“ÁKIM DEGENIMIZ – HALYQQA QUL BOLÝ”

deıdi Jańaqala aýdanynyń ákimi qyzmetin 18 jyl atqaryp kele jatqan Tólegen Merǵalıev Egemendik alǵannan keıin Elba­sy Jarlyǵymen engizilgen ákimdik basqarý ınstıtýtynyń bu­rynǵy partııalyq basqarý qury­ly­mynan basty aıyrmashylyǵy – halyqqa jaqyn bolýynda. Aı­talyq, keńestik júıede aýdandar men oblystardy basqaratyn birin­shi hatshylar men halyqtyń ara­synda atqarý komıteti, kásip­odaq­tar, komsomoldar delinetin dalı­ǵan apparattar boldy. Sóıtip aýdan­daǵy birinshi basshy, ıaǵnı birinshi hatshy qarapaıym halyq­tan alshaqtap ketti. Álgi totalı­tar­lyq rejim dep júrgenimizdiń bir ushy osydan shyǵady. Al táýelsizdikpen birge engi­zil­gen ákimdik basqarý ınstıtýtynyń burynǵydan basty ereksheligi ákimderdiń halyqpen, qarapaıym turǵyndarmen tikeleı betpe-bet kelýinde. Olarmen qoıan-qoltyq, tonnyń ishki baýyndaı bitisip, qaı­nasyp qyzmet atqarýynda. Bul qurylymnyń jańa memlekettegi adamdar men turǵyndardyń múdde­si úshin qyzmet jasap kele jat­qa­nyna da jıyrma jylǵa jýyqtady. Búgin biz sol ýaqyttan bir aýdan­dy taban aýdarmastan bas­qaryp kele jatqan basshy jóninde áńgime jasamaqpyz. Ol sonaý 1992 jyldyń basynda shalǵaıdaǵy Jańaqala aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan T.Merǵalıev. Onyń bir aýdandy osynshama ýaqyt boıy basqarýynyń syry nede? Osy uzaq otyrys ózin-ózi aqtaı aldy ma? Osy merzim aýdanǵa ne berdi? Tólegen Tastaıulynyń ózi­ne ne berdi? Osyndaı basy ashyq saýaldarǵa taldaý jasasaq neni baıqar edik? Áýeli bul shirkindi bastaý qıyn demekshi, birinshiden, munyń syry birden aýdandy basqarýdyń saýat­ty, órkenıetti joly tańdalyp alynǵanynda. Jańaqala aýdanyn alǵa qaraı damytýdyń aıqyn ba­ǵyt-baǵdary belgilengeninde. 1992 jyldyń qańtarynda, ıaǵnı Tólegen Merǵalıev aýdan basshylyǵyna kelgen kezde respýblıka egemen­di­giniń jarııalanǵanyna nebári eki apta ǵana ýaqyt ótken edi. Bul kez­de jas memleketti alǵa qaraı da­my­tý jónindegi ekonomıkalyq jáne saıası reformalar jańadan belgilenip jatty. Al reforma de­ge­nimiz bir kúnniń, bir aıdyń ne­mese bir jyldyń jumysy emes. Ol ondaǵan jyldardy kerek etedi. Bir qoǵamdyq qurylystan ekinshi bir qoǵamdyq qurylysqa, bir for­masııadan ekinshi formasııaǵa kó­shý qashanda kúrdeli másele. Eń qı­yndyǵy oǵan adamdardyń mo­ral­dyq-psıhologııalyq turǵydan ázir bolmaı shyǵýynda. Merǵa­lıev­tiń aýdan tizginin qolǵa alǵan kezdegi birinshi jeńisi Elbasy Nur­sultan Nazarbaev belgilegen reformalardyń oıdaǵydaı iske asatynyna, onyń naqty nátıje beretinine aýdan turǵyndarynyń kózderin jetkize bilgendigi. Sodan keıin kóp keshikpeı elde jappaı jekeshelendirý naýqany bastaldy. Osy naýqan eldiń qııan bir túkpirindegi Jańaqala