Astanada Atyraý, Jambyl jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń kúnderi ótti

Eldiń lebi Elordadan seziledi

Atyraýlyqtar asqan asý Kóneden tolqyn tartqan kári Kaspııdiń qut qoınaýynda qonys tepken munaıly ólkeniń táýelsiz eli­mizdiń qarqyndy damyǵan ekonomı­kasynda alatyn orny erekshe. Atyraý jerinen Qara teńiz jaǵalaýyna tikeleı tartylǵan munaı qubyry arqyly eksportqa aıdalyp jatqan qara altynnyń el ıgiligin eseleýge qosqan úlesi ólsheýsiz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Atyraý – qar­qyndy órkendep, ósip kele jatqan aımaqtardyń biri. Áli de qarqyndy damý úrdisi jalǵasa beredi», dep atap kórsetken bolatyn. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy­men Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna baılanysty jasalǵan Jalpyulttyq josparǵa sáıkes bekitilgen sharalar sheńberinde Astana qalasynda ótki­zilgen Atyraý oblysynyń kúnderinde óńir jetistigi bar qyrynan pash etildi. Munaıly ólkeniń jıyrma jyldaǵy damý úrdisi el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq orasan jetistikterimen oraılas órbidi. Máselen, Atyraý obly­synyń 20 jyldaǵy óńirlik jalpy óniminiń ósýi 1991 jylǵy 4,6 mıllıard teńgeden 2010 jyldyń qory­tyndysynda 2,8 trıllıon teńgege nemese 600 esege artqan. Búginde Atyraý – táýelsiz Qazaqstannyń jetekshi ónerkásiptik, ındýstrııaly oblysy. Eger 1991 jyly oblystyń ónerkásip óniminiń kólemi nebári 30 mıllıard teńgeni qurasa, 20 jyl ishinde ol 3 trıllıon 119 mıllıard teńgege deıin ósti. Oblys elimizdegi ınvestısııa tartý salasyndaǵy kósh­basshy bolyp tabylady. 1991 jyly oblysqa tartylǵan ınvestısııa 24 mıllıard teńge bolsa, 2010 jyly bul kórsetkish 1 trıllıon 105 mıllıard teńgege jetti. 2010 jyly oblysta 30 mıllıon tonna munaı, 13,6 mıllıard tekshe metr ilespe gaz óndirilip, 1991 jyldyń kórsetkishinen tıisinshe 8 jáne 20 ese artyq ósimge qol jetkizildi. О́ńirde munaı ónimderin óńdeý,  máshıne jasaý, qurylys ındýstrııasy, hımııa ónerkásibi, mıneraldy tyńaıt­qyshtar, rezına jáne plastmassa buıymdar shyǵarý sııaqty óndiris qarqyndy damýda. Jalpy, 20 jylda ónerkásip salasynda 130 óndiris orny ashylyp, 30 myń jańa jumys orny quryldy. Táýelsizdigimizdiń 20 jyly ishinde Atyraý oblysynda 110 eldi meken aýyz sýmen qamtamasyz etildi. Eger 1991 jyly turǵyndardyń 27 paıyzy ǵana taza aýyz sý tutynatyn bolsa, qazir bul kórsetkish 99 paıyzǵa jetip otyr. Sonymen birge, táýelsizdik jyldary 120 eldi meken «kógildir otynǵa» qol jetkizip, tabı­ǵı gazdy tutynatyn halyqtyń úlesi osy kezeńde 11 paıyzdan 96 paıyzǵa deıin ósti. Munaıly da óndiristi óńirde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa da barynsha kóńil bólinip keledi. Máselen, aýyl sharýashylyǵynyń kólemi 1991 jylmen salystyrǵanda 40 ese, sonyń ishinde mal basy 1,3 ese ósti. О́ńirde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsa­tynda 17 jylyjaı, 24 kókónis saqtaý qoımasy, aýylsharýashylyq sehtary jáne bordaqylaý alańdary iske qosylǵan. Oblystyń 12 sharýashy­lyǵynda