Qasıetińnen aınalaıyn, qazaq jeriniń asty da, ústi de tunyp turǵan qazyna. «Qazaq munaıy», «qazaq altyny», «qazaq astyǵy» sııaqty belgili brendter men qazaq dalasynyń qoınaýy tunǵan «Mendeleev kestesiniń» qazba baılyqtaryn bylaı qoıǵanda, keń saharanyń toqtaýsyz soǵatyn jeli de nesibesi mol qazaqqa qut bolǵaly tur. Tehnogendik dáýir perzentteriniń tirshiligi tikeleı elektr energııasyna táýeldi bolsa, bolashaqta jumyr jerdi mekendeıtin jeti mıllıardtan astam adamzattyń energetıkalyq suranysyn jańǵyrmaly qýat kózderi qanaǵattandyrady eken. Al dástúrli energetıkalyq shıkizatqa balama qýat kózderiniń ishindegi eń tıimdisi – jel energııasy kórinedi. Adamzat jańǵyrmaly qýat kózi retinde jel energııasyna erekshe úlken úmit artyp otyr. Búkilálemdik jel energetıkasy assosıasııasynyń (BJEA) málimeti boıynsha, 2020 jyly jel elektr stansalary óndiretin qýat kólemi jahandyq tutyný deńgeıiniń 12 paıyzyn qamtamasyz etýi múmkin. Bul rette aýaǵa taralatyn kómirqyshqyl gazynyń kólemi 1,5 mıllıard tonnaǵa deıin azaıady. Al 2030 jylǵa taman jahandyq-energetıkalyq óndiriste jel energııasynyń úlesi 20 paıyzǵa jetpek. Búginde keıbir damyǵan elderde jelden alynatyn qýat eldegi búkil elektr energııasyna degen suranystyń besten bir bóligin qamtamasyz etedi. Máselen, Ispanııa jáne Danııa memleketterinde jel generatorlary barlyq tutynatyn elektr qýatynyń 20 paıyzdan astamyn, al Germanııada 10-15 paıyzyn qamtamasyz etedi. Qazir jekelegen nysandardy nemese eldi mekenderdi elektr energııasymen qamtamasyz etý úshin álemde mıllıonǵa jýyq jel energetıkasynyń qondyrǵylary ornatylǵan. Olardyń basym kópshiligi QHR men AQSh-tyń úlesine tıetin kórinedi. Qazaqstannyń jańǵyrmaly energııa kózderi boıynsha áleýeti asa zor. Onyń ishinde jel energııasy jónindegi múmkindigi mol. Oǵan ataqty Jońǵar qaqpasynyń tolassyz soǵatyn joıqyn jelin, Aqtóbedegi Yrǵyz, Aqmoladaǵy Ereımentaý, Sileti, Almatydaǵy Shelek, Nurly, Jambyldaǵy Qordaı, Qaraǵandydaǵy Ulytaý, Mańǵystaýdaǵy Fort-Shevchenko Qyzylordadaǵy Barsakelmes sııaqty jeldi óńirlerdi dálel etse bolady. Bul óńirlerdegi jel kúshiniń ortasha jyldyq jyldamdyǵy sekýndyna 5,8-6,5 metrden tómendep kórgen emes. «Bolashaqtyń energııasy» baǵytyndaǵy Qazaqstannyń qadamy nyq ekendigin aıqyndaý maqsatynda ótken jyldyń sońynda Ereımentaýda elimizdegi eń birinshi jel elektr stansasy (JES) iske qosyldy. Jalpy aýmaǵy 60 gektar alqapty alyp jatqan JES-te Germanııanyń «Fuhrlander Wind Technology» fırmasy shyǵarǵan árqaısysynyń qýaty 2,5 MVt bolatyn 22 trýbına ornatylǵan. Sonymen birge, qýaty 63000 kVA transformatory ornatyldy. Osymen birge bir mezette qurylys alańyna Ereımentaý qosalqy stansasynan 4 shaqyrymdyq 10 kVt, KEGOK júıesinen negizgi stansaǵa deıin qýaty 220 kVt 8 shaqyrymdyq taratý jelisi tartyldy. Elimizdegi «Birinshi jel elektr stansasy» JShS birinshi kezekte 45 MVt elektr qýatyn berip tur. Keleshekte onyń áleýeti 300 MVt-ǵa jetkiziledi. Eń bastysy, ústimizdegi jyly elordada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń barlyq nysandary Ereımentaý JES óndiretin elektr qýatymen jumys isteıtin bolady. Jel energetıkasyna sarapshylar «Bolashaqtyń energııasy» sımvoly retinde de basymdyq beredi. Tabıǵat qudiretimen qalyptasatyn jel energetıkasynyń áleýeti shyndyǵynda da asa zor. Alaıda, jerdiń ústimen soǵatyn jel qýatynan jerden 7-14 shaqyrym bıiktikte soǵatyn jel qýaty 10-15 ese kúshti. Al 10 shaqyrym bıiktikte soǵatyn jel qýatyn paıdalaný úshin qandaı qondyrǵylar jasaý kerek? Sonshama bıiktikte soǵatyn jel áleýetin adamzat ıgiligine jaratatyn elektr energııasyna aınaldyrý úshin qandaı tehnologııa qajet? Mine, mamandar men sarapshylardy tolǵandyrǵan osy bir keshendi suraqtardyń jaýaby aldaǵy ýaqytta Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi sheńberindegi tehnologııalyq zertteýlerde sheshim tabýy ábden múmkin. Qazaq dalasyndaǵy jel áleýetiniń múmkindikterin barynsha paıdalana bilsek, elimizde óndiriletin jańǵyrmaly elektr qýatynyń eselep artatyndyǵy sózsiz.
Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»
