Astyǵymen ajarly aımaq ózge salalarda da tolymdy tabystarǵa jetip keledi

Qazaqstannyń qaı óńiri bol­masyn ózindik erekshelikter men artyqshylyqtarǵa ıe. Elimizdiń ba­tys aımaǵynda munaı jáne ta­bıǵı gaz mol kelse, soltústik óńir­ler bıdaıly, astyqty ólke bolyp sanalady. Árıne, munaı, gaz sekildi álem kózin tigip otyr­ǵan resýrstar Qazaqstannyń bar­lyq óńirlerinde birdeı kezdese bermeıdi. Mysaly, Soltústik Qa­zaqstan oblysynda mundaı shıkizat atymen joq. Alaıda, elimizdiń ekonomıkasynda oblystyń alyp otyrǵan ózindik strategııalyq or­nyn aýyl sharýashylyq, agrarlyq sektor túzedi. Bıdaı, basqa da dándi daqyldar ósirý, mal sha­rýa­shylyǵy, jalpy aýyl sharýa­shy­lyǵy damýy jóninen aldyńǵy qa­tarly oblystardyń biri sana­la­dy. Turǵyndardyń 59,5 paıyzy aý­yldy jerlerde turyp, jer óń­deýmen aınalysady. О́tken jyly oblystyń aımaqtyq ónimdilik kór­setkishi jaman bolǵan joq. Aımaq basshysy Serik Bilálov­tyń aıtýynsha, Elbasy N.Nazar­­baevtyń tapsyrmalaryna sáıkes alda birqatar mańyzdy mindetter tur. Olar – ındýstrıalyq-ınno­vasııalyq jobalardy iske asyrý, áleýmettik, ekonomıkalyq sala­lar­dy odan ári ilgeriletý, kom­mý­naldyq-sharýashylyq máselelerin basty nazarda ustaý, turǵyndardy turaqty jumyspen qamtý, ju­mys­syzdyqty azaıtý. Oblys byltyr bitik egin ósirip, 6 mıllıon tonna astyq óndirdi. Onyń bir mıllıon tonnadaıy eksportqa jóneltildi. Osynyń ózi astyqty aımaqtyń ishki múmkindiginiń qýattylyǵyn ańǵartsa kerek. О́tken jyly aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jal­py óndiris kólemi 238 mıllıard teńgeni quraǵan. Respýblıkadan bólingen 5,4 mıllıard teńge transfert maqsatty túrde ıgerilgen. Mal sharýashylyǵy sala­sy­nyń da jaqsy damyp kele jatqa­nyn aıta ketken jón. El boı­yn­sha óndiriletin ettiń – 2, súttiń – 4,7, jumyrtqanyń – 17,3 paıyzy oblystyń úlesine tıedi. Joldaý talaptaryna oraı eńbek ónim­di­li­gin arttyrýǵa baǵyttalǵan pár­men­di sharalar salaǵa ózgeshe lep berdi. Salystyrý úshin naqty sıfrlar keltireıik. 2009 jyly aımaqtyq ónim óndirý kórsetkishi 403,9 mıllıard teńgeni qurasa, oblys turǵyndaryna eseptegende 625,5 mıllıon teńgege jetken. Sóıtip, 2001 jylǵa qaraǵanda 4,8 esege artqan. Oblys ekonomıkasynyń negizgi bóligi aýylsharýashylyq sek­to­ryna tıesili, ıaǵnı 34,7 paıyzdy quraıdy. 2010 jyly bul sala­da­ǵy jalpy ónim kólemi 158,7 mıllıard teńgeden asyp túsip, ká­sipkerler 81,7 mıllıard teńgeniń ónimderin óndirgen. Negizgi ka­pı­talǵa quıylǵan ınvestısııa 53,3 mıllıard teńgeni qurap, sońǵy on jylda 51,2 paıyzǵa kóbeıgen. In­vestısııanyń úshten biri agrar­l­yq sektorǵa, 26,4 paıyzy ón­di­ristik salalarǵa tartylǵan. Tu­tas­taı alǵanda, aýyl sharýashy­lyq salasyna 90 mıllıard teńge ınvestısııa baǵyttalyp, ınje­ner­lik-áleýmettik ınfraqu­ry­lym­dar, traktor-mashına parki jańartylǵan. О́ndiris salasyna quıylǵan ınvestısııanyń jarty­syna jýyǵy óńdeýshi ónerkásipke jumsalǵan. «Jol kartasy» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 141 joba júzege asyrylǵan. Bıyl 5 myńnan astam turaqty jumys oryndaryn ashý kózdelip otyr. Oblysta áleýmettik-ekono­mı­kalyq, turmystyq salalarda qor­dalanyp qalǵan túıindi máse­le­lerdi sheshýdiń joldary da jan-jaqty qarastyrylǵany baıqa­la­dy. Serik Sultanǵazyuly olar­dyń qataryna birinshi kezekte aýyz sý, balabaqshalardyń jetispeýi, az qamtylǵan jandar men otbasylardy qoldaý, qoljetimdi azyq-túlik baǵalaryn qalyp­tas­ty­rý máselelerin qosady. 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy sheńberinde at­qarylǵan jumystar az kórin­beı­di. 145 eldi mekenge sapaly aýyz sý jetkizilgen. Turmysy tómen turǵyndar úshin 19 dúken, 87 saýda núktesi, 46 dárihana ashylǵan. Oblys basshylyǵy údemeli ın­­dýstrıaldy-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn oryndaýda da irgeli tabystarǵa jetip keledi. Kırov atyndaǵy zaýyt sandyq telejeli qondyrǵysyn oılap taý­yp, keshendi qondyrǵylar shyǵa­rý­ǵa kirisken. «Qurylys materı­al­dary» kásiporny tózimi berik, jylý­us­ta­ǵysh polıetılendi qu­byrlar ón­dirý, ZIKSTO zaýyty otandyq vagondar qurastyrý isin qolǵa alǵan. Mashına jasaý boı­ynsha – 2, qurylys ındýstrııa­syn­da – 3, taý-ken salasynda – 2, aýyl sha­rýa­shylyǵynda – 6 joba ıgerilýde. Sóıtip, jańa tehno­lo­gııalarǵa negizdelgen tehnıkalyq qaıta jań­ǵy­rýlar suranymǵa ıe joǵary sa­paly ónimder men taýarlar óndirý qarqynyn arttyra túsetin bolady. Oblysty «Soltústiktiń qaq­pa­sy» dep tegin atamaıdy. Reseıdiń Omby, Túmen, Qorǵan oblysta­ry­men shektesetindikten, jyl ótken saıyn shekaralyq aımaqtaǵy eki­jaqty saýda-ónerkásip, ekonomı­kalyq baılanysy nyǵaıyp keledi. Memleket basshysynyń úsh el arasyndaǵy Keden odaǵyn jedel de tıimdi damytý ustanymyna sáı­kes óńirlik turaqtylyqty ny­ǵaıtýdaǵy qadamdar odan ári óris ala tústi. Reseıdiń isker, bıznes toptarymen birlese otyryp, eki­jaqty paıdaly kezdesýler uı­ym­dastyrý, birikken kásiporyndar salý tájirıbesi qalyptasqan. Mu­­nyń ózi halyqtar arasyndaǵy dos­tyqqa, tatýlyqqa, ózara túsi­nis­tikke keń jol ashary sózsiz. Soltústikqazaqstandyqtardyń bıylǵy mejesi tipti úlken. Qazir óńirde egin oraǵy keń óris alǵan. Dıqandar 3,9 mıllıon gektar al­qaptyń dándi daqyldaryn jınaý jumysyn barynsha qysqa merzimde ótkizýge jumylǵan. Aýyl sha­rýashylyq taýar óndirýshilerin mem­lekettik qoldaý kútken nátı­je­sin berýde. Gektar berekeliligi 18 sentnerden aınalýy osyny aı­ǵaq­taıdy. Demek, Otan qamba­sy­na kemi 6-6,5 mıllıon tonna Qy­zyl­jardyń astyǵy quıylady degen sóz. Munyń ózi Táýelsizdik me­rekesine úlken tartý bolary anyq. Ǵadilbek ÁKIMOV, áleýmettanýshy-ekonomıst. Soltústik Qazaqstan oblysy.