tamshylatyp sýarý tehno­logııasy qoldanylady. Osynyń nátıje­sinde qazir oblys kókónis ónimderi boıynsha suranymnyń 60-70 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Balyq aýlaý kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi. 1991 jylmen salystyrǵanda bul sala 1,4 ese ósimge qol jetkizdi. Oǵan Astana qalasynyń turǵyndary men qonaqtary 8-9 qyrkúıek kúnderi elordada ótkizilgen Atyraý oblysy kúnderi sheńberindegi «Otan-Ana» monýmenti alańynda qanat jaıǵan oblys aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jár­meń­kesinde anyq kóz jetkizdi. Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Asqar Kerimovtiń aıtýynsha, oblystyń balyq sharýashylyqtary Astanadaǵy jármeń­kege 15 tonna balyq jetkizipti. As­tanalyqtar onyń 10 tonnasyn jár­meńkeniń birinshi kúni-aq satyp alypty. Soǵan baılanysty Atyraýdan qosymsha taǵy da 5 tonna balyq jetkizilgen kórinedi. Atyraýlyq kásipkerler Astana qalasynda ótken jármeńkede shynymen-aq márttik tanytty. Alańda qaz-qatar qonys tepken aqshańqaı shatyrlardaǵy saýda barynsha qyzyp turdy. Onyń sebebi de mol edi. Atyraýlyqtar uıym­dastyrǵan jármeńkede qoı eti 800 teńgeden, pııaz  45 teńgeden, qyryqqabat 25 teńgeden, sábiz 55 teńgeden, qııar – 45, qarbyz – 20, qaýyn – 35, kartop – 45, alma 150 teńgeden saýdalandy. Aqıqatyn aıtsaq, Atyraý obly­synyń jármeńkesine kelgen elorda turǵyndary balyq jáne balyq ónim­derine bir jaryp qaldy. Astanalyq­tardyń joǵary suranysyna ıe bolǵan keptirilgen jáne tuzdalǵan balyq­tardyń 300 gramy 400 teńgeden, tońazytylǵan taban balyqtyń 1 kılosy 200, arnaıy ósirilgeni 250, al 1 kılo laqanyń jon eti 500 teńgeden satyldy. Jylqybaı JAǴYPARULY.   Áýlıeata áleýeti El Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıli merekesi qarsańyndaǵy sharalar tizbeginde alǵash ret Astanada ótken oblys kúnderi aıasynda Jambyl oblysynyń «Han Shatyr» saýda ortalyǵy alańynda uıymdastyrǵan jármeńkesi de qala jurt­shylyǵynyń kóńilin erekshe aýdardy. Áýlıeata jerinen jetken kókónis, baý-baqsha ónimderi, balyq, et jáne sút ónimderine degen suranys basym boldy. Jalpy, Jambyl oblysy bul kúnderi Astana qalasynyń turǵyndary men qonaqtaryna óńirdiń 20 jyl ishinde qol jetkizgen jetistikterin tolyǵymen tanyta bildi. Iá, kóne Áýlıeata óńiriniń tabysy da táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy ishinde tolaıym bolǵany anyq. Máselen, oblysta aýyl sharýashylyǵynyń jal­py ónimi 1994 jylmen salystyrǵanda 13 ese artqan. Eger ol 1994 jyly 5 mıllıard teńge bolsa, 2010 jyly 68,5 mıllıard teńgege jetken.  