Shybyq shanshýǵa árkimniń shamasy keledi

«Jerdiń kórki tal bolar» deımiz, «Ar­tyń­da mal qalǵansha, tal qalsyn» deıti­n­imiz jáne bar. Sol taldyń, ormannyń mánin túsindirip jatý da artyqtaý shyǵar. El sol aǵashqa, ormanǵa kómilip jatsa, jeri jaq­sy eken deımiz. Jeri jaqsy bolǵan soń, eli de jaqsy. Sol jaqsylyq adamdarǵa baı­lanys­ty. Orman-toǵaıyn kútpese, el sol baıly­ǵynan aıyrylady. Al halqy sol tal-daraqqa, orman-toǵaıyna qamqor bolsa, ondaı eldiń jasyl jelegi, kók kórpesi keńeıe túsedi. Bizdiń elimiz aýmaǵynyń tek 4,6 paıyzy ǵana ormandy eken. Bul 28 mln gektar. Syrt qaraǵanda az emes sııaqty. Biraq jerimiz úlken ǵoı. Halqymyzdyń kópshiligi sol jasyl jelekten syrt jaqta turady. Onyń ústine sol orman degenimizdiń bári syńsyǵan bıik aǵashty orman emes eken. Aǵashy sırekteý sekseýildi aımaq, túrli ózen-kól aımaǵyndaǵy butaly toǵaılar da ormanǵa qosylady. Shyn mánindegi emendi, qaraǵaıly, shyrshaly, qaıyńdy syńsyǵan orman 1,2 paıyz ǵana kórinedi. Az, óte az. Áste de bizde ormandarymyz qorǵaýsyz, kútim­siz qaldy, suǵanaq qolǵa olja bolyp jatyr deýden aýlaqpyz. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginde orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti bar. Esep júrgizip qana qoımaıdy, sharalar da júrgizedi. Aǵashtar egiledi, belgili dárejede ormannyń kólemi az da bolsa, jyl saıyn ulǵaıyp jatady. Izdegenge jap-jaqsy tájirıbelerimiz de bar. Aıtalyq, Astana qalasy­nyń aınalasyndaǵy orman­dy alqap­tar­dy álemdegi eń úzdik táji­rıbe­ler qataryna qosýǵa bolar edi. Biraq bul úlken qarjymen júze­ge asyp jatqan is. Ondaı sharalardy jappaı júzege asyrý qıyn. Bizdi qy­zyqtyratyny − aldymen qoǵam­dy qatystyra otyryp tyndyrý­ǵa bolatyn sharalar. Sonda onyń mate­rıal­dyq sıpatynan buryn qo­ǵa­m­dyq sıpaty joǵaryraq turar edi. Qaı jerge, qaı óńirge barsań da, eldi mekenderde túrli kóriniske tap bolasyń: bir úıdiń aýlasynda aǵash ósip turady, ekinshi úı jasyl jelegi joq, jyp-jylmaqaı, suryqsyzdaý. Soǵan qarap-aq úı ıelerin tanyǵandaı da bolasyń. Ras, bir óńirde sol aǵash ósirý, ony kútý aıtarlyqtaı taýqymeti bar sharýa. Sý da tapshy bolýy múmkin, kóshetin tabý da ońaı bolmas. Áńgime sonda ǵoı. Bireýler sol qıyndyqqa qaramaı ósiredi, sonysy úshin de baǵaly. Erterekte uly Abaı eline, Qaraýyl aýylyna jıirek baratynbyz. Sonda syrttan kelgen qonaqtardy qasıetti shańyraq – jazýshy Kámen Orazalın úıiniń boıshań terekteri alystan qarsy alatyn. Sol terek­ter «Abaıdan soń» romandarynyń keıipkeri uly Muhtar Áýezovti de talaı qarsy alǵan. Bul aýylda biraz úıde osyndaı terek­ter ósip tur. «Kákeńniń ónegesi ǵoı» der edi aýdan basshylary. Aǵyp jatqan sý joq, tastaq jerde qudyqtan sý tartyp sýarady. Biraz beıneti bar isti júzege asyrýdy kókiregi oıaý jazýshy aǵamyz ózine paryz sanaǵan. Mundaı mysaldardy elimizdiń ár aıma­ǵynan kezdestirýge bolady. Sol Shyǵys Qazaqstan oblysy­nyń Tarbaǵataı