“BAIаNAÝYLDYŃ ATAǴY ULYLAR TÝǴAN AÝYLDARYMEN DE ARDAQTY...”

– deıdi aýdan  ákimi Qorabaı ShÁKIROV – Bıylǵy qys saqyldaǵan aıazymen este qaldy. Baıanaýyldyń taý baý­raıynda otyrǵan shalǵaıdaǵy aýyldarynyń jaı-kúıi qalaı? – Bizdiń eldiń tabıǵaty qysy-jazy kórki kisi aýzynan túspeıtin sulýlyq ortasynda tur ǵoı. Adýyndy qystyń bulaı minez kórsetkenin bir ǵana osy jyly kórip turǵanymyz joq. О́zińiz aıtqandaı, taý baýraıynda otyrǵan aýyldarymyz Baıanaýyldyń jaraty­lystan óz bolmysyna saı tól tabıǵaty­na, qatań qysyna, jaıdary jazyna ábden úırengen. Aq qarly shyńdar, birinen biri asyp túsetin kógildir kólderi, tastarynyń ózin tesip ósip shyǵatyn arsha aǵashtary, ár jartasta buqqan qalyń shejireli syrlar, qysta buıyǵa qar jamylǵan aýyldarymyz – bári de osy eldiń adamdarynyń ótkeninen beri birge jasasyp kele jatqan quty men ıgiligi, kıesine aınalǵan. Taý balasyn qyrany kókte qalyqtaǵan taý saqtaıdy deıdi. Aýyldarymyz aman-esen. Ata-babadan kele jatqan dástúrine saı tórt túlik malyn baǵyp, týǵan aýyldarynan attap alysqa qashpaı eldiń bir buryshyn saqtap, bala-shaǵasyn ósirip, tútin tútetip otyr. Elbasynyń jyl saıynǵy joldaýlarynan týyndaǵan tapsyrma­laryna saı ortaq qyzmet atqaryp kelemiz. Aýdanymyzdyń jalpy jer kólemi 1850,7 myń ga, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler 1697,5 myń ga, onyń 50,8 myń gektary egistik, 151,2 myń ga, tyńaıǵan jer, 9,9 myń gektary shabyndyq, 1486 myń gektary jaıylym jerler. Aýdan aýmaǵynda kólemi 50,5 myń gektardy alyp jatqan Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı park ornalasqan. Bizdiń Baıanaýyl aýdanynda 28 myńdaı halyq, óz ultymyzdyń nıeti men peıiline saı tirligi bar qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy aýdan bolyp sanalamyz. El basqarǵan ákim óz aýdanyndaǵy ár aýyldyń jaǵdaıyn alaqandaǵydaı biledi dep oılaımyn. Aýyldyqtarmen jyl saıyn ótetin esepti kezdesýlerdiń eki jaqty paıdasyn da kórip júrmiz. Alǵashqy kezdesýlerde turǵyndar tarapynan sheshimi kútken kóptegen suraqtar aldymyzdan shyǵatyn edi. Qazirgi ýaqytta ótken jyly halyqqa bergen ýádelerdi oryndap, birqatar sharýalar júıesin atqardyq. Mádenıet úıleri men kitaphanalar ashyldy, Toraıǵyr, Egindi­bulaq, Aqmektep aýyldaryndaǵy tele­fon baılanysy iske qosyldy, nan baǵa­sy tómendedi. mektep janynan sha­ǵyn ortalyqtar ashyldy. Aýdan ortaly­ǵynda shaǵyn sút zaýyty iske qosyldy. Jyl­dan jylǵa kóptegen kúrdeli má­selelerdi sheshýge halyqtyń ózi jumy­la kómekte­sýde. Búgingi kúni sheshimin kút­ken, jyl saıyn aıtylyp qala beretin sharýalar da az emes. О́kinishke oraı, biz­diń aýdan ákimdiginiń qolynan kelmeı tur. – Ol sonda qandaı máseleler? Aýyldyqtar úshin asa qajetti aýyz sý men jol jaǵdaıy qandaı kúıde? – Bizdiń qolymyzdan kelmeıtini, ózińiz aıtyp otyrǵandaı, Baıanaýyldyń taý baýraıynda aýdan ortalyǵynan shalǵaıda otyrǵan shaǵyn eldi me­kenderge, ıaǵnı, qazirgi sharýa qoja­lyqtary ornalasqan, burynǵy qystaq­tarǵa elektr jaryǵyn jetkizý máselesi. Bylaısha aıtqanda, irgemizde ǵana Ekibastuzdyń alyp elektr stansa­lary tur. Al, bizdiń alystaǵy aýyldar jaryqqa zar bolyp, aspandaǵy aıǵa qol sozýmen otyrǵandaı. Aıtsa