Oblystyń agrarlyq salasyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 2010 jyly 8,3 mıllıard teńgege jetip, 1994 jylmen salys­tyrǵanda 35 ese ósken. Oblysta kartop ósirý deńgeıi 1991 jylǵy 3,8 myń gektardan 2011 jyly 7,2 myń gektarǵa deıin, kókónis jáne baqsha daqyldarynyń kólemi 1991 jyl­ǵy 6,8 myń gektardan 29,8 myń gektarǵa deıin, jemis-jıdek jáne júzimdikter kólemi 1991 jylǵy 818,9 gektardan, 2011 jyly 2852,5 gektarǵa deıin artqan. Mal sharýashylyǵynda 1991 jyl­men salystyrǵanda sút óndirý 2,9 ese, et óndirý 1,7 ese artqan. Oblys sharýa­shylyqtary 2001-2006 jyldar ara­lyǵynda jalpy quny 1,4 mıllıard teńgeni quraıtyn 659 birlik aýyl­sharýashylyq tehnıkalaryn satyp alsa, tek 2011 jyldyń 8 aıynda ǵana 2,5 mıllıard teńgege 232 birlik jańa tehnıka alǵan. Jylyjaı sharýa­shylyq­tarynyń kólemi 2001 jylmen salys­tyrǵanda 2,1 esege artqan. Qazir oblysta jalpy aýmaǵy 21,2 gektardy quraıtyn 304 jylyjaı jumys isteıdi. Bıylǵy jyly taǵy da jalpy aýmaǵy 5 gektar 100 jylyjaı qurylysyn salý josparlanyp otyr. «Han Shatyr» saýda ortalyǵy ala­ńynda ornalasqan Jambyl oblysynyń jármeńkesinen osy jetistikter shyny­men kórinis tapty. Biz Turar Rysqulov aýdanyndaǵy «Bereke asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy» sharýa qojalyǵy­nyń jetekshisi Ǵabıt Sultanbaevty áńgimege tarttyq. – Men kópten beri asyl tuqymdy mal ósirýmen aınalysyp kelemin. Negizinen sharýashylyǵymyzda qazaqtyń etti aqbas sıyrlary men qylshyq júndi qazaqy qoılary ósiriledi. Sonaý bir táýelsizdigimizdiń tańy endi ǵana araılap atqan jyldary orasan qıyn­dyq­tarǵa tap bolǵanymyz da ras. Qıyndyq qanshama qabyrǵamyzǵa batsa da, sharýa­shylyǵymyzdaǵy asyl tuqym­dy mal basyn joǵaltpaýǵa barlyq kúsh-jigerimizdi saldyq. Árıne, shyǵynsyz bolǵan joq. Qazir sharýashylyǵymda 3 myń bas qazaqy qylshyq júndi qoı tuqymy ósiriledi. Bul qoıdyń júni sapaly, eti mol ekenin árbir qazaq balasy bilse kerek. Táýbe, sońǵy kezde Memleket basshysynyń shynaıy qam­qorlyǵynyń arqasynda aqtyly qoıy­myzdy óz tóli esebinen kóbeıtýge den qoıdyq. Qazir sharýashylyq malshylary 200 bas qazaqtyń etti aqbas sıyrlaryn ósirip otyr. Bul tuqymnyń asyldyǵyn ata-babamyz erte bastan-aq tanyǵan. Bul sıyrlar kúı talǵamaıdy. Jaıy­lymda júrip-aq tonnalaǵan et beredi. Sonymen qatar, 1700 gektar jerge egin egemiz. Qazir sharýa qojalyǵynda 20-ǵa jýyq adam turaqty túrde jumyspen qamtylǵan. Sonymen qatar, Taraz qalasynda ashana ustaımyn, Almaty – Tashkent – Termez baǵytyndaǵy tasjol boıynda dámhanalar ashtym. Zaıybym Gúlmıra ekeýmiz 6 bala ósirip, sharýashylyǵymyzdy dóńgeletip kelemiz, deıdi qarapaıym sharýa qoja­lyǵynyń jetekshisi Ǵabıt Sultanbaev.   Shyǵys shyraıy Shynymen shyǵystyqtar Astana qalasy ákimdigi aldyndaǵy ortalyq alańnyń eki kún boıy shyraıyn kirgizip-aq jiberdi. Kúmbirlegen kúı, áýezdi án, uzaqty kún bir tolas tappaı, aqshańqan shatyrlardaǵy saýda sórelerine qoıylǵan azyq-túlik taýarlaryn alýǵa kelgen astanalyq turǵyndardyń kóńilin kóterip, júrekterine el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy ishinde jetken jetistikter men bereke-birliktiń áserin pash etti. 2009 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi «Týǵan jerge taǵzym» atty patrıottyq aksııaǵa uıytqy bolǵan eken. Sodan beri bul óńirde «Týǵan jer – altyn besigim» atty oblystyń aýdandary men qalalarynyń mádenıet kúnderin turaqty ótkizip turý dástúrge aınalypty. О́ńir basshysy