taýynyń teriskeı bókterindegi Aqsýat aýylynda Baıǵalı Butabaev aqsaqaldyń jemis baǵyn kórip, tańdanǵanbyz. Jaı aǵash emes, jemis baǵyn ósirip, jemisin jurtqa jegizip otyr­dy. О́zi qorshap alǵan jerde bul aımaqta joq basqa dúnıe ornat­qan. Jurttyń bári sondaı bolsa, ómirimiz kórkeıe túser edi degen oı birden kóńilge oralady. Qıyr ońtústigimizde Maqta­aral degen aýdan bar. Jaz boıy aptap ystyq basylmaı­dy. Sonda jurttyń, tipti maldyń da, janyn saqtaıtyn aǵash, aǵashtardyń kóleńkesi. Sodan da bul óńirde bas­qa jerge qaraǵanda aǵash kóp. Sóıtse de sol aǵashtar ózi óse sal­maıdy. Adamdar egedi, ósi­redi. Aýdan ortalyǵy Jetisaı qala­sy­nan Shardaraǵa qaraı jolda kanal boıynda qalyń ný bar. Jurt ony Shalǵynbaıdyń baǵy deıdi. О́tken-ketken aıaldap, kóleńkelesin dep aldymen onshaqty túp tal ekse kerek. Keıin qoly qalt etkende sol aǵashtardan shybyq kesip alyp, ege bergen, ege bergen. Sodan úl­ken baqqa aınalǵan. Shaqań bul úshin esh­kimnen aqy da suramaǵan, atym shyqsyn da demegen. Bul óńirde biraz aýqatty adamdar da ótken. Týystary bolmasa, olardy eshkim bilmeıdi. Al Shalǵynbaıdy jurttyń bári biledi. Artyńda mal qalǵansha, tal qalsyn degen, sirá, osyndaıdan aıtylǵan shyǵar. Aǵash egip atyn shyǵarǵandar, eldiń alǵysyn alǵandar buryn bolǵanyna mysal barshylyq. Qazir de bar. Bar bolǵanda, úlken qurmet kórsetip, erteń eldiń aýzynda qalatyn adam mynaý dep kórsetetinderi de bar. Bul jerde kóziqaraqty adamnyń bári biletin, ásirese, ekologııaǵa qaty­sy barlardyń, jerin kórkeıtý­di paryz sanaıtyndardyń bári biletin isker qyzymyz Gózel Quljabaeva kóńilimizge aldymen oralady. Tym artyq aıtqan joq­pyz ba, men bilmeýshi edim deı­tinder de tabylar. Olarǵa aıtar ýáj: bilgenińiz jón-aý, sol qyzymyzdyń ónegeli isin bilip qana qoımaı, laıyqty baǵalaıyq ta degiń keledi. Osy Gózel qaryndasymyz­dyń isin kórip, bir adamnyń qolynan da osynsha kóp nárse keledi eken-aý deısiń. Ol kezinde mektepte eńbek páninen sabaq bergen. Sodan gúl egýge ańsary aýdy. Ony kásipke aınaldyrdy. Almatydaǵy talaı mektep, turǵyn úıler, keńseler aýlalary Gózel qyzdyń qatysymen gúlge orandy. «Gúlstan» deıtin tamasha jýrnal shyǵardy. Bul óz aldyna jeke áńgime. Búgingi bizdiń aıtpaǵymyz onyń basqa bir qyry – Almaty oblysy, Kerbulaq aýdanyndaǵy óz aýyly Basshıdi ormanǵa, baý-baqshaǵa oraǵany, perzenttik paryzyn basqalardaı aýylyn umytpaýmen ǵana shektemeı, jasyl jelekke bólegeni. Mundaı is tipti qolǵa alǵan kúnde de ondaǵan adamnyń qolynan kelmes. Al Gózel qyz ony jalǵyz ózi júzege asyryp otyr. Osydan 7-8 jyl buryn Gózel óz aýylyna baryp, ondaǵy el basshylaryna aýyldy aınaldyra kókterek egýdi usynǵanda, oǵan kópshiligi kúmándana qaraǵan. Qulshynyp quptaǵandar bola qoımaǵan. Ásirese, oǵan birsha­ma qarjy qajettigi alǵa tosylyp, onyń kózi joqtyǵyn aıtqan. Aýylyn jany­men súıetin qyz qarjyny da tapty, istiń kózin de tapty. Istiń ońǵa basqanyn