aıtqandaı, jalpy aýdanda sońǵy bes jyl ishinde “Aýyz sý” baǵdarlamasy sheńberinde aýyldar úshin mańyzdy bolyp tabyla­tyn aýyz sý jetkizý, jol jóndeý máse­leleri qolǵa alynyp, bul jumystar josparly túrde kezeń-kezeńmen júrgizi­le bastady. Búgingi kúnderi aýdan boıynsha shalǵaıdaǵy aýyldarǵa sýmen jabdyqtaıtyn KBM blok modýlderi ornatyldy, al endi, Jýantóbe, Qara­tomar, Uzynbulaq, Aqsan, Kúrkeli aýyldarynda sý kelip turatyn arnaıy jabdyqtaý sý qubyrlary iske qosyldy. Aldaǵy jyly Maıqaıyń kentinde de smetalyq quny 559 mıllıon 769,0 myń teńge bolatyn sý qubyryn qaıta jóndeýden ótkizemiz. Sonymen qatar, aldaǵy jyly “Jol kartasy” baǵdar­lamasyna oraı Maıqaıyń-Ekibastuz qalasy aralyǵyndaǵy sý qubyry júıelerin qaıta jóndeýden ótkizý úshin qyrýar qarajat bólinbekshi. Árıne, aýyldyqtardyń kóńilderin qynjyltar jol máselesi ekeni belgili. Aýdandyq mańyzy bar joldardyń uzyndyǵy 356 shaqyrymdy qurasa, sharýashylyq aralyǵyndaǵy joldar 98,7 km. Joldardyń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Al, Baıanaýyl-Ýgolnoe, Qarajar-Iýjnoe, Alekseevka-Jańajol, Jańati­lek-Jańa Jaıma joldary kúrdeli jóndeýdi, basqa joldar ortasha jóndeýdi qajet etedi. О́tken jyly aýdandyq bıýdjetten 14169 myń teńge bólinip Jańatilek, Qyzyltaý, Qundykól, Shóptikól aýyldarynyń joldary jóndelgendeı bolyp edi, bıylǵy kezdesýde aýyl turǵyndary tarapynan jol jóndeýden atqarylǵan jumystar sapasyna syn aıtyldy. Aldaǵy ýaqytta jol jóndeýde durys baqylaý men tek­seris jasap baryp, sapasyna qadaǵalaý júrgizetin bolamyz. Bul maqsat úshin “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda oblystyq bıýdjetten bólingen 24 mıllıon 200,0 myń teńge kólemindegi qarjyǵa aýdan ortalyǵy Baıanaýyl aýylynyń ishki joldaryn jáne Jasybaı demalys ornyna baratyn kireberis joldardy jóndeý qarasty­rylsa, aýdandyq bıýdjettiń 15750,0 myń teńgesine aýdandyq mańyzdaǵy 1,7 shaqyrym joldardy jóndeý de josparlanǵan. Mysaly, Shoman, Sart, Qoıtas, Aqshı sııaqty aýyldarǵa deıin baratyn joldar jóndeledi. Burynǵydaı emes, qazir aýyldarymyzda telefon baılanysy jaqsardy. О́tken jyly Teńdik aýylynda 100 nómirlik avtomat­tandyrylǵan spýtnıktik qondyrǵy ornatyldy. Sonymen qatar, Maıqaıyń kenti, Úshqulyn, Shóptikól, SES, Sulýjon, Birlik, Aqmektep, Toraıǵyr, Qyzylshilik, Aleksandrovka, Aqsan, Qarajar, Shoman, Leker aýyldarynda radıojeliligi arqyly jumys isteıtin 900 nómirlik telefon baılanysy ornatyldy. Bıyl “Baıanaýyl-Jýantóbe” baǵyty boıynsha 10 mıllıon teńgege radıojelilik baılanys júıesin ornatý ári qaraı jalǵastyrylady. – Sizderdiń jerlerińizde kómir óndiretin “Maıkóben-Vest”, “Gamma”, “Maıqaıyń altyn” sııaqty kompanııalar bar. Olardyń álgi siz aıtqan kúrdeli máselelerdi sheshýge qarjylaı bir kómekteri bolmaı ma? – Nege bolmasyn? Bul óndiris oryndarynda bizdiń aýyldardyń, Maıqaıyń kentiniń turǵyndary eńbek etedi. Daǵdarys ýaqytynda jumysshy­laryn qysqartqan joq. Bári de óz oryndarynda eńbek etýde. Basqa da áleýmettik baǵyttaǵy sharýalarǵa demeýshilik jasaıdy. Taý baýraıynda otyrǵan shaǵyn aýyldarǵa jaryq tartyp berý júıeli, maqsatty túrde júzege asýy kerek sekildi. Árıne, úlken qarajatty da kerek etedi. Biraq, sol qarajatty myńǵyrtyp mal baǵyp otyrǵan sharýa qojalyqtary elge paıdasyn tıgizerdeı óz ónimderiniń arqasynda jaqsylyqqa-jaqsylyq dep qaıtaryp bereri de sózsiz. Esesine, mal basy, et kóbeıedi. Shalǵaıdaǵy aýyldan el kóship ketip qalmaıdy. Jaryq bar jerde ómir bar. – Bolashaǵy joq aýyldar dep bir jyldary Baıanaýyldyń shaǵyn aýyldary qysqartýǵa da ilinip ketip edi ǵoı?.. – Iá, ondaı jaǵdaı oryn aldy. 2004 jyldyń basynda aýdan boıynsha 96 aýyl boldy. О́kinishke oraı, 2004 jyly 17 eldi meken, 2005 jyly 42 eldi meken memlekettik tizbeden shyǵaryldy. 2006 jyldyń 1 qańtarynan beri aýdan boıynsha 37 eldi meken esepte tursa, 2007 jyldyń 14 jeltoqsanynan bastap oblystyq máslıhat pen oblys ákimdi­giniń qaýlysyna sáıkes aýdannyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna 3 eldi meken qaıta engizilip, qazir aýdan boıynsha 40 eldi meken esepte tur. – Aýyldardyń arqasynda Baıan­aýyldyń taý etegi malǵa baıyǵan ústine baıı túsedi deısiz ǵoı. Aýdannyń mal sharýashylyǵy salasy sońǵy jyldary qandaı nátıjeler kórsetti? – Jalpy, ótken jylǵymen salys­tyrǵanda aýdanymyzda iri qara mal basy 8 paıyzǵa, qoı men eshki 10 paıyzǵa, jylqy 7 paıyzǵa, qus 9 paıyzǵa ósti. Baıanaýylda 166 myń qoı-eshki, 17 myń jylqy, 72 myń iri qara mal bar. Byltyr 23 myń tonna et satyldy. Jeri shuraı­ly, qunarly ólkede jaıylǵan maldyń dámdi etimen tek ózimizdi ǵana emes, ón­diristi Ekibastuz qalasyn da qamtamasyz etip otyrmyz. Asyl tuqymdy Edilbaı qoıyn Júsipbek Aımaýytov atyndaǵy JShS jáne asyl tuqymdy qazaqtyń aq bas sıyryn “MTS Jaıma” seriktestigi ósiredi. Aǵymdaǵy jyldyń basynan beri “MTS Jaıma” seriktestigi aýyl sharýa­laryna 22 bas asyl tuqymdy buqa satyp 1 mıllıon 600,0 myń teńge qarjylyq kómek aldy. Iri qara maldy bordaqylap, et ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrý maqsatyndaǵy baǵdarlamaǵa “Jaıma” seriktestigi, “Kaıyrbek”, “Ma­jıt”, “Orazbek”, “Tabys” atty sharýa qoja­lyqtary qatysyp, 59 tonna et óndirip, 5 mıllıon teńge qarjy aldy. Batyrbek Allabergenov basqaratyn “Jaıma” seriktestigi Qaratomar aýyldyq aýmaǵynyń tynys-tirshiliginiń jan­danýyna jaqsy úles qosýda. Aýyl turǵyn­dary, jastar seriktestikte eńbek etedi. Aıyna 20-25 myń teńge jalaqy alady. Sharýashylyqtyń 34 myń gektar­daı jeri bar. Aldaǵy ýaqytta turǵyn úıler turǵyzbaqshy. Et daıyndaý jáne et ónimderin qaıta óńdep-ótkizý boıyn­sha Maıqaıyń kentindegi “Keńdala” aýyldyq tutynýshylar kooperatıvi “Agronesıelik korporasııa” AQ-tan “Baıa­naýyl” aýyldyq nesıelik seriktes­tigi arqyly 30 mln. teńge nesıe alyp, qasaphana salyp, paıdalanýǵa berdi. Oblys ákiminiń iri qalalarda aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń dúkenin ashý týraly tapsyrmasyna sáıkes “Keńdala” ATK-niń Ekibastuz qalasyndaǵy “Lakomka” dúkeniniń ishinen aýylsharýashylyq taýar óndirý­shi­leriniń bólimi ashylyp, halyqqa qyzmet kórsetýde. Osy qalada sharýa­shylyq qurylymdarynyń qatysýymen ár senbi saıyn jármeńke ótkizilip keledi. О́tken jyly jeke kásipker Iý. Býtakov óz qarjysyna sút óndeıtin sha­ǵyn seh qondyrǵysyn ornatyp, shaǵyn sút zaýytyn iske qosty. Bul zaýyt aýdan­da sút ónimderin qaıta óńdeý men daıyndap-ótkizýdiń biryńǵaı júıesin