– deıdi birqatar salada úlken tabysqa jetip júrgen isker azamat Baqyt Ataıbekov
«Tústik ómiriń bolsa, keshtik mal jı» degen qazaqtyń ósıetin ómirlik ustanymyna aınaldyrǵan Baqyt Ataıbekov – nesibesin eńbekten taýyp kele jatqan isker azamattardyń biri. Aýyl sharýashylyǵynyń tasyn órge dóńgeletken, bir aýdanǵa bergisiz agrokeshen quryp, 1000-nan astam adamdy jumyspen qamtamasyz etken azamat týǵan aýylyn da kórkeıtip keledi. Ol basqaratyn «Dınara» óndiristik kooperetıvi, «Dınara Rench» agrofırmasy, «Agro-fýd» kesheni jáne «Qapshaǵaı bıdaı ónimderi» JShS, «Almaty» asyl tuqym zaýyty» salada jetekshi pozısııalarǵa ıe bolyp otyr.
О́sir, óndir, kóbeıt!
– Baqyt Yntyqbaıuly, búginde aýyl sharýashylyǵynyń birneshe baǵytyn qatar damytyp, úlken agrokeshendi basqaryp otyrsyz. Osyndaı deńgeıge jetý úshin biliktilikten basqa, týlaǵan jiger, ynta, minez keregi anyq. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary aýyldaǵy kolhozdardyń ydyraýy bala kezimizde kóz aldymyzda ótti. Alǵashynda jeke sharýa qojalyǵy bolyp bólingende jaǵdaı qalaı edi? Isti neden bastadyńyz? – Egemendikke endi qol jetken 90-jyldarda halqymyz talaı qıyndyqtardy bastan keshti. Onyń sebebi de belgili bolatyn, odaqtas respýblıkalardy táýeldi etý úshin bir-birine baılap qoıǵan óndirister keńestik júıe kúıregennen keıin toqtady. Jappaı jumyssyzdyq beleń alyp, aqsha qunsyzdandy. Aǵa býyn ǵana emes, búginde 30-ǵa tolǵandardyń da esinde bolar, qarapaıym kommýnaldyq qyzmetterden qol úzdik. Aýyldyq jerler shamnyń jaryǵyna, unnyń kebegine qarap qalǵan kezder de boldy. Zeınetaqyny kádimgi kıimmen tólegen zamandar da ótti. Ol qıyndyqtyń bári artta qaldy. Balalarymyzǵa aıtsaq, senbeıdi. Degenmen, sol kezeńde de eldiń eńsesi túsken joq, Táýelsizdiktiń asqaq rýhy, Elbasynyń batyl qadamdary halyqqa dem berdi. Memleket basshysy egemen elimizdiń bolashaǵy nurly bolatynyn, endigi yrys-bereke ózimizge baılanysty ekenin aıtyp, eldikti nyǵaıtýǵa aıryqsha qajyr-qaırat jumsady. Sonyń arqasynda qarapaıym halyqqa, aýyl turǵyndaryna senim uıalady. Sol kezde áskerden jańa kelip jatqan bizder de Prezıdenttiń sózderimen jigerlenip, qanattandyq. Abaı aıtady: «Dúnıege laıyqty óner, mal taýyp, abuıyr mansapty eńbeksiz tabýǵa bolmaıdy». Men buıyrsa, elýge endi kelem. Oılap qarasam, ómirimniń eń maǵynaly tusy halqymyz armandaǵan táýelsizdik jyldarymen tuspa-tus órilipti. Talmaı eńbektendim, sol eńbek arqyly 25 jylda osyndaı jetistikterge jettim. Munyń bári Elbasy júrgizgen sarabdal saıasattyń arqasy. Sondyqtan, men osy jyldar ishindegi tabysymdy Elbasymen baılanystyramyn. Bul – aqıqat nárse. Jalyndaǵan jastyq shaqta qolǵa alynǵan reformalardyń arqasynda is bastadym, memlekettiń qoldaýy men kómeginiń arqasynda damyttym, sondyqtan ulttyń kóshbasshysyna aınalǵan Prezıdenttiń eren eńbegine alǵys aıtý qashanda artyq etpeıdi. Ákeden erte aıyrylǵan bizder dastarhandaǵy nannyń, qoradaǵy maldyń qadirin bilip óstik. 