aýda­nyn­da órkenıetti túrde, asa bir janashyrlyqpen ótkeni Mer­ǵa­lıev­tiń ekinshi jeńisi deýge bola­dy. Bul tusta aýdan basshysy tara­pynan bir de bir áleýmettik-tur­mys­tyq jáne mádenı nysandar buzylmasyn degen talap qoıyldy. Osy tusta Tókeń ar-uıat degen má­se­leni baǵdarshamdaı alǵa ustaı bildi. Uıat bolady degen bir aýyz sóz ákem Tastaıdan qalǵan ósıet, ónege edi. Osy qaǵıda meniń ómir­lik ustanymyma aınaldy. Alaıda keıingi kezde uıat bolady degen tár­bıelik tinniń arqaýy bosap ba­ra­dy. Meni tárbıelegen, adam qa­taryna qosqan ári alǵa talpyn­dyr­ǵan osy bir aýyz sóz. Son­dyq­tan da qolymnan kelgeninshe osy uıat boladyny aýdan turǵyndary men jas jetkinshekterdiń sana-sezimderine jetkizýge umtylyp kelemin, — deıdi ol. Jany bar pikir. Aqıqatyn aıt­qanda aýyl ákimderinen bastap oblys ákimderine deıingi atqarý­shy organdardyń basshylary eń birin­shi­den tárbıeshiler emes pe? Tár­bıeshi bolǵanda da sózimen emes, isi­men ónege kórsetetin tár­bıeshiler. Jekeshelendirý kezinde Jańaqala aýdanynda bir de bir nysannyń buzylmaǵany, bir de bir úıdiń qıramaǵany ónege emeı nemene? T.Merǵalıevpen budan keıingi áńgimemiz suraq-jaýap túrinde órbidi. – Tólegen Tastaıuly, hal­qy­myz­da ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy degen naqyl bar. Sizge ómir­­de jol kórsetken, el basqarý­dyń baǵyt-baǵdary jóninde kómek ber­gen kimder? – Sosıalıstik Eńbek Eri Ken­jebek Mendalıev. Jańaqala aýdany raketalyq synaqtar jú­rýi­ne baılanysty jabylǵan tusta Fýrmanov aýdanynyń quramynda boldy. Ony Kenjaqań basqara­tyn. Ol kezde jas mamanmyn. Eń alǵashqy ustazym osy kisi. Ol ta­lap­shyl, ary taza, halyqtyń muń-muqtajyna ortaqtasa bilgen bas­shy edi. Totalıtarlyq rejimniń adamy deýge qımaımyn Ken­ja­qań­dy. Odan keıingi ustazdarym Sat­qalı Saparov pen Ádilǵazy Nur­ǵa­lıev. Ekeýi meniń aldymda biri­nen soń biri Jańaqala aýdanyn bas­qardy. Osy ustazdarymnyń al­ǵashqysy Satqalı marqum sabyr­ly, salmaqty, kez kelgen kúrdeli máseleni baıyppen sheshe biletin demokratııalyq turpattaǵy basshy edi. Al Ádilǵazy Nurǵazyuly óziniń iskerligimen ári tez sheshim qabyldaı bilýimen erekshelendi. Ol kisi meniń aldymda Jańaqala aýdanyn on bes jyl basqardy. Qazir Oral qalasynda turady. Jaq­sy syılasyp aǵa men inideı aralasyp kelemiz. Ol kisi osy kún­ge deıin maǵan sen dep aıtyp kór­gen jan emes. Men osy ustazda­rym­nyń boıyndaǵy barlyq jaqsy qasıetterdi ala bilýge umtyldym. – Bir aýdandy jıyrma jyl basqarý óte sırek kezdesetin jaǵdaı. Tipti baıaǵy sosıalıstik júıe kezinde de tap osylaı siz sekildi bir aýdandy tapjylmaı uzaq basqarǵan hatshy bolmaǵan sekildi. Qazir respýblıkada dál ózińizdeı bir aýdandy osynshama ýaqyt boıy basqaryp