qalyptastyryp, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary men turǵyndardyń artyq ónimderin tıimdi baǵaǵa turaqty ótkizýine múmkindik týǵyzyp otyr. Aldaǵy jyly aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 2,2 paıyzǵa ósip, ıaǵnı 4171,2 mln. teńgeni quraıdy dep josparlanýda. Sonymen qatar, ústimizdegi jyly Baıanaýyl, Qaratomar jáne Leker aýyldarynda qasaphana salý jospar­lansa, “Orazbek” jáne “Qaıyrbek” sharýa qojalyqtaryna asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyq mártebesin berý qarastyrylýda. Aýdan boıynsha dándi daqyldar alqaptarynyń jalpy kólemi – 3540 ga, onyń ishinde bıdaı – 2460 ga, arpa – 930 ga, suly – 150 ga. So­ny­men qatar kúnbaǵys – 40 ga, kar­top – 200 ga, kókónis 40 ga jerge egildi Aýdan boıynsha aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin óndirýmen 458 sharýa qojalyǵy men 2 seriktestik aınalysady. О́tken jyly egin sharýa­shylyǵynda 465,2 mln. teńgeniń, qaıta óńdeý oryn­darynda 42,2 mln.teńgeniń, mal sharýa­shylyǵynda 3574,0 mln. teń­geniń, jalpy aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha 4 081,0 mln. teńgeniń ónimi óndirildi. – Al shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi qandaı? –Jaman emes. Aýdanymyzda 426 shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­tileri jumys jasaıdy. Nan-toqash ónimderin, táttiler pisiretin Gúlnar Toqbaeva basqaratyn bir ǵana “Tabys” JShS-de 200-den astam adam eńbek etedi. Seriktestiktiń qaramaǵynda 8 dúken, 4 tamaqtaný oryndary bar. Kásipker demeýshilik kómek te jasaıdy. Aýdanda 1 shaǵyn dıirmen, 1 shujyq sehy jáne 4 naýbaıhana, 6 qaıta óńdeý oryndary turaqty jumys isteıdi. Ekibastuz qalasynda sharýashylyq qurylymdary­nyń qatysýymen ár senbi saıyn jármeńke ótkizilip keldi. Jármeńkede 16,8 tonna sıyr eti, 4,5 qoı eti, 1,9 tonna jylqy eti, 6,5 tonna sút pen sút ónimderi, 1290 dana jumyrtqa, 760 lıtr qymyz satyldy. Qoǵamdyq jumystarǵa 237 adam tartylyp, áleýmettik jumyspen 232 adam qamtyldy. Al, ýaqytsha maýsymdyq jumystarǵa 400 adam tartyldy, “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda istelgen jumystarǵa 370 adam qatysty jáne “Jastar tájirıbesi” baǵdarlamasy boıynsha 65 jas maman jańa jumysqa joldama aldy. – Mádenıet jáne densaýlyq saqtaý salalarynda “Jol kartasy” baǵdar­lamasy arqyly ne istelindi? – О́tken jyly aýyl kitaphanalaryn kompıýterlendirý maqsatynda Maı­qaıyń kenti, Birlik, Qyzyltaý, Teńdik, Kóńdoń­baq aýyldarynyń kitaphanalary “Rabıs” baǵdarlamasymen qamtamasyz etildi. “Jol kartasy” baǵdarlamasy arqyly aldaǵy ýaqytta Shóptikól aýyldyq klýby­na, Sultanmahmut To­raıǵyrov atyn­daǵy aýdandyq mádenıet úıine kúr­deli jóndeý jumystaryn júrgizý jos­parlandy. Al, mýzykalyq appara­týralar satyp alý úshin 1 mıllıon 250 myń teńge Qundykól, Qaratomar, Jańa­jol, Qarajar, Úshqulyn aýyldyq klýbtaryna bólindi. Jańadan iske qosylǵan Kúrkeli, Egindibulaq, Teńdik aýylyndaǵy klýb­tardy materıaldyq-tehnıkalyq jaraq­tandyrý úshin 2 mıllıon 800,0 myń teńge qarajat bólindi. Aýyldardaǵy kitaphana­lardyń kitap qoryn kóbeıtý úshin 1,5 mıllıon teńge qarastyrylyp otyr. 2009 jyly “Jol kartasy” boıynsha aýdan­nyń 8 densaýlyq mekemesin kúrdeli jón­deýden ótkizýge respýblıkalyq bıýdjetten 13231 myń teńge, oblystyq bıýdjetten 6229 myń teńge, barlyǵy 19460 myń teńge bólinip, eseptik kezeńde tolyq ıgerildi. Jalpy, aýdan turǵyndaryna 34 dáriger, 160 orta býyn medısınalyq mamandar qyzmet kórsetedi. Kadrlarmen qamta­masyz etýdiń kórsetkishi 10 myń adamǵa sáıkesinshe 12 jáne 83,2 kelgenimen jáne bıyl 4 joǵary bilimdi medısına ma­man­dary jumys­qa tar­tyl­ǵanymen aýdan boıyn­sha jalpy tá­jirıbelik dá­rigerler, aký­sher-gıneko­log, rent­genolog, ÝDZ mamany sııaqty kadrlar jetispeıdi. “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda Baıan­aýyl aý­dandyq orta­­lyq aýrýha­nasyna 15 mıl­lıon teńge kóleminde kúr­­­deli jón­deý jumys­tary júrgizil­mekshi. Aýdan orta­lyǵyna em­ha­na jáne Bir­lik, Toraı­ǵyr aýyl­da­ry­na dári­gerlik am­býlatorııa salý josparlan­dy. Elbasynyń bıylǵy túsken jańa Joldaýynda salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý jaıly aıtylǵan tapsyr­malaryn oryndaýǵa aýdanda barlyq múmkindikter bar. Aýdan orta­lyǵynda dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni jáne Maıqaıyń kentinde shaıbaly hokkeı oıynyna arnalǵan keshen paıdalanýǵa berildi. Sonymen birge, aýdannyń balalar men jasóspi­rimder sport mektebiniń 11 fılıalynda jumys jasaıtyn 23 sport seksııasy bar. Búgingi kúni aýdanda buqaralyq sportpen aınalysýshylar sany ósip keledi. – Siz osy jerdiń, jalpy qazaqtyń ótken tarıhyn, shejiresin jaqsy bilesiz. Ádebıetke, ónerge jaqyn adamsyz. Ár aýylynda ulylar dúnıege kelgen ataqty Baıanaýyl aýdanyn 18 jyldaı ýaqyt basqaryp kelesiz... – Qazaqta bir sóz bar ǵoı “It toıǵan jerine, er týǵan jerine” degen. Baıan­aýyl – ulylar, ǵulamalar, dańqty Másh­húr atamyz, qazaqtyń birtýar uldary dúnıege kelgen qasıetti jer. Júsipbek Aımaýytov, Qoshke Kemeń­gerov, Álkeı Marǵulan, Jumat Shanın, Sultanmah­mut, Ermuhan Bekmahanov, Qanysh Sát­baev, Sháken Aımanov, Káýken Kenje­taevtar jáne basqa da daryndar týǵan Baıanaýylyma men árqashan basymdy ıemin. Týǵan el, týǵan jer árqashan adamǵa ystyq. Ulylar júrgen, ulylar týǵan eldiń búgin­gi tynys-tirshiligin basqaryp, ege­men eldiń bir uly bolyp júrgenimdi maq­tanysh etemin. Baıanaýyl­dyń ataǵy ulylar týǵan aýyldarymen de ardaqty. Júsipbek Aımaýytovtyń aýy­ly, Jumat Shanın aýyly, Sultan­mahmuttyń aýyly dep ár aýylymyz sol birtýar uldarynyń at­tary­men atalady. El-jurty solaı qadir­leıdi. Bul jas urpaqqa úlgi-ónege. Men Baıannyń ár balasyn ulylardyń izbasar­lary, Baıanaýyldyń qasıetti árbir jar­qyraǵan tasyndaı olar da el men jerdiń erteńgi tiregi, tynysy dep bilemin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany. ALAKО́L DEP ALAŃDAǴAN AZAMAT “Bilesiń, bilgen soń aı­tasyń” demekshi, búginde aýzyn aıǵa bilep júrgen kásipkerlerdiń jerge birden sol aıdan túse qalmaǵanyn biz de eptep bilemiz. Sonyń biri búginde elimizde týrızmdi qaıtse damytýǵa bolady, dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen azamattardyń biri  Isaǵalı Omaralınov. Osy Isaǵalı elimiz ege­mendikke qol jetkizip, na­ryqqa bet alǵanda baılanys salasynda júretin. Oblys­tyq baılanys basqarma­synyń Alakólde shaǵyn ǵana demalys úıi bolatyn. Jaz shyǵysymen sol shaǵyn demalys úıiniń bitip bolmas sharýasy munyń moınynda edi. Al bul kezde Alakóldiń basynan baǵy taıa bastaǵan-dy. О́ıtkeni, atalǵan kóldiń sýy qansha shıpaly degen­men, mundaǵy turmys túıt­kil­derine baılanysty qolaı­syzdyqtar, onyń syrtynda joldyń qashyqtyǵy osy jerde demalǵysy kelgen­derdiń qolyn baılaı túsken. Bizdiń búgingi keıipkerimiz soǵan qaramastan joǵaryda atalǵan demalys úıin jeke­shelendirip alǵan. Sonda onyń shatyry da joq edi. “Kóz qorqaq, qol batyr” dep iske kirisip ketkennen keıin birtindep Jaratqannyń syıyndaı Alakóldiń jana­shy­ryna qalaı aınalyp ket­kenin ózi de ańǵarmaı qalǵan. Rasy kerek, bul kóldiń halyq arasynda “ıt ishpestiń sýy” degen laqap aty da bar. Solaı bola turǵanmen, onyń emdik qasıetin halyq erte zamannan bilgen. Sonyń aıǵaǵyndaı, jońǵarlarmen bolǵan surapyl shaıqastar­dan soń jaraly sarbazda-rymyz ben sardarlarymyz Alakólge kelip emdelgen. Bergi zamanda kóldiń erekshe qasıetin bilip alǵan keńestik ǵaryshkerlerdiń ózi osy óńirge jıi kele bastaǵan. Soǵan oraı qasıetti kól sýy adam boıyndaǵy radıasııany alady eken degen sóz shyq-qan. Jel turmasa qamys basy sybdyrlamaıdy degen­deı, onyń da  ábden jany bar sóz bolýy múmkin. Al osynyń bári Isaǵalı­ǵa oı salǵan. Sondaı jaqsy oılar jaqsy iske sebepshi bolǵan. Sóıtip, odan keıingi jerde isi ilgerileı túsken. Búginde kól jaǵasyndaǵy munyń 250 oryndyq “Áı­gerim” atty jańa demalys keshenin óńir turǵyndarymen birge syrttan kelgen qonaq­tar da bilip qaldy. Eń aldy­men, demalýshylarǵa qolaı­ly jaǵdaı jasalýy kerek. Soǵan oraı kottedj­­der salǵanda arzanǵa umty-lýdyń jóni joq. Mine, Isaǵalıdyń qazirgi ustanǵan qaǵıdasy osy. Al jeńil oılaǵandar muny búginde Alakólde jatyp alyp, aqshany kúrep alyp júr dep oılaýy múmkin. Kim ne oılasa da óz erki, men bol­­sam demalý­shylarǵa qo­laıly jaǵdaı jasaı otyryp, elimiz­de týrızmdi damytýǵa óz qolym­nan kelgenshe úles qossam deımin deıdi bul. Soǵan oraı, álgindeı kot­tedj­­­derdiń ishi-syrty qazirgi talapqa saı jasalyp, jab­dyqtalǵan. Onyń syr­tyndaǵy monsha, bıllıard, tennıs, balalardyń oıyn alańdary, kater, tır ­– bári-bári demalý­shylar ıgiligine arnalǵan. Osy óńirde “Barlyq-Arasan” sanatorııi jumys ister tur. Kólmen eki aradaǵy qashyqtyq sonsha alys emes, jıyrma shaqyrym mólshe­rinde. Biraq tynyǵýshy­lardyń báriniń oǵan baryp kelýge múmkindikteri bola bermeıdi. Sol sebepten de bulardyń tarapynan bul másele de óz sheshimin tap­qan. Al kólden soń sanato­rııge baryp, em-shıpa qa­byldaýdyń jóni tipten de eresen. Sonyń bári qosyla kel­gende munda demalýshy­lar­­dyń qataryn arttyra tú­sip kele jatqandyǵy da ras. Endi bular sonaý bir qıyrdaǵy Qatonqaraǵaıdan maral múıiziniń untaǵyn aldyryp, ózderinde taǵy bir emdik sharany qolǵa alsaq pa dep otyr. Al ondaı ıgi shara­ny júzege asyrý úshin úlken qarajat kerek. Sondaı-aq, ol ózin aqtaý úshin biraz jyl­dy qajet etedi. Biraq shegirtke­den qoryqqan egin ekpeıdi demekshi, úlken shy­ǵynnan qorqýdyń da jóni joq deıdi Isaǵalı baýyry­myz. Negizgi maqsat jolynda nartáýekel de qajet. Bul jaqqa kelip tynyǵýǵa nıet qylǵan jandardyń barlyq jaǵdaıyn sen oılastyr­maǵanda, kim oılastyrady? Aıtalyq, alys joldan, Sibir jaǵynan kelgen týrıs­ter, eń aldymen, atbasyn Semeıge tireıdi. Soǵan oraı  olardyń munda es jıyp, tynyǵyp alýy oılasty­rylýda. Sondaı- aq, Semeı­den Alakólge deıingi uzaq jol boıynda shaǵyn kem­pıngter salynatyn bolady. Osyndaı ıgi sharalarǵa ınvestor tartý da eshqashan oıynan shyqqan emes. Máse-len, jyl sońynda elimizdegi Ońtústik Koreıa elshiliginiń ókilderimen kezdesti. Sonyń nátıjesinde, bulardyń Ala-kóldegi demalys kesheniniń janynan qosymsha qu­ry­lystar júrgizilip, 40 adamǵa arnalǵan qonaq úı, bıllıard zaly, balalardyń oıyn- saýyq ortalyǵy ashylmaq. Munyń syrtynda bıylǵy jazda bulardyń “Áıgerim” demalys kesheniniń bazasyn­da qazaqsha kúresten Azııa birinshiligi ótkizilmek. Bul da birshama shyǵyndy qajet etedi. Biraq, solaı eken dep Alakóldiń dańqyn asyryp, týrızmdi damytýǵa sebepshi bolatyn sharalardan bul qalaısha syrt qalady? Biraq, ókinishke qaraı, bulardyń shamasy jetpeıtin máseleler de barshylyq. Aı­ta­lyq, kóldiń jaǵany shaıyp, tek demalys keshen-deri ǵana emes, irgedegi Qa­ban­baı aýylyna da qater tóndirip kele jatqanyna birneshe jyldyń júzi boldy. Ras, bul máselede qozǵalys ta joq emes. Sońǵy eki jyl­da oblys, Úkimet tarapynan 400 mıllıon teńge qarjy bólinip, eki júz metrdeı jer­ge tas pen topyraqtan bóge­sin jasaldy. Biraq jaǵalaý­dyń álgindeı qaýipti tusy eki- úsh shaqyrymǵa sozylyp jatqanyn eskersek,  bul máse­lede áli de qýanyshtyń aýyly alys. Sonsoń jol qatynasy máselesi taýsylyp bolmas jyrǵa aınalyp keledi deıdi bul jabyǵa sóılep. Kórshiles Qytaı eli tarapynan Baq­tydan Almaty trassasyna qaraı tartylyp jatqan eki júz shaqyrymdaı ǵana jol-dyń bes jylda nebári qyryq-aq shaqyrymy jón-deldi. Mundaı qarqynmen onyń qashan túpkilikti bite­tini belgisiz. Bıylǵy jazda aýdan ortalyǵy Úr­jarǵa Semeı men О́ske­mennen ushaq usha­tyn boldy. Áıteýir, jaqsylyq jasalǵan soń ol nege aqyryna deıin jetpeıtini túsiniksiz. Máselen, Úrjarǵa buǵan qo-symsha Almaty men Astanadan ushaq ushyp jatsa nur ústine nur emes pe? Munyń syrtynda Ja­lań­ashkólge kelip tur­ǵan temir joldy Qabanbaı aýylyna deıin sozsa, kólge qatynas má­selesi birjola sheshil­gen bolar edi. Al osy eki aradaǵy qashyqtyq nebári elý-aq shaqy­rym. Úkimettik deń­geıdegi bul másele óz sheshimin taýyp jatsa, Qabanbaı aýyly óz- ózdiginen týrızm ortalyǵy bolyp shyǵa keler edi deıdi I.Oma­ralınov. Munyń Semeıdegi oıyn-saýyq kesheni de “Áıgerim” dep ata­latyndyǵyn biletin­biz. Sóz sońynda odan osynyń syryn suraǵanbyz. Sóıtsek, Áıgerim ekinshi balasy eken. Sol Áıgerim ómirge kelgende ózindik qyr-syry mol týrızm salasyn­daǵy kásibin bastap ketipti. Sondyqtan qalaı bolǵanda da Áıgerim biz úshin jol­dyaıaq boldy deıdi bul. Qa­zirde sol Áıgerim de, úlkeni Serik te óz aldaryna tútin tútetip otyrǵan kó­rinedi. Al jasym qyryqtan asqanda Nurálı, Álınur esimdi eki egiz uldyń ákesi atandym. О́zime barlyq máselede kómekshi bolyp kele jatqan Nadıaǵa da, jalpy ómirime de esh ókpem joq deıdi Isaǵalı. Alakól dep alań kóńil­men shapqylap júrgen aza­mattyń bar syry da, shyny da osy ma deımiz. Dáýlet SEISENULY, Shyǵys Qazaqstan oblysy. IZGI MAQSATTARǴA JOL AShQAN