1996 jyly marqum anam bar, baýyrlarymmen sharýa qojalyǵyn quryp, egin ege bastadyq. Tańnyń atysy, kúnniń batysy egistik basynda júrdik. Egin basynda júrgen adam biledi, bel sheship otyrýǵa ýaqyt bolmaıtyn. Erinýge, sharshadym dep bárinen baz keshýge arymyz jibermedi. О́ıtkeni, artymyzda qanshama otbasy, qarapaıym halyq turdy. Sol eńbegimiz jandy. Birte-birte eginmen ǵana shektelmeı, 500 qoı satyp aldyq. Mal ósirý – ata kásip. Malda bereke bar. Jastarmen júzdesip qalsam, birinshi osyny aıtamyn. Jalpy alǵanda, ıkemi kelse, azamattar aýylda ósý kerek. Qalada qurylysqa jaldanyp, az-maz tıyn tapqansha, mal ósir, ózińe óziń qoja bol! О́s, óndir, kóbeıtip paıda tap! Qazaqtyń qara jeri eńbektengendi asyraıdy.Qazaqstanǵa gerefordty ákelgen qazaq
– Siz elimizge shet elden asyl tuqymdy mal ákelgen alǵashqy kásipker ekensiz... – Iá, onyńyz ras. Biz áý bastan-aq shet elden jaqsy tuqym alýdy kózdedik. 2008 jyly Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵashqylardyń biri bolyp AQSh-tyń Tehas shtatynan gereford tuqymdy iri qaradan 253 bas maldy óz kúshimizben ákeldik. Jersindirdik. Sharýa qojalyǵy ornalasqan Almaty oblysynyń Balqash aýdany – aýa raıy tez qubylatyn aımaq. Tehas shtatynyń klımaty bizdiń óńirge óte uqsas, ystyǵy men sýyǵy qatty. Osynyń bárin oılastyryp baryp sheshim qabyldaǵanymyz jańa tuqymdy shyǵynsyz ósirýge sep boldy. 2010 jyly «QazAgroО́nimniń» uıymdastyrýymen Kanadadan taǵy 400 bas gereford tuqymyn ákeldik. Búginde «Dinara-Ranch» Agrofırma» JShS elimizde asyl tuqymdy iri qara ósiretin úlken reprodýktor ortalyǵyna aınaldy. Biraq biz ózimizdiń jergilikti mal tuqymdaryn da umytqan joqpyz. Joıylý aldynda turǵan Alataý sıyrlaryn saqtap qaldyq. Bul – sútti baǵyttaǵy tuqym. Tikeleı meniń bastamammen sharýa qojalyqtaryna baryp birli-ekili aq bas sıyrlardy taýyp, olardyń da basyn kóbeıttik. Bizdegi saýyn sıyrlary búginde táýligine 18-25 lıtr sút berip otyr. Sútti bútindeı sút óńdeıtin fırmalarǵa ótkizemiz. Qazir balalardyń densaýlyǵyna, bilimine úlken mán berý kerek. Qazaq balasyn shamasy kelgenshe oqytýǵa tyrysady. Bul óte jaqsy. Bizdiń kompanııa balalarǵa arnalǵan ekologııalyq taza ıogýrt jasaıtyn zaýyt salmaq. Balalar taǵamy bolǵan soń ózimiz óndirip jatqan taza sútti zııandy qospalarsyz paıdalanamyz. Bul ónimdi dúkenderge emes, deldaldarsyz mektepterge jetkizgimiz keledi. Qoıdyń da taza etti merınos tuqymyn ósirip jatyrmyz. Elde taza merınos tuqymy qalmapty. Eýropa men Azııany sharlap júrip, aqyry izdegenimizdi Avstralııadan taptyq. О́nimi kól-kósir qoı sharýashylyǵy órbip keledi. Qoıdyń eti suranysqa ıe. – Et máselesine kelsek, qazir Qytaımen kelisimder jasalyp jatyr. Kórshi el jaqsy baǵa usynyp otyr. Ishki naryqta baǵa óspeı me? – О́speıdi. Dollar quny 150 bolǵanda, ettiń kelisi 1200 teńge boldy, qazir dollar 340 teńge kóleminde, ettiń baǵasy sol qalpy 1200 teńge. Eksportqa et úlken kólemde shyqsa, kásipkerler maldyń basyn kóbeıtedi. Suranys bar jerde usynys bolady. Odan qorqýdyń qajeti joq.
