshin ortaq ahýal qalyptastyrý, kedendik tirkeýler men kedendik baqylaýlardyń kúshin joıý bolyp tabylady. Sóıtip, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı barys jylynyń al­ǵash­qy kúnderinen bastap ekonomı­kalyq ıntegrasııanyń jańa úlgisi ­– táýel­siz memleketter arasynda erikti túr­de qurylǵan Kedendik odaq quramy­na toptasty. Bul jańa qurylym­nyń basty artyqshylyǵy, Keden­dik odaq quramyna ený arqy­ly qazir­gi jahandaný dáýirindegi bol­jaý­syz ekonomıkalyq daýyldarǵa birlese qarsy turatyn bolady. Otandyq taýar óndirýshiler úshin ónim ótkizý rynogy ondaǵan ese ulǵaıyp, el ekonomıkasynyń báse­kelestikke qabilettiligi shyńdalmaq.