JOBA Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy Shıli­bastaý temir jol beketiniń shyǵysyndaǵy ashyq alań­da ótken jyldyń sońǵy aıynda “Qazaqstan-Qytaı” gaz qubyry saltanatty ashylyp, eki el ara­syndaǵy jańa qarym-qatynas bastalǵanyna kýá boldyq. Atalǵan joba boıynsha alǵashqy kelisim-shart 2007 jylǵy tamyz aıynda jasalyp, qurylys jumystary 2008 jylǵy 10 shildede qolǵa alynǵan. Sodan bergi merzimde 4000 astam jumysshy jumyldyrylyp, Túrkimenstan jerinde – 170, О́zbekstanda – 529, Qazaqstanda  1304,5 shaqyrymǵa sozylǵan ǵasyr jobasy júzege asqany asa uqypty­lyqty kórsetedi. Uly maqsatty oryndaýǵa Qazaqstan men Qytaı jaǵynan birlesken “Azııa gaz qubyry” JShS qurylyp, onyń jumysyna Qazaqstan jaǵynan “QazMunaıgaz” ulttyq kompanııasy, Qytaı jaǵynan “Trans-Asia Gaz Pipeline Company Limited” kompanııasy qatysyp, ózara túsinistikpen jumyla júrgizilgen jumys nátıjesin kórsetti. Aıta ketetin jáıt, qytaılyq “SRR” kompanııa­synyń qurylysshylary eń qysqa merzim araly-ǵynda barlyq dánekerleý jumystarynyń tııanaǵyn keltirip, Qazaqstan-О́zbekstan aýmaǵynda 1900 shaqyrym qubyr jelisin ıgergendigi. Sol jıynda bul gaz qubyry qurylysynyń tarıhynda buryn kezdespegen qarqyn dep baǵalandy. Al, “QazTransGaz” aksıonerlik qoǵamy Pavlodar bólimshesiniń qurylysshylary qoparý-burǵylaý, tegisteý, ótkelder jasaý jumystaryn sapaly atqarýymen birge joǵary qarqynǵa ilese bilgen. Kúıik asýyndaǵy 5 shaqyrymdy, Teris jáne Shaqpaq ózenderine ótkel júrgizýdi, basqa da kúrdeli qurylys jumystaryn yqtııatty oryndap, olar barlyǵy 650 shaqyrym qashyqtyqqa qubyr tósegen. Bul jumystarda Reseıden jetkizilgen dıametri 1067 mıllımetrlik qubyrlardy qos jelimen tartý júzege asyrylǵany da úlken jańalyq dep baǵalandy. Bir sózben aıtqanda, qundy jobanyń qysqa merzimde el ıgiligine aınalýyna barlyq múmkindik, adam kúshi paıdalanylǵany anyq baıqaldy. Atalǵan gaz qubyry arqyly Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Almaty jáne Qyzylorda oblystarynyń eldi mekenderi endi tabıǵı gazben qamtylady dep kútilýde. “Qazaqstan-Qytaı” gaz qubyry arqyly aǵymdaǵy jyldan bastap Qytaıǵa jylyna 13 mlrd. tekshe metrge deıin qazaq gazy tasymaldanbaqshy. Bul kórsetkish 2013 jyly 30 mlrd. tekshe metrge deıin ósedi dep boljam jasalýda. Qundy jobany ıgerýge 7,5 mlrd. dollarǵa jýyq qarajat jumsalsa, ony Qytaıdyń damý banki nesıe retinde usynypty. Gaz qubyryn tartý odan ári jalǵasýda. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy. Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.nature.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.dari.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.kz Qarjy mınıstrligi           www.mf.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi            www.sana.gov.kz Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrligi           www.memr.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi              www.mit.kz Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi             www.auzr.kz Baılanys jáne aqparattandyrý agenttigi ww.alc.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi                           www.demomigration.kz