El erteńi – jastar
– Baıqaýymyzsha, jastarǵa, balalarǵa erekshe nazar aýdarasyz? – Bolashaqta elimizdiń ıesi – óskeleń urpaq. Sondyqtan, jastarymyzdyń bilimine, tárbıesine nazar aýdarýymyz qajet. Qaı memleket jastaryn lek-legimen shet elge oqýǵa jiberip jatyr? Jyl saıyn qarakózderimiz myńjyldyq tarıhy bar Eýropanyń kez kelgen ýnıversıtetinde bilim alý múmkindigine ıe boldy. Sondaı-aq, jas otbasylaryna qoljetimdi úıler de qarastyrylǵan. Baqytty bolý úshin basqa ne kerek? Tek áreket jasap, eńbek etý kerek.Shamań kelse, baýyryńa kómektes
– Siz suhbat bergendi unatpaısyz, BAQ betinde kórmeımiz. Estýimizshe, sizdiń bastamańyzben túrli qaıyrymdylyq sharalar jasalyp, aýyl turǵyndary jumyspen qamtylyp otyr. Máselen, Mııaly aýylynda meshit, toıhana, mamandar úshin úıler, jumys korpýstary boı kóteripti. Shalǵaı ornalasqan Aqózek aýylyna oqýshylardy aýdan mektebine tasymaldaıtyn avtobýs qatynaıdy eken. – Bul – halyqtyń eńbegi, «aýyl ishi – bereke» dep beker aıtpaıdy. Eki qolǵa bir kúrek taýyp, eńbek qylyp, birligi jarasqan halyqtyń bolashaǵy zor. Aýyl – qazaqtyń jany, aýyl – qazaqtyń keńdiginiń kórinisi. Men kúndelikti kúıbeń tirlikten soń aýyl aqsaqaldaryn izdeımin. Solarmen bir dastarhan basynda aqyl-keńes quryp, áńgimeleskenge ne jetsin. Osyndaı ortada demalyp qalasyń, jańa ıdeıalar týady, ákemmen syrlasqandaı kúıde bolamyn. Úlkenge izet kórsetkeniń – izbasarlarǵa úlgi. Degenmen, meni bir nárse qatty oılandyrdy. «Qazaqtaı at qulaǵynda oınaıtyn halyq joq», «Qazaq tórt túlik maldyń jónin biledi», «Mal – yrysyń» dep aıtamyz, al is júzinde solaı ma? Tehasqa barǵanymyzda kovboılardy kórip, naǵyz aýyl sharýashylyǵynyń jónin biletin kásipqoılar ekenine kózimiz jetti. Qazaq jigitterine qarap qarnym ashady. Bizge, ásirese, aýyldyq jerde isteıtin sharýa shash etekten. Kóńil bólse, qajyr-qaırat tanytsa, aýyl sharýashylyǵy – kásiptiń kózi, yrys pen berekeniń bastaýy. Sondyqtan da jastardy aýyl sharýashylyǵyna qaraı beıimdeý kerek. О́sip-óngen azamattar aýylyn kórkeıtýge, aýylyn damytýǵa kúsh salýy tıis. Aspanda qalyqtap júrgen qyran da tamaǵyn jerden taýyp jeıdi ǵoı. Jalpy, eńbektengen adamǵa kásip kóp. Buryn ákelerimiz ózderin «Sovet zamanynyń adamdarymyz» dep aıtatyn. Men bolsam, Nazarbaev zamanynyń urpaǵymyn dep maqtanyshpen aıta alamyn. Táýelsizdikpen birge orda buzar otyzymyzda kásip qyldyq, úılendik, óstik, óndik. Balalarym shet elde oqyp, qarjy salasynyń bilikti mamany atandy. Búginde nemere súıip otyrmyz. Elimiz tynysh, otanymyz beıbit. Baqyt degen osy emes pe?! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álııa Kemelbekova