ańǵar­ǵan aýyl endi sol qyzdaryna bet burdy. Aýyl basshylary, jas­tar qoldady, mektep oqý­shylary kómekke keldi. Sonyń bárin ejiktep aıtsaq, áńgime tym uzap ketedi. Qysqasy bylaı: 2011 jyly 2 gektar jerge qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzyldy, 7 gektar jerge kókterek shybyqtary shanshyldy, 2013 jyly ataqty ánshi Nurǵalı Núsipjanov atyndaǵy 5 gektar jerge alma baǵynyń, 10 gektar jerge «Batyr analar» saıabaǵynyń irgesi qalandy. Byltyr olardyń qataryna «Abaı baǵy» qosyldy. Qylqan japyraqty aǵash­tar baıaý ósedi. Sóıtse de búgin olar kisi boıyna jeteǵabyl. Al kókte­rek jerdi kómkerip, jeldiń ekpi­nin basatyn halge jetken. Erteń olar ózderin ómirge ákelgen Gózel Qul­jabaevanyń altyn qoly jaıynda álemge jar salyp aıtyp turady. Barshamyz, ákimshilik deıtin qaýym, odan da bıigirektegi bılik jaǵy da sony kórse, azamattyń eńbegine tıisti baǵa berse, laıyqty qurmet te kórsetilse, Gózel Quljabaevanyń mereıi óseri óz aldyna, onyń ıgi isi barsha jurtqa ónege bolar edi. Qalaı da jeke adamdardyń bastama­shyly­ǵy, olarǵa nur jaýsyn deıik te, bári­bir azdyq etedi. Bul qoǵam aralasatyn is. Tip­ti ulttyq deńgeıde qolǵa alatyn sharýa. Son­da ol shyn máninde órken jaıady. Solaı etip jatqan, sonyń jemisin kórip jatqan elder de az emes. Kóp elderde orman kólemi­niń kóptigi ondaǵy tabıǵattyń qolaılylyǵynan ǵana emes, ult­tyq deńgeıde júrgizilip jatqan sharalardyń da nátıjesi ekeni daýsyz. Olar aǵashty, ormandy aıa­laıdy. Olar da aǵash egý mere­kege qýanyshqa aınalǵan. AQSh-ta mundaı mereke 1872 jyldan beri ótkiziledi. Ita­lııada bir ǵasyrdan beri ótip keledi. Jáne ol «Jańarý jáne tabıǵat» dep atalady. Al Oń­tústik Koreıada aǵash egý mere­ke­sine búkil otba­sy bolyp qaty­­sý paryz. Bir el­derde aǵash egýdiń zań­dyq ta kúshi bar. Alys emes kór­shi Qytaı elinde 11 jas pen 60 jas ara­ly­ǵyn­daǵylarǵa jy­ly­­na 3-5 túp aǵash egý min­det sa­na­­lady. Fılıppın elin­de jyl sa­ıyn 5 túp aǵash ekpe­gen adam aza­­mat­t­yǵynan aıy­ry­lady. Vet­nam elinde baspasóz basy­lym­daryn tirke­gen­d­e oǵan aǵash etý­di na­sı­hattaý mindet­teledi. Ony oryn­damaǵan gazet-jýrnal jabylady. Aǵash egý, shybyq shanshý kók­temde, ne kúzde júrgiziledi. Al jaqsylyq jasasam degen nıette júr­gen adamǵa aǵash egý, shybyq shan­shý eń ońtaıly úrdis. Ondaı adam­darǵa aıtaryń: basqa­larǵa, eń aldymen aýyl, mektep bas­shy­laryna, aýyl aǵalaryna oıyńdy jet­kiz. Bireý bolmasa, bireý qol­­daıdy. Aýyldyń ár adamy, mek­teptiń ár oqý­shysy jylyna bir top aǵash otyrǵyzyp, bir shybyq shan­shyr bolsa, on jylda aýyl ózgerip sala beredi. Tipti bir kóshe bastama kóterse, ekinshisi qoldaıtyny anyq. Alda aǵash egetin, shy­byq shanshıtyn kez kele ja­tyr. Sony umyt­pasaq. Bireýi­miz umyt­­­saq, ekinshimiz es­ke salsaq, sonda bir ıgi iske negiz qa­­lanar edi-aý deısiń. Mamadııar JAQYP, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi