PARLAMENT “Egemen Qazaqstannyń” arnaýly beti

MAQTANDYRATYN, MASATTANDYRATYN MISSIIа Elimiz EQYU-daǵy tóraǵalyǵy mıssııasyna túpkilikti kirisip ketti. Balasy báıgege shapqanda úıde otyryp taqymyn qysatyn anadaı, “bul jaýapty mıssııada abyroı bere gór” degen tileýmen barsha qazaqstandyq patrıottardyń, eljandy azamattardyń júregi lúpil qaǵatyny anyq. Solardyń biri – Májilis depýtaty Daýylbaı QUSAIYNOV. Biz halyq qalaýlysyn áńgimege tartyp, odan osy másele boıynsha oı bólisýin suraǵan edik.

– Árıne, elimiz úlken beleske kóterilip jáne ony barlyq álem baqylap, qadamyna qadalyp otyr­ǵanda júrek qalaı lúpil­de­me­sin. Jatsaq-tursaq tek osy dúnıe­jú­zilik mańyzy bar úlken jaýap­ker­shilikti jumysty aby­roı­men atqaryp shyǵýdy oılaı­myz. Sony iske asyratyn aza­mat­­tar­dyń jolynyń aq bolǵanyn tileımiz. Bir jaǵynan barsha álem qazir bizge úlken senim artyp otyr. 56 múshesi bar EQYU-ny barsha álem desek qatelespeıtin shyǵarmyz, óıtkeni, onyń qura­my­na álemniń aıtýly, bedeldi, belsendi elderi­niń bári engen ǵoı. Sol senimdi qapysyz aqtap shyǵý abyroıdyń búgingi tańdaǵy eń úlkeni bolmaq. Ol Qazaqstannyń odan ári órken­deýine, oǵan degen senimniń ábden bekip, bedeli men salmaǵy­nyń artýyna úlken úles qosary sózsiz. – О́zińiz alǵash ret Qazaqstan­nyń tóraǵa bolmaq nıeti baryn qashan estidińiz jáne qandaı sezimde boldyńyz? – Men ol kezde Qaraǵandy oblysyndaǵy Nura aýdanynyń ákimi edim, kúnbe-kúngi qaýyrt jumystyń arasynda Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa óz kan­dıdatýrasyn usynǵanyn esti­dim. Umytpasam bul 2003 jyl ǵoı deımin, al Qazaqstan 2009 jylǵa tóraǵa bolýǵa nıet bildirdi. Shynymdy aıtaıyn, sol kezde  bul umtylys maǵan bá­len­­deı áser ete qoıǵan joq. Sebe­bi, 2009 jylǵa deıin áli kóp ýaqyt bar, oǵan deıin ne ózgermes deısiń dep oıladyq. Aýdanda 300 myń gektar­ǵa jýyq jerge astyq egip, ony ýaqytynda oryp, jınap alýdan basqa aýdan ákimin dál sol ýaqyt­ta kóp nárse alańdata qoı­maıtyn. Áıteýir, uly jekeshe­lendirý kezinde biz birneshe iri sharýashy­lyq­tardy murtyn buz­baı, ustap qalǵanbyz. Sol úlken abyroı boldy. “Qaınar”, “Shahter”, “Prjeval”, t.b. sharýashylyqtar tabys bıiginen kórinip, 25-30 myń gektardan egin seýip, 2 mln. putqa deıin astyq jınady. О́zderindegi barlyq áleýmettik máselelerdi sheshýge de kóp kúsh-jiger jumsal­dy. Qazir usaq taýarly, qaradúrsin tehnıka­lardy qoldanýǵa ǵana shamasy jetip, eńbek ónimdiliginen jurdaı bolǵan usaq sharýalar tolyp jatyr ǵoı. Olarǵa senseń, eldi astyqsyz qaldyrasyń. Sondyqtan qaıtadan ondaılardyń basyn qosyp, irilendirý jumys­taryn da júrgize bastaǵan edik. Sonyń ishinde “Izendi” dep atalatyn burynǵy qoı keńsharyn saqtap qalýdy qatty qolǵa alyp, áıteýir bul iste jaqsy nátıjege qol jet­kizdik. Sharýashylyqty basqarýǵa Qanat Otarbaev degen jigitti qosqan edik, ol senimdi aqtap, óte isker azamat bolyp shyqty. Qazir ondaǵy bııazy júndi, elıta tuqym­dy