el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsa­ńynda oblysta 20 jarqyn is bas­tamasyn kóteripti. Bul bastama árbir qala men aýdan, aýyl men mekeme, kásiporyn men fırmalarda jalǵasyn taýyp keledi. osynyń nátıjesinde myńdaǵan áleýmettik mazmundaǵy má­seleler sheshimin tapqan. Shyǵys Qa­zaqstan oblysy kásipkerleriniń kóme­gimen Brıýssel, Semeı qalalarynda, Qaınar aýylynda ıadrolyq synaq qurbandaryna arnalǵan eskertkishter boı kóterdi. Abaı aýdanynyń Qaraýyl aýylynda mektep-ınternatqa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizdi. Úrjar aýdanynyń Maqanshy aýylynda orta­lyq aýrýhana boı kóterdi. Oblystyń iri qalasy – Semeı Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵymen oraılas bıyl ıadrolyq synaq polıgo­nynyń Elbasy Jarlyǵymen jabylýy­nyń 20 jyldyǵyn atap ótti. Osy mańyzdy dataǵa baılanysty sharalar oblysta áli jalǵasyn tabýda. Aldy­myzdaǵy qarasha aıynda Semeıde halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy forým ótkizilmek. Jaqynda Shyǵys Qazaq­standa oblys ákimdigi men «TÚRKSOI» túrki mádenıeti halyqaralyq uıymy­nyń bastamasymen «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty tuńǵysh halyqaralyq forým ótkeni belgili. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Astana qalasyndaǵy kúnderi aıasynda uıymdastyrylǵan sharalar shyn mánin­de tartymdylyǵymen, aýqymdylyǵy­men kelýshilerdi tánti etti. Astana qalasy ákimdigi aldyndaǵy ortalyq alańda birneshe alty qanat kıiz úıler boı kóteripti. Sáni men saltanaty jarasqan kıiz úılerge kóńil aýdarý­shylar da kóp eken. Biz osy kıiz úıler aldynda uıymdastyrýshylyq sharala­rymen aınalysyp júrgen Shyǵys Qazaqstan oblystyq bilim basqarma­synyń bastyǵy Názigúl Seısembınany áńgimege tarttyq. – Elordada ótkizilip jatqan oblys kúnderi baǵdarlamasy sheńberinde uıymdastyrylǵan sharalarymyz aý­qym­dy. Oblys basshysy Berdibek Saparbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen birneshe qaıyrymdylyq sharalaryn ótkizip jatyrmyz. Astana qalasynda 204 ata-anasyz qalǵan jetkinshekter tárbıelenetin jetim balalar úıi bar eken. О́ńir basshysy osy jetim balalar úıine 1 flıaga bal, et jáne júzdegen kılo qarbyz jóneltti. Arqa tósinde ornalasqan bas qala­myzǵa kelip otyrǵannan keıin Shy­ǵystyń shyraıly dastarqanynan dám tatqyzý – bir paryz. Onyń syrtynda oblys basshysynyń tapsyrmasymen jetim balalar úıindegi búldirshinderge jáne Astana  qalasyndaǵy qarttar úıin­degi úlkenderge qaıyrymdylyq dastarqanyn jaıyp, túski as mázirin jasadyq. – Iá, Shyǵys Qazaqstan oblysy kúnderi aıasynda ótkizilip jatqan qa­ıyrymdylyq sharalarǵa bizdiń qart­tarymyz shynaıy alǵys sezimin bildirýde, – dedi osy sátte sózge aralasqan Astana qalalyq ardagerler keńesiniń hatshysy Qydyrbaı Beısenov. – Jetim balalar úıiniń tárbıelenýshileri men qarttar úıiniń úlkenderinen basqa, eki kúnnen beri osy alty qanat aqboz úılerdegi berekeli dastarqannan qalamyzdaǵy Uly Otan soǵysyna qatysýshylar men bir­qatar ardagerler de dám tatty. Úlkendi syıla­ǵannyń únemi mereıi