kele jatqan áriptes­te­terińiz bar ma? Bolsa kimder? – Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt aýdan ákimi qyzmetinde júrgen árip­testerim bar ekeni anyq. Alaı­da olardyń bári de rotasııalyq jolmen ekin­shi bir aýdanǵa aýysyp ákimdik qyzmetterin jalǵastyryp keledi. De­­genmen, dál men sekildi bir aýdan­dy on toǵyz jyl boıy basqaryp kele jatqan áriptesimdi bilemin. Ári ony­men habarlasyp turamyn. Ol Mań­ǵystaý oblysyn­daǵy Beıneý aýda­nynyń ákimi – Basshy Ázirhanov. – О́zi basshy, aty da Basshy bol­ǵany ma? – Dál solaı. О́zi de basshy, aty da Basshy. Ákimdik ótil jóninen sál aıyrmashylyǵymyz Basekeńniń Beıneýdegi on toǵyz jyldyq ákimdik ótiliniń arasynda segiz aı úzilis bar. Al mende ondaı sańylaý joq. – О́zińiz osylaı turaqty túrde aýdan ákimi qyzmetin atqarýdy du­rys dep oılaısyz ba? Belgili bir óńir­di basqarǵan kezde ol adam ózi­niń múmkindigin ári ketkende tórt-bes jylda sarqady degen tujyrym bar. Bul pikirge qalaı qaraısyz? – Basshylyq qyzmettegi tu­raq­tylyq negizinen durys dep oı­laımyn. Aıtalyq basshy kadrlar jıi aýysqan kezde belgili bir iste ketken kemshilikterge baılanysty kim kináli desip qalatyn jaǵ­daı­lar kezdespeı turmaıdy. Al bel­gi­li bir oryndaǵy turaqtylyq jaǵ­daıynda ony bireýge jaba almaı­syń. Ondaı jabatyn kisiń bolmasa qalaı jabasyń. Sóıtip aýdan men onyń turǵyndary jáne áleýmet­tik-ekonomıkalyq damý jónindegi barlyq jaýapkershilikti tek bir óziń arqalaýǵa týra keledi. Al suraǵyńyzdyń ekinshi tar­ma­ǵyna qatysty qaıtarar jaýa­bym men ómir boıy ózimdi ózim qamshylaýmen kele jatqan adam­myn. Qashanda ózimdi ózim jetil­di­rip otyrýǵa, qoǵamdyq ómir kó­shinen qalyp qoımaýǵa, bir orynda turyp qalmaýǵa umtylyp kelemin. Ári osy izdenisterim nátıjesiz emes degen oıǵa taban tireı alamyn. – Sizdiń oıyńyzsha ákim bolý degenimiz ne? Laýazym ba, bılik pe, joq álde joǵary qyzmet pe? – Bulardyń eshqaısysy da emes. Meniń oıymsha ákim bolý – halyqtyń quly bolý degen sóz. Munyń mánisin halyq ne aıtsa, sony isteý dep túsinsek sál qı­ǵash­taý bolar. Eń durysy, halyqtyń kóńil-kúı aýanyn durys ańǵaryp, qapysyz sezip, soǵan saı el-jurttyń kóńilinen shyǵa alatyn, olardyń áleýmettik-turmystyq deń­geıin kóterýge septigi tıetin she­shimder qabyldap, ony naqty istermen shegeleı alsań – maq­satyńnyń oryndalǵany. – Zeınet demalysyna shyǵatyn ýaqytyńyz da kelipti. Saılaý mer­zi­mińiz de ótken jyly aıaqtalypty. (T.Merǵalıev 2005 jylǵy on eki ta­myz kúni ótkizilgen respýblı­ka­daǵy tórt aýdan ákiminiń eksperı­menttik saılaýynda balamaly túrde saı­lanǵan — T.Q.). Paıǵambar jasyna da jetipsiz. Endi ne isteısiz? Jumy­sy­ńyzdy jalǵastyra bermeksiz be? Bul jóninde oblys basshysy, ózi­ńizdi saılaǵan