Qarǵaly qoıynyń sany 12 myńǵa jetip, egistik jeri 500 gektar­dan 5 myń gektarǵa deıin artty. Qazir sol “Izendini” buryn kórgen adamdar tanymaı qalady. Eldiń áleýmettik máselesi túgel sheshilgen, aýyz sý proble­masy degen joq, demalys orynda­ry, ambýlatorııa sııaqty nysandar jarqyrap tur. Balalar­ǵa arnalyp salynǵan “Ertegi­ler” qalashyǵy­nyń ózi kúıli turmys, jaqsy ómirden syr shert­kendeı... – О́zińiz sol aýdanda uzaq eńbek etip pe edińiz? – Men ózimniń 62 jyl ómirimniń 1,5 jylyn ǵana basqa jerge arnaǵan adammyn. Qalǵan ómirimniń bári, 2007 jyly Má­jilis depýtaty bolyp saılanǵanǵa deıin, týǵan aýdanymda ótip keldi. Túrli sharýashylyqtarda, aýda­nda basshylyq qyzmetter at­qardym. Sonyń ishinde 1996 jyl­dan Nura aýdanynyń ákimi bol­dym, sodan 11 jyl boıy aýdandaǵy  barlyq ózgeris, qoz­ǵalystardyń bári meniń kóz aldymda ótti. Joǵaryda aıtqa­nymdaı, 1,5 jyl ǵana Qaraǵandy obkomynda qyzmet istep, qaıtadan týǵan aýdanyma oralǵan edim. – Áńgimemizdi qaıtadan EQYU-daǵy tóraǵalyq taqyry­byna qaraı bursaq... – Osyndaı qaýyrt jumysy qaınaǵan ortada júrgende EQYU-ǵa tóraǵalyq etý týraly anda-sanda gazet materıaldarynan kórip qalǵanymyz bolmasa, ózimiz oılaǵan da emespiz desek artyq aıtqandyq emes shyǵar. Men bul bir bastalyp, artynan tastalǵan áńgime shyǵar degenmin. О́ıtkeni, EQYU-nyń tóraǵasy sııaqty qyzmet bizge qol jetkizbeıtin asqar shyń sekildi kóringen. Ábden damyp, órkenıettiń bıik deńgeıine jetken Eýropa elderine tóraǵalyq etý ońaı bolmas dep oılaǵan edim. Sóıtip júrgende 2007 jyl týdy, osy jyldyń basynan tóraǵalyq týraly áńgimeler kóp aıtylatyn boldy. О́z basym bizdi ótkize qoımas, sheshýin kútken máseleler áli de bar ǵoı degen oıdan aryla almaı júrdim. Onyń ústine AQSh pen Anglııa sııaqty alpaýyt elder qatań talaptar qoıyp jatqany belgili boldy. Endi bir qarasaq, ekeýine de Elbasy resmı saparmen baryp, barlyq máseleni sheship kelgeni aıtylyp jatty. Árıne, Konstıtýsııaǵa engizilgen refor-malar da óziniń ıgilikti nátıjesin bergen shyǵar, biraq meni bári­nen de Nursultan Ábishulynyń qalasa tasty da jibitip jibere alatyn dıplomatııalyq óneri tánti etti. Elbasy barǵan soń-aq alpaýyttar aınalymǵa kelmeı bizdi qoldap shyqty. Osynyń ózi úlken maqtanysh emes pe? – Tóraǵa bolǵanymyzdy qalaı qabyldadyńyz? – Árıne, qýandym, sonymen birge, maqtanysh sezimi de júrekti lúpildetip ketti. Elim úshin, Elba­sym úshin maqtandym. Basqalar bolsa qaıda qalypty, biz bárinen astyq qoı degen sezim meni únemi masattandyratyn edi. Endi, joǵa­ryda aıtqanymdaı, sol bıikten abyroımen kelýdi ǵana oılaımyn.  Jatsam-tursam Qazaqstannyń usynystary jaqsy qabyldanyp, bastamalary qoldaý tapsa eken dep tileımin. – Tilegińiz ámse qabyl bolǵaı. Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT. ELDIŃ QUTY – “JETISÝ” Osydan birneshe jyl buryn áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar quryla bastaǵan edi. Biraq olardyń naryq jaǵdaıynda jaqsy zańnamalyq negizsiz jumys isteýi qıynyraq soǵatynyn ómirdiń ózi kórsetip berdi. Buǵan osy jaqynda Alataý baýraıyndaǵy “Jetisý” áleý­mettik-kásipkerlik korporasııasynyń (ÁKK) nysandaryn aralaǵan Parlament depýtattary da kózderin jetkizdi. Osy kezdesýler barysynda baıqalǵanyndaı, ÁKK qyzmetiniń negizi bolyp tabylatyn memlekettik-jekemenshik áriptestik eldegi kóptegen áleýmettik mándi jobalardy iske asyrýǵa septigin tıgizedi. Áýeli “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń Almatydaǵy keńsejaıynda Almaty oblysy ózenderindegi shaǵyn sý elektr stansalaryn damytý baǵdarlamalary jáne jel energetıkasy jónindegi jobalar tanystyryldy. “Jaqsyny kórmek úshin” kelýshilerdiń ishinde Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Sergeı Dıachenko, senatorlar Ahan Bıjanov, Jumabek Tóregeldınov, Nurlan Súleımenov, Májilis depýtattary Aıtkúl Samaqova, Zaǵıpa Balıeva, Nurlan О́nerbaı, Altaı Tileýberdın, Erjan Rahmetov, Kamal Burhanov, Nıkolaı Týreskıı jáne basqalar boldy. Almaty óńiriniń elektr energııasy tapshyly­ǵyn bastan keship otyrǵany kópten málim. Muqtajdyq shamamen 700 MVt-ǵa teń. Osy rette “Jetisý” ÁKK shaǵyn SES-ter men jel elektr stansalaryn salý jóninde birqatar jobalardy alǵa tartyp, bul baǵytty 2010 jyldyń basym­dyǵyna jatqyzdy. Baǵdarlamany tanystyrǵan “Energııa Semırechıa” JShS  (“Jetisý” ÁKK-niń enshiles kompanııasy) bas dırektory Ahat Kalendarevtiń aıtýynsha, Almaty oblysynda Qazaqstannyń taý ózenderi gıdroqýat resýrsta­rynyń 65 paıyzy shoǵyrlanǵan. “Kazgıdro” ınstıtýtynyń baǵamdaýyna sáıkes sý-elektr stansalaryn salýǵa bolatyn taý ózenderi men gıdroqurylystardyń telimderi anyqtalǵan. Sonymen qatar, oblys jel-elektr stansala­ryn salý jóninde búkil álem boıynsha biregeı múmkindikterge ıe. Bul degenińiz – Jońǵar qaqpasy jáne Shelek dálizi. Bular jeldik sıpattamalary jóninde keleshegi asa zor alańdar bolyp tabylady. Jońǵar qaqpasyndaǵy bos jatqan jerler jalpy qýaty 1000 MVt-tan astam jel-elektr stansasyn órkendetýge múmkindik beredi. Jel generatorlary óndirisiniń osyza­man­dyq tehnologııalary elektr stansasyn básekeli baǵalar boıynsha salýǵa jaǵdaı jasap, osy rette aıtarlyqtaı sapaly ónim – óńirlik jáne ulttyq júıelik operatorlardyń talap úde­si­nen shyǵatyn elektr energııasyn óndire ala­dy. Almaty oblysynda salynatyn energııa óndi­retin nysandar, solardyń ishinde shaǵyn SES-ter men jel-elektr stansalary óńirdiń energııa tapshylyǵyn aıtarlyqtaı azaıtady dep kútilýde. Shalǵaıdaǵy fermer sharýashylyq­tarynyń jáne aýyl-kentterdi elektr energııa­symen qamtamasyz etý maqsatynda “Jetisý” ÁKK shaǵyn SES-ter qurylysyn salatyn bi­rikken kásiporyndar qurý múmkindigin qarastyrýda. Tanystyrylymnan soń depýtattar oblystyń Qyrbaltabaı aýylyna keldi. Onda “Jetisý” ÁKK eritindiler quıýǵa arnalǵan medısınalyq júıeler óndiretin zaýyt salyp jatyr eken. Korporasııanyń áriptesi “Alko-Med” JShS kóp uzamaı respýblıkada birinshi bolyp medısınalyq júıeler jáne bir rettik shprıster jasaý jónindegi zaýytty iske qospaqshy. Joba úsh jylda paıdaǵa shyǵady. Búgin tańda Qazaq­stannyń bir rettik júıelerge degen jyldyq suranysy 30 mıllıon dana eken. Kásiporynda 165 adam jumys isteıtin bolady. Olardyń bári jergilikti aýyldardyń turǵyndary. Solardyń ishinen 35-i shetelde oqyp, tájirıbe alyp kelgen. Sonymen, nysandy iske qosý bastalǵan jyldyń birinshi toqsanyna belgilenip otyr. Depýtattar toby budan soń jumys istep jatqan óndiriske keldi. Bul – et jáne shujyq ónimderin óńdeý jónindegi óndiristik-logıstıkalyq keshen. Et óńdeıtin keshen Qazaq tutynýshylar kooperasııasynyń 1995 jyldan beri bos turǵan et kombınatynyń negizinde osydan úsh aı buryn jumys isteı bastaǵan. Búginde keshen táýligine 55 atalymdaǵy 7 tonna et jáne shujyq ónimderin óndirýde. Úsh jyl ishinde qýattylyqty 25 tonnaǵa jetkizý josparlanǵan. “Bul ónimder Almatynyń ishki bazarlaryna rynoktaǵydan 25-30 paıyz tómen baǵamen túsýde. Kásiporynnyń jastyǵyna qaramastan, “JetisýAgro” fırmalyq qaltalaryna salynǵan bizdiń ónimderimizdi ońtústik astananyń jáne oblystyń bazarlarynda jaqsy biledi ári kútip otyrady. “Jetisý” ÁKK bizge 200 mıllıon teńge mólsherinde aınalymdyq qarjy berdi. Munyń ózi jańa jabdyq satyp alyp, óndiristi keńeıtýge septesti. Biz 500 tonna et jáne 1000 tonna kókónis syıatyn óz qoımalarymyzdy jóndep, jańa tońazytqysh jabdyqpen jaraqtandyrdyq. Kóp uzamaı kókónisterdi suryptaıtyn, jýatyn jáne qaltalarǵa salatyn jelini iske qospaq­pyz”, – deıdi kásiporyn basshysy Alekseı Zyrıanov. Búginniń ózinde munda 185 adam eńbek etedi. Alda ashylar saýda núktelerin eskergende jumys orny 250-ge deıin jetkizilmek. Budan ári “Jetisý” ÁKK turalap jatqan jerinen kóterip qatarǵa qosqan “Tuskıiz” maqta-mata ortalyǵyna jol tústi. Munda qosymsha 430 jumys orny ashylmaqshy. ÁKK kásiporynnyń 50 mıllıon teńge mólsherindegi qaryzyn tólep, ǵımaratty jóndeýge 20 mıllıonnan astam teńge saldy. Tolyq qalpyna keltirilgen nysan ótken jyldyń jeltoqsan aıynda iske qosyldy. Qala shegin­degi Seıfýllın kóshesiniń boıyna orna­las­qan 4500 sharshy metr óndiristik aýmaqta taý shańǵy­sy jáne balalar kıimderi, erler jeıde­leri men basqa da ónimder shyǵaryl­maqshy. Qazaqstannyń jeńil ónerkásip kásiporyn­dary assosıasııasynyń prezıdenti Lıýbov Hýdova “Tuskıiz” maqta-mata ortalyǵy qury­lýy­­nyń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý­daǵy naqty qadam ekendigine toqtaldy. Osynaý áleýmettik mándi joba óndiris jaǵdaıla­ryn ońaılatady. Bul, eń aldymen, otandyq ónim­niń ózindik qunyn kemitedi. Shaǵyn óndiristik kompanııalardyń jekelegen ǵımarattardy jalǵa alýy, qyzmetshi shtattar ustaýy, kommýnaldyq aqy tóleýi qıynǵa soqpaq. Al “Jetisý” ÁKK bolsa, kompanııalardyń eki jyl jaldyq aqysyn tólemeı jumys isteýine múmkindik beredi. L.Hýdova munyń ózi otandyq óndirýshiler úshin úlken kómek ekendigin atap kórsetti. Onyń pikirinshe, ortalyqtyń qurylýy maqta-matashy­lardyń tenderge qatyspaı, tıisinshe tutyný­shy­lar talabyna saı keń aýqymda jumys istep, ishki rynokty toltyryp, keńeıtýine jaǵdaı jasamaq. “Munda biz naqty ári paıdaly isti kórdik. О́ndiriske úlken aqshalar salynyp jatqany aıǵaqtalyp tur. Ilgeri basqandyq aıqyn seziledi. Osynyń bári qýantyp, áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar qurý jónindegi ıdeıanyń áýel bastan durys bolǵandyǵyn kórsetip berýde. Atap aıtqanda, “Jetisý” ÁKK-de jandy óndiris, básekege qabiletti ónim bar bolyp shyqty. Onyń sapalyq standarttary qalyptasyp qalǵan, baǵalary rynoktaǵydan tómen. Bul ónim Almatyda satylyp, baǵa quraýǵa óz áserin tıgizýde. Daǵdarystyń qıyn jaǵdaıynda bizdiń azamattarymyzǵa tamaq ónimderiniń sapasy men ımanjúzdi baǵasynan artyq ne kerek? Osy saparda kórgenderdiń bári depýtattyq korpýsqa ÁKK problemalaryna neǵurlym oń turǵydan qaraýǵa kómektesedi dep oılaımyn. Munyń bári, álbette, ÁKK týraly zań jobasymen jumys istegen kezde eskerilmeı qoımaıdy. Osy oraıda eń aldymen zańnamalyq negiz jasaý turǵysynda biz birden-bir durys sheshim qabyldaýǵa tıispiz”, dep atap kórsetti Sergeı Dıachenko. Iá, depýtattar jaqsyny kórdi, jańa oılarǵa keneýli azyq aldy. Al el men jerdiń taǵy bir qutyna aınalyp otyrǵan “Jetisý” ÁKK-niń atqarýshy dırektory Arystanbek Tánıevtiń paıymdaýyna júginsek, korporasııanyń ınvestısııalyq saıasaty halyqqa qajetti ózekti máselelerge – Almaty azyq-túlik beldeýin qurýǵa, energetıkalyq ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq jobalarǵa baǵdarlanǵan. Árıne, olar óz kezeginde depýtattar korpýsynan qoldaý tabýǵa múddeli. О́ıtkeni, memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń neǵurlym belsendi júzege asýyna kedergi jasap otyrǵan problemalar da joq emes. Osy túıtkilderdiń sheshilýi arnaıy zańnamalyq negizdiń bolýyn talap etedi. Bul – ómirdiń óz talaby. Qorǵanbek AMANJOL, Almaty oblysy. TURǴYNDARMEN JÚZDESTI Májilis depýtattary Beken Álim­janov, Amanjol Jazın jáne Jek­senbaı Dúısebaev Aqmola oblysynyń berneshe aýdandarynda bolyp, turǵyn­darmen júzdesti, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Atap aıtqanda, Atbasar, Jaqsy, Esil jáne Jarqaıyń aýdandarynyń eńbek ujymdarymen jáne turǵyn­darymen bolǵan kezdesýlerde depý­tattar eldiń qazirgi jaǵdaıy týraly, qarjy daǵdarysynan shyǵý úshin jasalǵan is-sharalar jóninde áńgimelep berdi. “2010-2012 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly” Zańnyń basty baǵyttary men “Jol kar­ta­sy” baǵdar­la­ma­synyń bıyl­­ǵy jyly da jalǵasyn tabatyny jaı­ly túsinik ber­di. Turǵyndar byltyr jı­nal­ǵan bıdaı­dyń baǵasy men ony ótki­zýdiń tártibi týraly sura­dy. Saı­laý­shy­lar av­to­kólik jol­daryn jóndeý, jeke adam­dar­dyń maldaryn jaıýǵa arnalǵan jaıylym kólemin ulǵaıtý, telefon baılanysyn jaqsartý máselelerin kóterdi. Depýtattar Atbasar aýdanynyń Novoaleksandrov aýyldyq okrý­ginde bolǵanda “Bastaý” JShS-niń qoı sharýashylyǵy men iri qara ustaıtyn kesheniniń jumysymen tanysty. Depýtattar aýyldyq jerlerde qazirgi talaptarǵa jaýap beretin eldi mekenderdiń áleýmet­tik máselelerin de sheshýge yqpal etip otyrǵan mal sharýashylyǵyn damytý ortalyqtary qalyptasa bastaǵanyna kóz jetkizdi. “TOBYL”  QAShAN TABYS TABADY? El Parlamentine Qostanaı óńirinen saılan­ǵan  bir top depýtat  “Tobyl” áleýmettik-ká­sip­­ker­lik korporasııasynda boldy. “Tobyl” ÁKK basqar­ma­synyń tóraǵasy Ma­rat Tólibaev depýtattardy qury­lym­­nyń búgingi  iske asyryp otyr­ǵan jobalarymen jáne al­daǵy jos­parlarymen tanys­tyrdy. Quryl­ǵanyna eki jyl bolǵan  áleýmettik-kásipkerlik korporasııanyń ınves­tısııa­lyq qorjynynda búginde qatar jatqan Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda  júzege asyrylatyn 26 joba bar. Olardyń  jalpy quny 132 mıl­lıard teńgeden artyq. “Tobyldyń” qarjylaı qol­­daýy­men  oblysta birneshe joba jumys istep te ketti. My­saly,  ús­ti­miz­degi jyly shilde­de ashyl­ǵan “Ji­tiqara asfalt zaýyty” jaýap­kershiligi shek­teýli seriktestigi 9 myń tonna asfalt jáne qıyr­shyq tas shyǵardy. Toly­ǵymen avtomat­tan­­dyrylǵan zaýytta 15 adam jumys isteıdi. Bul zaýyt ob­lys­­­tyń batysyn­daǵy úsh aý­dandy  óz ónimimen qamtamasyz etedi. IP 212-45 órt habarlaǵy­shyn jasap shyǵarý úshin “Qazaq zaǵıp­tar qoǵamy” qoǵam­dyq birlestiginiń Rýdnyı oqý-óndiristik kásipor­nymen birlesken joba jasaldy. Jaqyn ýaqytta ónim óndirile bas­taı­dy. Sonymen qatar,  korpora­sııa Qostanaı baıpaq basý fabrı­ka­syna 100 mıllıon teńge ınves­tısııa quıdy. Sonyń arqasynda  kásiporyn  jylyna 260 myń parǵa deıin jyly aıaqkıim shyǵaryp, ón­diris aıasyn keńeıtýge múmkin­dik alyp otyr. “Tobyl” ÁKK óńirde júzege asyratyn iri jobanyń biri Qusmuryn qońyr kómir ken orny bazasynda Torǵaı  jylý-elektr stansa­synyń qurylysy bolmaq. Ol úshin de qazir qarjy kózderin izdestirý isi júrgizilýde. Negizi korporasııa ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynda 11 jobany júzege asyrmaq. Al bes joba paıdaly qazbalardy zertteý jáne óndirý salasynda jer  qoınaýyn paıdalaný quqyn alý satysynda tur. Ken óndirý salasyndaǵy on joba elimizdegi  ındýstrııa­landy­rýdyń basym baǵyttary sheńbe­rinde  daıyn­dalýda. “Tobyl” ÁKK basqarma bas­shysy osyndaı iri kólemdegi  ju­mys josparlaryn jaıyp salǵany­men,  oǵan  Parlament de­pýtattary tarapynan qoıyl­ǵan saýaldar da az bolmady. Eki jyldan beri bıýdjet qarjysy jumsaldy, al tabys bar ma?  Onyń basty tabysy ár joba sheńberinde kásiporyndardyń qaltqysyz jumys istep ketýi bolmaq. Al túsken paıdaǵa kelesi joba  jasalynbaq. De­gen­men, ÁKK qolyna bıýdjet qarjysyn ustap, bızneske memleket ókili retinde qatys­qanymen, is júrgizý bary­synd­a  kezdesetin qıyndyqtar jet­kilikti. Olardyń qatarynda zań, quqyqtyq máseleler, mem­le­kettik múlik, jer, qazba baı­lyǵyn alý­daǵy áli de jetildire túsýdi qajet etetin mehanızm talaptary  kóp. ÁKK qyzmet­kerleriniń alyp otyrǵan  aılyq jalaqysynyń tym joǵary ekeni de depýtattar nazarynan tys qalmady. О́ńir ekonomıkasynyń lo­komo­tıvi bolady degen  áleý­mettik-ká­sipkerlik korporasııa qurylymy­nyń problemalyq máseleleri ortaǵa salyndy.  Senator Evgenıı Aman tek “Tobyl” ǵana emes, jalpy Qazaq­standa qurylǵan  ÁKK-ler elimiz ekonomıkasyn kóterý­de tıimdi-tıimsiz eken­digin, onyń problemalaryn  talqylaý úshin  aldaǵy ýaqytta osy qurylym basshylaryn  Parlament de­pý­tat­tary tyń­daı­tynyn da eskertti. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy. JASTAR QARSY, ÚLKENDER NARAZY Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń otyrysynda komıtettiń atyna otandyq fılmderge qatysty “Azamat” jastar klý­bynan kelip túsken hat talqyǵa salyndy. Qarashanyń 23-inde Sh.Aımanov atyndaǵy “Qazaqfılm” ulttyq kınos­týdııa­syna barǵan Memleket basshysy, partııamyzdyń lıderi Nursultan  Nazar­baev: “Qazaq kınosy otansúıgishtikti dáriptep, elshil, jershil urpaqty tár­bıeleýge atsalysýy kerek. Iаǵnı, ulttyq kınodan ulttyq ıdeıa, ult muraty sezilip turýy tıis”, – dep búgingi alash bala­synyń kókeıinde kópten júrgen oıdy dóp basty. Elbasy daqpyrty jer jarǵan “Kóshpendiler” fılminen túk shyqpa­ǵandyǵyn da atap kórsetti. Jalpy, bizdiń­she, qazirgi qazaq kınosynyń taǵdyry alańdatarlyqtaı jaǵdaıda. Ásirese, keıingi ýaqytta buqara tarapynan qazaq kınosynyń kórkemdik sapasy men rýhanı deńgeıine degen narazylyq kúsh alyp keledi. Halqymyzdyń ulttyq  namysyn qorlaǵan, tarıhymyzdy burmalap, azǵyndyqty, uıatsyzdyqty arqaý etken fılmder jaýynnan sońǵy sańyraý­qulaqtaı qaptap barady. Basy “Borattan” bastalǵan bul mas­qara úrdis tolastar emes. Qazaqqa zaty túgil aty jat arsyzdyqtardy nasıhattaı­tyn fılmderdiń jarnamasy teledıdar­dan ashyq kórsetilip, urpaq sanasyn ýlaýda. “Oskar” syılyǵyna usynylyp jat­qan “Kelin” fılminde kózine túsken erkekpen qatynasqa túse beretin zınaqor áıeldiń áreketi beınelengen. Malmen jynystyq qatynasqa túsý sekildi el namysyn qorlaıtyn uıatsyz kórinisterge toly fılmniń madaqshylaryn basqa til­degi basylymdar jarysa jarııalap jatyr. “Tıýlpan” fılminde qoǵam shyndyǵy degen jeleýmen eldi mazaq etetin dáret syndyrǵan soraqy kórinister, “Qa­roı” fılminde týǵaly jatqan ekiqa­bat  áıeldi zorlaý, “Áke qorlyǵy” deıtin fılmde týǵan qyzyn zorlaǵan áke sıýjetterge  ózek bolǵan. Sonda kıno arqyly ult muratyn, eldik ıdeıany nasıhattaý týraly Elbasy tapsyrmasy  osyndaı soraqy­lyqtarmen iske aspaq pa?! Búgin Reseı fılmderinde kadetterdi ulyqtaý, mılısııa qyzmetkerleriniń mereıin ósirý sekildi eldik máseleler qolǵa alynyp jatsa, bizdiń sabazdar “Kaı­rat devstvennık” deıtin fılm shyǵa­ryp, “Iа malchıka hochý”dep basyn ustaǵan pedofıldikti, syńqyldaǵan qyzteke – kógildirdi, nápsisi qozǵan arsyzdyqty jalaýlatyp janymyzdy túrshiktirýde. Mundaı bassyzdyqqa toqtaý bola ma? Nurlan О́nerbAı, Májilis depýtaty. Doda PARLAMENTShI QURMETINE ARNALǴAN TÝRNIR Parlament qa­byrǵa­synda 1996-1999 jylda­ry Par­lament Má­ji­lisi Tóraǵasynyń oryn­basary bol­ǵan Vasılıı Osı­povtiń 70 jyldy­ǵyna arnalǵan je­del oınaý túri boıynsha shahmat­tan týrnır bolyp ótti, dep habarlady Májilistiń baspasóz qyzmeti. Bul týrnırge 12 adam qatysty. Jarys qory­tyndysynda 12 oıynnan 9 upaı jınaǵan Parlamenttiń Injenerlik ortalyǵynyń sektor meńgerýshisi Marat Qojahmetov jeńimpaz atandy. Májilis depýtaty Valerıı Vıshnıchenko ekinshi oryndy ıelense, Parlamenttiń Avtokólik sharýashylyǵynyń kolonna bastyǵy Qadyrhan Erǵalıev úshinshi oryndy jeńip aldy. HALYQARALYQ YNTYMAQTASTYQ JOLYNDA Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsiz­dik komıtetiniń otyrysy  ótti, dep habarlady osy palata­nyń baspasóz qyzmeti. Otyrysta  Syrtqy ister mınıstri­niń orynbasary Nurlan Ermekbaev “Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasy arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly 2003 jylǵy 25 jeltoq­san­daǵy shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly” zań jobasy jaıynda baıandap, ony komıtet músheleri qoldady. Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstriniń oryn­basary  Áset Maǵaýov komıtet mú­shelerine Memleket basshysy­nyń 2007-2008 jyldardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýlaryn júzege asyrý sheń­berinde atom energetıkasynyń negizin qurý, ıadrolyq energetıka salasyn damytý baǵytynda belsendi jumystar júrgizý úshin jospar­lanyp, jedel qaralýǵa tıisti zań jobalary týraly aıtyp berdi. 1994 jyly Venada qabyl­danǵan “Iаdrolyq qaýipsizdik týraly konvensııa” – ıadrolyq qondyr­ǵylar qaýipsizdigine tikeleı arnal­ǵan alǵashqy halyq­aralyq quqyq­tyq qujat. Oǵan búginde 65 memle­ket qatysyp otyr. Qazaqstan kon­vensııaǵa 1996 jyly qol qoıǵan. Konvensııa ıadrolyq qaýipsiz­dik­tiń joǵary deńgeıine qol jetkizýge, jekelegen adamdardy, tutas qoǵamdy jáne qorshaǵan ortany mundaı qondyrǵylardan shyǵatyn ıondaýshy sáýlelerdiń zııandy áserinen qorǵaý úshin radıasııalyq qaýipten qorǵaýdyń tıimdi qu­raldaryn jasaýǵa jáne olardy ıadrolyq qondyrǵylarda qalyp­tastyrýǵa, sondaı-aq, ra­dıo­­logııalyq saldary bar avarııa­lardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan. Mundaı konvensııany ratı­fı­kasııalaý elimizde halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ıadrolyq qaýip­sizdiktiń tıimdi júıesin uıym­­dastyrý úshin jaǵdaı týǵyzady. Iаdrolyq avarııa jaǵdaıyn­daǵy nemese radıasııalyq avarııa jaǵ­daıyndaǵy kómek týraly kon­vensııa atalǵan apattar oryn al­ǵan jaǵdaıda olardyń zardapta­ryn azaıtý úshin jáne radıoak­tıvti qaldyqtar áserinen ómirdi, múlikti jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa kidirissiz kómek berýge járdemdesý maqsatynda halyq­aralyq ynty­maq­tastyqty nyǵaı­týǵa baǵyt­talǵan.