ús­tem bolmaq. Endeshe, óńir basshysyna, shyǵys­qa­zaq­standyqtarǵa aıtar alǵy­symyz sheksiz. Ákimdik aldyndaǵy ortalyq alańda Táýelsiz­digimizdiń 20 jyldyǵyna baılanysty sharalar aý­qy­mynda ótkizilip jatqan oblys kúnderine baıla­nysty Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasma­ǵambetov pen Shyǵys Qa­zaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev osy sharalardy jaryqqa shyǵaryp júrgen jýrnalıstermen brıfıng ótkizdi. – Biz Shyǵys Qazaqstan obly­synyń kúnderi aıasynda ótkizilip otyrǵan jármeńkege 500 tonnadan astam azyq-túlik  taýarlary men aýyl­sharýashylyq ónimderin ákeldik. О́ńirimizde shyǵarylatyn tehnıkalar men óndiristik taýarlardyń kórme­lerin uıymdastyrdyq. Shyǵys qol óneri men mádenıetiniń jetistikteri de osy kórmelerde kórinis tapqan. Bizdiń maqsatymyz, oblys kúnderin ótkizý kezinde óńirimizdiń ekonomı­kalyq jetistikterin kórsetip, jár­meńke uıymdastyrýmen shektelý emes. О́zderińiz kýá bolyp otyr­ǵandaı, eki kúnnen beri Shyǵys óńiriniń aıtýly óner sańlaqtary sahnalardan ózderiniń áýezdi ánderi men quıqyljyǵan kúılerin tartý etýde. Bul – óńirler arasyndaǵy rýhanı baılanysty nyǵaıtý, el Táýelsiz­diginiń 20 jyl ishindegi bereke-birliginiń tolaıym jetistikterin pash etý, – dedi baspasóz brıfınginde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev. – Eki kúnnen beri elimizdiń bas qalasynda aıtýly mereke oryn aldy. Saýda jármeńkesi uıymdastyrylǵan alańdarda saýda-sattyqpen qatar, mańyzdy da mazmundy mádenı sharalar uıymdastyrylýda. О́zderińiz kórip turǵandaı, jármeńkege jınal­ǵan jurttyń júzinen qýanysh pen rızalyqtyń lebi esedi. Bul – óńirler jetken tabys tartýy, bul – el birli­giniń jemisi. Bul – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara basshylyǵymen tutas elimiz jetken zor jetistiktiń aıǵaǵy. Táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıli merekesi qarsańyndaǵy sharalar aýqymynda ótkizilip otyrǵan Atyraý, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń kúnderi óte tabysty ótti, – dedi Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov jýrnalıstermen bolǵan júzdesýde. – Alaıda, basqa eki oblysqa qaraǵanda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń osy shara aıasynda atqarǵan aýqymdy jumysyn atap kórsetýimiz kerek. Oblys bul mańyzdy sharaǵa shyn máninde úlken daıyndyqpen, shynaıy uıymdas­tyrý­shylyq belsendilikpen kelgen. Oblys kúnderi sheńberinde ótkizilip jatqan sharalardyń bári aýqymdy da mazmundy. Sondyqtan shyǵysqazaq­standyqtarǵa, óńir basshysy Berdibek Saparbaevqa Astana qalasy jurtshylyǵy atynan alǵysymdy bildirgim keledi. Bas qalamyzda oblys kúnderin ótkizý bul sharalarmen ǵana shektelmeıdi. Bereke-birligimizdi jarastyra otyryp, bolashaqta da bul dástúrli sharany laıyqty jalǵastyramyz. Laıym, el birligi nyǵaıyp, berekemiz tolaıym bolsyn! El Táýel­sizdiginiń 20 jyldyq torqaly toıy aýqymynda júzdeser mereıli de máýeli júzdesýlerimiz jalǵasa bersin! Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.