aýdan turǵyndary ne deıdi? – Árıne, ótinishimdi jazyp zeınet demalysyna shyǵamyn. – Eger qala tursańyz, áli de birazyraq ýaqyt isteı tursańyz dep qolqalap jatsa she? – Ol nıetterine taǵy da rah­met aıtyp, báribir osy alǵashqy pikirimde qalmaqpyn. Osy arada búgingi maqala keıip­kerimen júrgizilgen búkpesiz suraq-jaýapty tejeı turyp sóz ben istiń birligi týraly aıtqymyz keledi. Mysaly, aýyl men qala hal­qynyń arasyndaǵy turmys deń­geıin bir-birine jaqyndatý, túbinde olardyń arasyndaǵy osy aıyrmashylyqty joıý degen má­sele keńestik kezeńde óte jıi aı­tylatyn. Biraq ol sol sóz kúıinde qalyp qoıdy. Búgingi egemen eli­mizde bul mindet jańasha bir qy­ry­nan kórinis taýyp kele jatqan­daı. Ras bul óte kúrdeli másele. Keshendi kózqaras turǵysynan alǵanda tipti múmkin emesteı is. Aıtalyq, aýyldaǵy turmystyq deńgeıdi qala deńgeıine jaqyn­da­tý­dyń basty bir kórinisi – otyn-sýy ishindegi janǵa jaıly páterler desek, bul jańaqa­la­lyq­tar úshin ótken jyldardyń jemisi. Jańaqala degen atyna zaty saı óńirde sońǵy jyldary tutas bir tur­ǵyn aýdandar boı túzedi. Ol aýdan ortalyǵynyń bas jospa­ryna saı turǵyzylǵan. Bir sózben aıtqanda shaǵaladaı. Ony eshkim baǵalamaı kete almaıdy. Aýdanda saıabaqtar men stadıondar, sport alańdary jasaqtaldy. Qysqasy, munda ómir súrip, eńbek etýge bar­lyq qolaıly jaǵdaılar týǵy­zyl­dy. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna qajetti barlyq alǵy­shart­tar jasaldy. Respýblıkada tek biryńǵaı mal sharýashylyǵymen aınalysatyn aýdandar bar. Alaıda sol óńirdegi jer­gilikti turǵyndar mal ónim­de­rin ótkizýge kelgende kedergilerge tap bola beredi. О́ıtkeni, ony yńǵaıly baǵamen ótkizetin oryn joq. Mal soıýǵa arnalǵan oryn ta­ǵy da joq. Osy máseleniń ózek­ti­ligi sonshalyq ótken jyldyń aıaq sheninde ol respýblıka Úkimetiniń kezekti májilisinde arnaıy talqy­lan­dy. Endi osynyń aldyndaǵy oıymyzǵa oralsaq, Jańaqala aýda­ny­nyń artyqshylyǵy munda aýyl­dyq et tutyný kooperatıvi qu­ryl­ǵan. Bul nysan uzaq jyl­dar­dan beri turaqty jumys istep ke­le­di. Sonyń arqasynda jańa­qa­la­lyqtar ózderi­nen artylǵan et ónim­derin kórshiles Atyraý, Mań­ǵystaý oblystary tu­tynýshy­lary­na da ótkizip ájeptáýir paıda taý­yp otyr. Mundaǵy qondyrǵylar men jabdyqtar álemdik standart­tar deńgeıine jaýap bere alady. Atap aıtqanda, kooperatıv men­shigindegi freondy tońazytqyshtar óndiris qaýipsizdigi kepili. Bir sózben aıtqanda, ony paıdalaný tıimdi ári qolaıly. Mine, osyndaı jetistikter men tabystarda aýdan ákimi Tólegen Merǵalıevtiń laıyqty qoltańbasy bar. Egemendikke ıe bolǵannan keıingi kezeńdegi Jańaqala aýda­ny­nyń damý joldary týraly áń­gime qozǵaǵan kezde aınalyp ótýge bolmaıtyn taǵy bir másele bar. Oqyrmanǵa belgili shyǵar, táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda jappaı ýrbanızasııa, ıaǵnı aýyl halqynyń qalaǵa qaraı josparsyz kóshý úrdisi bastaldy. Mundaı nyshan respýblıkanyń barlyq óńirlerinde oryn aldy. Osy úrdis Batys Qazaqstan obly­sy­nyń aýdandaryn da aınalyp óte almady. Ásirese Qaratóbe, Sy­rym, Shyńǵyrlaý aýdandary turǵyndarynyń biraz bóligi oblys ortalyǵyna, kenshiler qalasy Aqsaı mańyna qaraı jóńkildi. Aıtaıyn degenimiz, búkil res­pýblıka jurtshylyǵy úshin úlken syn bolǵan osyndaı ótpeli shaqta Jańaqala aýdany turǵyndary ishki kóshi-kon shylaýyna túspedi. Iаǵnı Naryn óńirinen ózge jaqqa qonys aýdarǵandar neken-saıaq. Múldem joqtyń qasy. “Arqada jyl jaqsy bolsa, arqar aýyp nesi bar” degen osy da. Kerisinshe, Jańaqala óńirine ózge kórshiles aýdandardan kóship kelip qonystanýshylar kóbeıdi. Sondaı-aq 1999 jáne 2009 jylǵy halyq sanaǵynyń nátı­jelerine úńilgen adam Jańaqala aýdanyndaǵy turǵyndar sany osy­nyń aldyndaǵy kezeńmen salys­tyrǵanda ájeptáýir óse túskenin kórer edi. Ol negizinen tabıǵı ósim, ıaǵnı sábılerdiń dúnıege kóptep kelýi esebinen. 2005 jyldyń 12 tamyzy kúni res­pýblıkanyń tórt aýdanynda ákim­derdi eksperıment retinde saılaý ótkizilgeni belgili. Olar Almaty oblysynyń Eskeldi, Batys Qa­zaq­stan oblysynyń Jańaqala, Sol­tús­tik Qazaqstan oblysynyń Tı­mırıazev jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kókpekti aýdandary edi. Eksperımenttiń aty eksperı­ment. Sol kezde jergilikti atqa­rý­shy organdar Ortalyq saılaý komıssııa­syna saılaýǵa túsetin ákimniń aty-jónin usynǵan kezde jeti ret ólshep, bir ret kesip de­gen­deı, saýysqannan saq minez ta­nytqany anyq. О́ıtkeni, usynǵan adamdary balamaly túrde ótki­zi­letin saılaýda ótpeı qalsa yń­ǵaısyz bolar edi. Osyndaı almaǵaıyp shaqta tań­daýdyń ózgege emes, naq Tóle­gen Tastaıulyna túsýi tekten-tek emes-ti. Bul jerde birinshiden onyń aýdan turǵyndary aldyn­da­ǵy abyroıy men bedeli eskerilgeni haq. Qysqasy úsh úmitker qatys­qan aýdan ákimi saılaýynda T.Mer­ǵalıev tup-týra júz paıyz daýys alǵanyn aıta ketkenniń de artyqshylyǵy joq. Mine, ózine júktelgen jaýap­kershilikti jaqsy sezine biletin, qandaı jaǵdaıda da ar-uıattan attap kórmegen, ári eshkimge kek, dyq saqtamaıtyn, aldy qashanda keń keshirimdi jetekshi, halyqtyń alǵysy men úlkenniń batasyn alǵan basshy Tólegen Merǵalıev bú­ginde paıǵambar jasyna jetip otyr. Bizdiń oıymyzsha onyń osy qyzmettegi tynymsyz da aq-adal eń­begi, jergilikti jerde uzaq jyl­dar boıy Elbasy saıasatyn júzege asyrýdaǵy alymdylyǵy men sha­lymdylyǵy onyń ózge áriptes­te­rine ónege bolar degen oımen osy maqalany jazyp otyrmyz. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany.